نقد و بررسی کارناوال

اطلاعات کلی

مسیریابی و جاذبه های نزدیک

نقد و بررسی کاربران

  • Address : Grand Bazar, Tabriz, East Azerbaijan Province, iran
  • آدرس : استان آذربایجان شرقی، تبریز، بازار بزرگ تبریز
  • امتیاز کارناوال : 4.5
  • امتیاز گوگل : 4.5
  • امتیاز Trip Advisor : 4.5
  • سطح هزینه : اقتصادی $$ - $$$
  • مدت پیشنهادی بازدید : 1 تا 5 ساعت
نقد و بررسی تخصصی کارناوال

بازار تبریز | از بزرگترین بازارهای سرپوشیده جهان

بخش بزرگی از لذت هر سفر، آشنایی با مردم مقصد و فرهنگی متفاوت از آن چیزی است که از ابتدا با آن بزرگ شده و در آن زندگی کرده ایم. گشت و گذار در شهری جدید به ما این فرصت را می دهد تا نگاه تازه ای نسبت به دنیا پیدا کنیم، بر تجربه های قبلی مان اضافه کرده و دانش مان را نسبت به دنیای اطراف بیشتر و بیشتر کنیم.

یکی از مکان هایی که این فرصت را در اختیار ما می گذارد تا به صورت مستقیم با مردم محلی در ارتباط باشیم بازارهای سنتی هر شهر است. بناهایی که در گذر سال ها شکل و روح قدیمی خود را حفظ کرده اند و فرهنگ خرید و فروش، تعامل با مشتری و دیگر خرده فرهنگ های شان را از نسلی به نسلی دیگر انتقال داده اند. بازارهایی سنتی که بیشتر از هر جای دیگری می توانیم از مردم محلی یاد بگیریم و باب آشنایی با آنها را باز کنیم. 

امروز در کارناوال می خواهیم به یکی از معروفترین بازارهای ایران سری بزنیم؛ بازار تبریز که لقب بزرگترین بازار ایران را دارد و در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده است. مکانی در قلب تاریخی تبریز که بخش بزرگی از هویت شهر را شکل می دهد و نبض اقتصادی آن را در دست دارد. اینجا می توانید بخشی از فرهنگ تبریز را لمس کنید و از مردم این دیار بیشتر بیاموزید. با ما همراه شوید تا شما را به تماشای گوشه ای از گذشته و فرهنگ ایران زمین ببریم. 

ورود به صفحه اختصاصی بازارهای سنتی ایران

بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown
بازار تبریز | Photo by : Farhad Abbasi
Photo by : Farhad Abbasi

 چرا بازار تبریز؟


  • یکی از آثار ثبت شده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکوست. 
  • نامش به عنوان یکی از بزرگترین بازارهای سرپوشیده جهان و وسیعترین مجموعه مسقف و به هم پیوسته آجری جهان، بر سر زبان هاست. 
  • تیمچه مظفریه و راسته قیصریه بازار تبریز، از معروفترین و زیباترین تیمچه ها و راسته ها در میان بازارهای مختلف ایران هستند.
  • بازار تبریز محلی مناسب برای خرید اجناس درجه یک و عالی مانند فرش دستباف، آجیل، محصولات چرمی، پارچه، ادویه، صنایع دستی و ... با قیمت های مناسب به شمار می رود. 
  • کامل ترین سازمان اجتماعی را در میان بازارهای ایران دارد و مجموعه ای به هم پیوسته از ساختارهای مختلف اجتماعی را در خود جای داده است. 

