شاید در میان تقویم روزهایی باشند که خیلی به آنها توجه نکنیم و به راحتی از کنار آنها بگذریم اما اگر تقویم رومیزی خود را باز کنید و نگاهی به نوشته هایش بیاندازید، می فهمید که امروز روزی برای ارج نهادن به آثاری هنری است که بازگو کننده روح ملت ها و اقوام است. روزی برای بوسه زدن به دستان زنان و مردانی که با ذوقی سرشار از بافت فرهنگی خود ، آثاری را خلق می کنند که خاص سرزمین مادریشان است  و این هنر گرانقدر را از نسلی به نسل دیگر منتقل می کنند تا پایدار بماند و بر صفحه روزگار بدرخشد.

امروز، 20 خرداد، روز جهانی صنایع دستی است؛ روزی متعلق به دنیای پر نقش و نگار دست بافته ها و آثاری که عاشقانه خلق شده اند و ارزش آنها به حدی است که نمی توان قیمتی را برایشان متصور شد. می خواهیم روز جهانی صنایع دستی را با نگاهی گذرا به این هنر و صنعت ارزشمند قدر نهیم و با هم نگاهی کوتاه به این روز و فلسفه اش داشته باشیم.

همراه کارناوال باشید...

صنایع دستی | راهی برای ورود به دنیای اقوام و ملت ها

آدمی مجالی برای بازدید و شناختن  تمام فرهنگ ها و اقوام ندارد اما روح و ذهن کنجکاوش هر روز آرزوی دیدار و شناخت عنوانی جدید را در سر می پروراند.

دیدن صنایع دستی و هنرهای کاربردی را می توان یکی از جذاب ترین راه ها برای شناخت اقوام، دانست چرا که این آثار از اعماق فرهنگ ها و باورها خلق می شوند و هنرمند خلاق، با روحی قومی و ملی و با عشق به بافت فرهنگی خود شروع به خلق اثرش می نماید تا با مواد اولیه موجود، رنگ ها و تزیینات دوست داشتنی و برخاسته از باورها و آرزوهای سرزمینش، را به نمایش بگذارد.

دستان هنرمند سفالگر
photo by Poria Daie

10 ژوئن | روز جهانی صنایع دستی

بعد از آن که کشورهای پیشرفته پس از جنگ جهانی دوم صنایع دستی را با رویکرد هنری و فرهنگی مورد توجه قرار دادند، نخستین همایش جهانی در این زمینه در 10 ژوئن سال 1964 میلادی در نیویورک برگزار شد. در این همایش شماری از اساتید دانشگاه، هنرمندان و صنعتگران و... از 40 کشور جهان شرکت داشتند.

در پایان این همایش، تاسيس"شوراي جهاني صنايع دستي"، به عنوان نهاد وابسته به يونسكو تصويب ‌شد و دبیرخانه ی آن در شهر آمستردام کشور هلند تعیین گردید. قرار بر این بود که این شورا اهداف زیر را دنبال کند:

تشویق، کمک و راهنمایی صنعتگران دستی و همچنین بالا بردن سطح اطلاعات تخصصی و حرفه ای آنها با توجه به زمینه های متفاوت فرهنگی موجود در هر یک از کشورهای عضو.
حفظ و تقویت صنایع دستی و تجلی آن به صورت رکن عمده ای از حیات فرهنگی ملت ها.

ایجاد همبستگی میان صنعتگران دستی سراسر جهان.

ایران نیز در سال ۱۳۴۷ شمسی برابر با ۱۹۶۸ میلادی به عضویت این شورا درآمد و در مجمع آسيا و اقيانوسيه‌ فعالیت خود را آغاز کرد.

در سال 2010 بود که ایران پیشنهاد اختصاص روزی به صنایع دستی را داد و روز 10 ژوئن یعنی تاریخ تاسیس شورا را برای آن در نظر گرفت. شورای جهانی صنایع دستی با این پیشنهاد موافقت کرد و این روز با عنوان روز جهانی صنایع دستی یا World Handicrafts Day و به اختصار WHD نامگذاری گردید.

صنایع دستی چیست؟

به آثار و صنایعی که تمام مراحل ساخت آن توسط دست و ابزارهای دستی انجام می شود و برگرفته از فرهنگ و هنر و بینش و ذوق مردم هر منطقه ای است، صنایع دستی گفته می شود. در ساخت این صنایع از مواد اولیه بومی استفاده می گردد و همه آن را کالایی برای معرفی ویژگی های قومی و فرهنگی هر منطقه می دانند.

مبادله این صنایع، موجب نوعی ارتباط فرهنگی میان جوامع گوناگون می شود و روابط میان آنها را بهبود می بخشد.