آشنایی با بازار تبریز | بزرگترین بازار سرپوشیده ایران 

سفرمان به سمت دیار اولین ها را آغاز می کنیم و راهی بزرگترین بازار سرپوشیده ایران و وسیعترین مجموعه مسقف و به هم پیوسته آجری جهان می شویم. بازاری کهن با طول یک کیلومتر که از میان حوادث و رویدادهای مختلف تاریخی گذر کرده و امروز به عنوان میراثی ارزشمند به دست ما رسیده است. بازاری با 6500 حجره، 40 نوع شغل و صنف، 20 راسته، 35 سرا، 25 تیمچه و 11 دالان و چندین مدرسه، مسجد، کاروانسرا و حمام که در کنار هم کامل ترین سازمان اجتماعی (1) را در میان بازارهای ایران به وجود آورده اند. اکثر جنس هایی که در بازار تبریز به فروش می رسند حال و هوایی سنتی دارند و از کالاهای پیشرفته مانند وسایل کامپیوتری و ... در آن خبری نیست. از مهمترین اجناسی که در بازار تاریخی تبریز به فروش می رسد می توان به فرش دستباف تبریز و آذربایجان، کیف و کفش چرم، ادویه، محصولات گیاهی و دارویی عطاری ها، آجیل، پارچه، شیشه و ... اشاره کرد. این بازار به دلیل ویژگی های مهم معماری و تجاری در سال 1354 خورشیدی با شماره 1097 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و در مرداد 1389 با شماره 1346 نامش در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت؛ مساله ای که آن را به بزرگترین اثر ثبت جهانی شده ایران تبدیل کرد. 

موقعیت بازار در شهر تبریز

هسته مرکزی شهر تبریز در درون یک چهارضلعی واقع شده است و بازار در میانه این چهارضلعی قرار دارد. بازار از سمت شرق به عالی قاپو (مجموعه کاخ های ولیعهدنشین در شهر)، از سمت غرب به مسجد جامع و از سمت شمال به بخش هایی از رودخانه میدان چایی (مهران رود) می رسد. رودخانه میدان چایی دو بخش بازار تاریخی تبریز را از هم جدا می سازد. این دو بخش شمالی و جنوبی به وسیله پلی چوبی در راسته امتداد بازار به هم متصل می شوند. البته بخش شمالی بازار به دلیل جدا افتادن از دیگر مجموعه ها و انتقال کسب و کارها به خیابان های اطراف اهمیت و اثرگذاری خود را از دست داده و از رونق افتاده است. قسمت بزرگتر بازار در جنوب رود میدان چایی در حد فاصل خیابان های دارایی، شهدا، فردوسی، شهید مطهری، چای کنار و جمهوری اسلامی قرار دارد. متاسفانه احداث این خیابان ها بخشی از بازار را تخریب و قسمتی از آن را از کل مجموعه جنوبی جدا کرده است. 

پاورقی


1- زمانی که از سازمان اجتماعی کامل بازار تبریز صحبت می کنیم منظورمان این است که در این مجموعه افراد می توانستند در یک مکان به تمام چیزهایی که برای ارتباط انسانی شان نیاز داشتند دسترسی داشته باشند. در بازار تبریز افراد می توانستند از خدمات مسجد، مدرسه، کاروانسرا، گرمابه، حجره ها و ... برای زندگی روزمره شان استفاده کنند و با دیگر افراد در ارتباط باشند بدون اینکه نیاز باشد از مجموعه بازار بیرون بروند. به همین دلیل می گوییم بازار تبریز سازمان اجتماعی کاملی دارد. 

بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown
بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

آیا بازار تبریز بزرگترین بازار سرپوشیده دنیاست؟

زمانی که در مورد بازار تبریز تحقیق می کنید در منابع و وبسایت های مختلف به این موضوع بر می خورید که این بازار بزرگترین بازار سرپوشیده دنیاست، خصوصیتی که آن را بسیار متمایز و جذاب می کند. اما ما در تحقیق های مان در زمینه صحت این مطلب به این مورد نیز برخورد کردیم که بازار بزرگ استانبول (Grand Bazar Istanbul) در برخی منابع به عنوان قدیمی ترین و بزرگترین بازار سرپوشیده جهان مشهور شده است. مساله ای که ما را واداشت تا به بررسی جامعی در مورد وسعت بازار تبریز و این حقیقت که آیا واقعا اینجا بزرگترین بازار دنیاست؛ بپردازیم. 

اولین منبعی که در آن به جستجو پرداختیم وبسایت پایگاه میراث جهانی یونسکو بود. در مدارکی که برای ثبت جهانی بازار تبریز در این وبسایت وجود دارد به اهمیت، قدمت و بزرگی این بازار اشاره شده است اما سخنی در مورد بزرگترین بازار سرپوشیده دنیا بودنِ آن موجود نیست. اما در وبسایت امور پایگاه های ثبت جهانی ایران، بخش بازار تبریز این جمله نوشته شده است که این سازه تاریخی و زیبا، بزرگترین اثر ثبت شده کشور و وسیعترین مجموعه مسقف و به هم پیوسته آجری جهان است. 

در کنار اینها بررسی وبسایت های ویکی پدیای انگلیسی دو بازار استانبول و تبریز نشان می دهد که بازار بزرگ استانبول به عنوان یکی از بزرگترین بازارهای قدیمی و سرپوشیده دنیا شناخته شده است و بازار تبریز بزرگترین بازار مسقف دنیاست. همچنین در مقاله هایی که روزنامه انگلیسی زبان و معتبر گاردین در مورد هر دو بازار نوشته است از بازار تبریز به عنوان بزرگترین بازار سرپوشیده دنیا نام برده شده اما بازار بزرگ استانبول یکی از بزرگترین بازارهای مسقف دنیاست. 

تمام این موارد و پیگیری های دیگری که تحریریه کارناوال در این زمینه از سازمان میراث فرهنگی آذربایجان شرقی و دیگر منابع به عمل آورده است، ما را به این نقطه رساند که بازار تبریز بزرگترین و وسیع ترین مجموعه سرپوشیده و به هم پیوسته آجری در میان دیگر بناهای سرپوشیده دیگر در دنیاست و به احتمال بسیار بزرگترین بازار سرپوشیده دنیا نیز هست. 

حال و هوای خرید در بازار تبریز

از ویژگی های برتر بازار تبریز تنوع بالای شغل در آن است. اینجا از دالان ها، راسته ها، تیمچه ها و سراها که عبور می کنید، به مدرسه ها، مساجد، کاروانسراها و گرمابه ها که سر می زنید در هر گوشه و کنار با تاریخ و معماری زیبای این سرزمین روبرو می شوید. وارد بازار که می شوید ناگهان زمان برای تان به عقب باز می گردد و به حال و هوای قدیمی که وصفش را از زبان بزرگترها شنیده اید وارد می شوید. اینجا مهم نیست که از کدام ورودی، وارد بازار می شوید؛ دیوارهایی از خشت و گل و گچ شما را به هزارتویی پیچ در پیچ راهنمایی می کنند. هزارتویی که تا کنون کسی نتوانسته ادعا کند به تمام حجره ها، دالان ها، سراها و تیمچه های آن سر زده باشد. 

اینجا در سمتی برق طلاها شما را محو تماشا می سازد و در سمتی دیگر بوی خوش و رنگ های گوناگون ادویه ها شما را سرمست می کند. اگر از طرفداران کالاهای سنتی باشید می توانید تنوع جذابی از صنایع دستی و هر آنچه مربوط به گذشته است را اینجا پیدا کنید. اگر هم کالاهای مدرن و مد روز می خواهید پاساژهای تازه تاسیس اطراف بازار هر آنچه می خواهید را در اختیارتان می گذارند. چرم تبریز هم دیگری نیازی به تعریف ندارد. بهترین و زیباترین کیف و کفش های ایران اینجا در دسترس شماست. پارچه و پرده هم از دیگر اجناس متنوع اینجا هستند.