صنایع دستی عشایر

ويژگي­ هاي صنايع دستي

هر اثر یا صنعتی را به راحتی نمی توان در زمره صنایع دستی قرار داد. برای آنکه محصولی را جزء صنایع دستی قلمداد کنیم باید ویژگی های زیر را داشته باشد.

1-  نقش فرهنگی و هویت بخشی به یک ملت (داشتن بار فرهنگی)

2- عدم نیاز به سرمایه ­گذاری کلان در مقایسه با سایر رشته­ های صنعتی

3- قابلیت ایجاد و توسعه در مناطق مختلف (شهر ، روستا و حتی جوامع عشایری)

4- سهولت در ایجاد مراکز تولید

5- دارا بودن ارزش افزوده زیاد در مقایسه با صنایع دیگر

6- خودکفا و متکی به مواد اولیه داخلی

7- کمک به رشد و توسعه اقتصادی

8- داشتن زمینه­ های مناسب جهت صادرات

صنایع دستی
photo by Reza BZ

صنایع دستی ایران

اقوام مختلف ایرانی در گوشه و کنار این مرز پهناور، با خلاقیت و ذوق هنری و ابتکار خود از دیرباز در تولید صنایع دستی شهره عالمیان بوده اند. تنوع و کیفیت محصولات تولید شده بسیاری از پژوهشگران بزرگ را برآن داشته تا به بررسی و تحلیل صنایع دستی ایران بپردازند. 

 کارشناسان سازمان صنايع دستي ايران، دسته بندی را بر اساس روش و تكنيک ساخت آثار در نظر گرفته اند که بر اساس آن 370 رشته صنایع دستی ثبت شده به 24 دسته تقسیم می شوند که عبارتند از:

بافته هاي داري، دست بافي، بافتني، روكاري، چاپ هاي سنتي، نمد مالي، سفال گري و سراميك سازي، شيشه گري، توليد فراورده هاي پوست و چرم، ساخت محصولات فلزي وآلياژ، قلم زني، مشبك كاري، حكاكي روي فلزات و آلياژها، سنگ تراشي، حكاكي روي سنگ و معرق سنگ، خراطي چوب، ريزه كاري و نازك كاري چوب، منبت كاري، كنده كاري و مشبك كاري چوب، حصير بافي، خاتم سازي، معرق كاري، كاشي گري، مليله كاري، ميناكاري، ساخت اشياء مستظرفه و هنري، ساخت زيور آلات، ساخت ساير فراورده هاي دستی.

معرفی برخی از صنایع دستی ایران

در ادامه به معرفی برخی از صنایع دستی خاص ایران می پردازیم:

 1- بافته هاي داری

برخی از صنایع دستی ایران به کمک دارهای افقی یا عمودی بافته می شوند. مانند قالی، گلیم، زیلو و...

2- چاپ های سنتی

در بازارهای سنتی و صنایع دستی، پارچه ها و اقلام پارچه ای دیده می شود که بر روی آن ها نقوشی برگرفته از تاریخ و هنر ایران کار شده. این نقوش به وسیله قلم مو، مهر و... ایجاد می شود و به به چاپ قلمکار، چاپ باتیک معروفند.

3- روکاری

صنایع دستی چون سوزن دوزی، قلاب دوزی ، ملیله دوزی، خوس دوزی، گلابتون دوزی، پته دوزی و... که از طریق دوختن نقوش سنتی بر روی پارچه های بدون نقش ایجاد می شود.

قلمکاری

4- سفالگری و سرامیک سازی 

 سفال و سرامیک، صنایع و ظروفی هستند که مواد اولیه آن ها گِل رس، گِل حاصله از سنگ کوارتز و خاک کائولن است و به وسیله دست یا چرخ سفالگری ساخته می شوند.

5- قلمزنی، مشبک کاری، حکاکی روی فلزات و آلیاژها

در این هنر-صنعت، طرح های سنتی را به وسیله قلم، چکش و... برروی فلز یا آلیاژ حک می کنند.

6- ساخت زیور آلات

انواع جواهرات محلی و سنتی که با استفاده از طلا و نقره و آلیاژ و سنگ و... توسط هنرمندان و صنعتگران ایرانی ساخته می شود.

7- ساخت سایر صنایع دستی

دست ساخته هایی چون فیروزه نشانی (فیروزه کوبی) ، طلاکوبی روی فولاد، انواع عروسک های محلی، تخت کشی گیوه (آجیده و لته یی) و ماسک، کایت و چترهای تزئینی و...

و...