اما بازار تبریز بدون فرش دستباف آن معنی نمی شود. تبریز است و فرش رنگارنگ، با کیفیت و زیبای آن که هر انسانی را غرق در هنر بافنده آن می کند. بازار تبریز و تیمچه مظفریه جایی ست که تنها می توانید به فرش های اصیل دسترسی پیدا کنید، اینجا خبری از فرش های ماشینی نیست.  

نکته مهم

بازار تبریز از آن دست بازارهای ست که در کنار حال و هوای جذاب خرید و فروش، وجه تاریخی، اجتماعی و معماری پر رنگی دارد. ماهیت این موضوع ها متفاوت از حال و هوای جاری در بازار و خرید و فروش در آن است و برای معرفی و توضیح نیاز به متنی با ادبیات رسمی تر دارد. ما نیز برای معرفی بهتر این جنبه های بازار تبریز سعی کردیم تا جایی که به روانی و یکدستی متن آسیب وارد نشود، از ادبیات رسمی تری استفاده کنیم. اگر علاقه مند به خواندن موضوع های تاریخی، معماری و اجتماعی هستید می توانید در ادامه از خواندن بخش های تاریخچه، معماری و بخش ها و ویژگی ها لذت ببرید. اگر هم دنبال حقایق و موضوع های جذاب دیگری در مورد بازار تبریز هستید می توانید به بخش های افتخارها، تجربه گردشگران خارجی و باید بدانید مراجعه کنید. به طور حتم مطالب متفاوت و خوبی در این بخش ها پیدا خواهید کرد. 

تاریخچه بازار تبریز

از بازار تبریز پیش از اسلام و حتا تا قرن چهارم هجری قمری اطلاعات خاصی وجود ندارد. قدیمی ترین اشاره ها به بازار به نوشته های جهانگردان در این بازه زمانی (قرن چهارم هجری) باز می گردد، موضوعی که آن را به تاریخی ترین بازار خاورمیانه بدل می کند؛ اما آن چیزی که بازار تبریز را به یکی از مهمترین بازارهای ایران و یکی از مراکز مهم داد و ستد در گذشته تبدیل کرد، قرارگیری آن بر سر جاده ابریشم در طول تاریخ بود. به طور کلی تاثیرگذاری بازار تبریز در روزگار قدیم به اندازه ای بود که دروازه های این بازار در حکم دروازه های اصلی شهر شده بود.

نام بازار تبریز اما از دوران سلجوقی بر سر زبان ها افتاد. نقاشی هایی که از این دوره به دست آمده است نشان می دهد در محل فعلی بازار تبریز بنایی با همین کارکرد قرار داشت؛ اما زمانی که در دوران ایلخانی تبریز به عنوان پایتخت ایران زمین انتخاب شد بازار آن شهرت بسیاری پیدا کرد. در این زمان در سرتاسر جاده ابریشم سه بارانداز اصلی وجود داشت که یکی از آنها در چین، یکی در ایران و تبریز و دیگری در رم بود. این شهرت و رونق در دوران صفویه ادامه پیدا کرد و بسیاری از شهرهای دور و نزدیک برای داد و ستد به اینجا می آمدند. البته در مورد بازار و دیگر بناهای تاریخی تبریز باید این نکته را در نظر داشت که در طول سال های مختلف زلزله های مهیبی ساختمان های شهر را نابود و با خاک یکسان کرد. به طور کلی مجموعه تاریخی بازار در دوران های مختلف چندین بار مرمت و بناهای مختلفی از آن کم یا به آن افزوده شده است.

از جمله معروفترین این زلزله ها، زلزله مهیب سال 1193 ه.ق (1158 ه.ش) بود که بنای بازار را به طور کامل تخریب کرد. البته طولی نکشید که معماران ماهر دوباره آن را در اواخر دوره زندیه و ابتدای دوره قاجار به دستور نجفقلی خان دنبلی -حاکم وقت تبریز- بازسازی کردند و جان دوباره ای به آن بخشیدند. بازار فعلی بازمانده همین بازسازی است. بازار در زمان قاجار به دو دلیل همچنان رونق و اهمیت خود را حفظ کرد و شاهرگ اصلی صادرات ایران به اروپا به شمار می رفت؛ اول اینکه تبریز در این زمان به عنوان شهر ولیعهدنشین انتخاب شده بود و دوم اینکه نزدیکی بیشتری به بازارهای اروپایی داشت. در ابتدای قرن سیزدهم و در زمان عباس میرزا بازار به مرکز تجارت با دنیا بدل شده بود. تاجران انگلیسی از طریق جاده ابریشم و بعد از عبور از شهرهای استانبول و ترابزون کالاهای شان را به بازار تبریز می آورند و سپس در سراسر ایران پخش می کردند. حجم مبادله ها در میانه قرن سیزدهم هجری قمری (دوره قاجار) در این بازار به اندازه ای رسیده بود که یک چهارم از حجم تجارت کلی ایران (بیشتر از بازار تهران) را در اختیار داشت. به طوری که در آمارها آمده در سال 1256 ه.ش، 25 تا 33 درصد کل مراودات تجاری ایران در بازار تبریز انجام گرفته است. البته این تنها بخشی از سهم تجارت با جهان در بازار تبریز بود. این مکان در سال 1258 ه.ش به عنوان مرکز اصلی داد و ستد با آسیای میانه نیز شناخته شد. 

بیشترین کالاهایی که اروپایی ها به ایران وارد می کردند شامل آینه، انواع پارچه های ابریشمی، مخملی و نخی، پنبه، چلوار، پارچه چیتِ موصلی، شکر، شیشه، فلز، قند و سایر محصولات ماشینی می شد. در مقابل نیز تبریزی ها به آنها ابریشم، مقداری ابریشم ماشینی، جنگ افزار، تنباکو، خشکبار، رنگ، شال، مازو و موم می فروختند. هرچند در نهایت این داد و ستدها به نفع اروپایی ها تمام می شد. 

همچنین در سال 1327 هجری قمری (1288 ه.ش) نخستین نقشه بازار تبریز به دست اسدالله خان مراغه ای ترسیم شد. این نقشه بخشی از نقشه دارالسلطنه تبریز به شمار می رفت و در آن نام بیشتر مکان های مهم مانند تیمچه ها و کاروانسراها آمده بود. 

عکس قدیمی از بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

بازار تبریز در اسناد تاریخی

بسیاری از گردشگران و جهانگردان بنام در زمان سفر خود به ایران و تبریز، از بازار بزرگ این شهر نام برده اند و به تحسین و توصیف آن پرداخته اند. از جمله آنها می توان به ابن بطوطه، مارکوپولو، جاکسن، اولیای چلبی، یاقوت حموی، ژان شاردن، اوژن فلاندن، حمدالله مستوفی و ... اشاره کرد.

ابن بطوطه | جهانگرد مراکشی 

این سیاح مشهور در سال 731 ه.ق از تبریز دیدن کرد و در مورد بازار تبریز چنین نوشت: 

بازار تبریز یکی از بهترین بازارهایی بود که من در همه شهرهای دنیا دیده ام ... من به بازار جواهریان رفتم، بس که از انواع جواهرات دیدم چشمم خیره شد.

تاورنیه | جهانگرد فرانسوی

این سیاح فرانسوی در سال 1046 ه.ق (425 ه.ش) به دیدن بازار تبریز آمد و به تحسین آن پرداخت. او بازار را شهری آجری با ساختمان های دو طبقه با پشت بام هایی مسطح توصیف کرد. 