کارگاه صنایع دستی
عروسک های دست ساز بانوان روستای گل سفید

صنایع دستی ایران در فهرست جهانی یونسکو

ایران علاوه بر جاذبه های منحصر به فرد تاریخی، فهرستی از میراث معنوی و ناملموس خود را نیز در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسانده است که نام برخی صنایع دستی، نیز در آن به چشم می خورد:

1- قالی بافی فارس

دستان هنرمند زنان و دختران عشاير ساکن و کوچ رو قشقايی در استان فارس، سال های زیادی است که با نخ های پشمی بر دارهای قالی نقش می آفرینند. ویژگی قالی های بافته شده توسط این هنرمندان این است که نقشه ها کالا به صورت ذهنی و برآمده از آیین و فرهنگ عشایری می باشد و شاید هیچ وقت دو قالی مانند هم را در میان آنها نتوان یافت.اصالت نقش ها و رنگ های زيبا و کيفيت ممتاز بافت این قالی ها شهر ه ی خاص و عام است و در سراسر جهان چشم ها را به خود خیره می نمایند.

توليد این دستبافته  از مرحله ابتدايی تا آخرين مرحله به دست زنان صورت می گيرد. دار قالی ايل قشقايی به صورت افقی برپا می شود و بافنده برای زدن نقش و نگار باید بر روی زمین بنشیند. علت استفاده از دار افقی به دلیل تطبیق با شرایط زندگی کوچ نشینی و راحتی حمل آن بر پشت چارپايان می باشد و به صورت سنتی ماندگار تا به امروز حفظ شده است.

2- قالی بافی کاشان

 کاشان از دیرباز خانه ی تجار فرش مانند خاندان طباطبایی ها را در خود داشته و به همین سبب توانسته جایگاه خوبی را در بازار این دستبافته ی ارزشمند کسب کند. در این شهر تار و پود قالی از نخ پنبه ای است و در قالی های ظریف، ابریشم نیز به کار می رود.
 در قالی های کاشان از نقوش لچک و ترنج استفاده می شود و رنگ های خاکستری، قهوه ای، توتونی، عاجی و سیاه در آن نمود بیشتری دارند. هنر رنگرزی، قالی بافی و سایر کارهای مربوط به تولید این جلوه ی هنر، سینه به سینه از پدر به پسر و از مادر به دختر منتقل شده تا مبادا روزی به فراموشی سپرده شود.

3- دانش لنج سازی

دانش ساخت لنج تنها به یک مفهوم اشاره دارد و آن دانش ساخت لنج های ایرانی است که توسط مردم جنوب ایران و ساکنان خلیج فارس برای سفرهای دریایی، تجارت، ماهیگیری و غواصی مروارید به کار می روند.

آنچه که حیرت جهانیان را در این رابطه برانگیخته، توجه به موقعیت خورشید، ماه و ستاره و با استفاده از فرمول خاص برای محاسبه عرض و طول جغرافیایی و همچنین عمق آب و پیش بینی‌های آب و هواشناسی در ساخت این لنج هاست که تماما با هنر دست و چوب ساخته می شوند. ساخت هر لنج شاید 50 سال هم به طول بیانجامد اما به دلیل مقاومت بالا و عمر طولانی آنها، ناخدایان بسیاری هنوز هم حاضرند به جای استفاده از قایق های فایبرگلاس، منتظر ساخت این لنج های چوبی بمانند. جایگزین شدن لنج های چوبی با قایق های فایبرگلاس، فرهنگ و دانش و تشریفات این هنر بی بدیل را به ورطه ی نابودی می کشاند.

برنامه های روز صنایع دستی در ایران

در ایران روز صنایع دستی به عنوان آغاز هفته صنایع دستی در نظر گرفته می شود و به مدت یک هفته در برخی نقاط شهرهای مختلف، بازارچه های صنایع دستی برقرار می گردد.

در برخی شهرها سمینارها و کنفرانس هایی نیز در این زمینه برگزار می شود که هریک هدفی را دنبال می کنند و به دنبال بهبود شرایط هنرمندان این صنایع و گسترش بازار محصولات آنها هستند.

 سخن آخر

نوشتن و گفتن از صنایع دستی ایران سال ها پژوهش و زمان می خواهد. در این مطلب تنها به تعداد انگشت شماری از آن ها اشاره شده است.

شما نیز از صنایع دستی و سنتی شهر و دیار خود برای ما بگویید.

حال و هوای امروز و هفته صنایع دستی در شهرتان چگونه است؟

منتظر نظرات، پیشنهادات و تجربیات شما عزیزان هستیم...

 

دیدگاه ها : 0
account_circle
email

لطفا منتظر بمانید ....