ژان شاردن | جهانگرد فرانسوی

این سیاح معروف فرانسوی هم بازار تبریز را عالی ترین بازار آسیا توصیف و گنبدهای زیبا و طاق های دیدنی آن را تحسین کرده است. او همچنین بازار هشت گوش و وسیع قیصریه را زیباترین بخش های بازار تبریز دانسته و در توصیف خود در مورد قیصریه گفته است که در حدود 300 نفر امکان سکونت در آن را داشتند. او در سفرنامه خود نوشته است که بازار تبریز تا 15000 باب دکان داشت. بنا به گفته شاردن بهترین دستارهای ایرانی در تبریز تهیه و سالانه شش هزار عدل ابریشم در کارگاه های آن بافته می شدند. 

هوتم شیندلر | پژوهشگر انگلیسی-آلمانی

شیندلر که در سال 1238 خورشیدی از تبریز دیدن کرده بود در مورد بازارهای آن چنین گفته است: 

شهر بسیار گسترده‌ است و احتمالا از این بابت بر تهران برتری دارد. بازارهای آن بسیار زیبا و بزرگتر از بازارهای تهران است. تبریز صرف‌نظر از معاملات مالی و وسیله پرداخت، که از این جهت تهران بر آن برتری دارد، مرکز واقعی بازرگانی ایران است. با این‌ که در منتهی‌ الیه شمال غربی کشور قرار گرفته‌ است، تقریبا در سراسر ایران نفوذ دارد.

ژان یونیر | جهانگرد فرانسوی 

این سیاح فرانسوی که در دوره قاجار به تبریز سفر کرده بود در مورد خرید و فروش کالا در بازار تبریز چنین نوشته است: 

زمانی تبریز نسبت به تهران یک شهر متجدد به شمار می‌آمد و مردم تبریز از زمان‌های قدیم حتی پیش از دوران صفویان با اروپاییان در ارتباط بودند و با آن‌ها داد و ستد می‌کردند. در حالی که در همان موقع در پایتخت کشور اصناف تهرانی از مشاهده اروپاییان دچار حیرت شده و از فروختن کالا به آنان خودداری می‌کردند. در چنین شرایطی دوکا، ونیز، لیور و روبل واحد کشورهای مختلف جهان در بازار تبریز مثل پول ایران رایج بود. 

عکس تاریخی از بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

آشنایی با اصطلاح های معماری و بخش های مختلف به کاررفته در بازار 

 پیش از اینکه به ادامه معرفی بازار تبریز بپردازیم بهتر است در ابتدا با تعدادی از اصطلاحات معماریِ بازار که در بازارهای قدیمی ایرانی به کار می رود، بیشتر آشنا شویم.

راسته | اصلی ترین عنصر بازار

راسته ها مسیرهای اصلی بازار هستند که یا به صورت موازی با هم یا به صورت متقاطع ساخته می شدند. زمانی که دو راسته اصلی بازار همدیگر را قطع می کردند، چهارسو یا چهارسوق ها ایجاد می شدند. در بازار تبریز به معابر عمومی مسقف که فاقد درِ ورودی بوده و به صورت معابر اصلی بازار عمل می کردند راسته بازار می گویند.  

رسته

رسته در لغت به معنی صنف است و در قسمت های مختلف راسته اصلی قرار می گرفت، مانند رسته مسگرها، گیوه فروش ها و ... . رسته ها معمولا روبروی هم نیستند و سعی می شد برای شلوغ نشدن به صورت چهارراه ساخته نشوند. 

دالان 

در دالان در کنار جنس های مشابه، جنس های مختلف دیگری نیز به فروش می رسد؛ مساله ای که فرق آن با رسته را نشان می دهد. هر کدام از سراها، تیمچه ها و کاروانسراها به وسیله دالان هایی به بازار اصلی می رسد و به نام تیمچه ها و سراهای وابسته خوانده می شوند.

سرا یا تجارت خانه

سرا یا تجارت خانه جایی است که در آنجا جنس تحویل گرفته و در جاهای مختلف پخش می شود. در بازار تبریز به واحدهای کوچک و حیاط های روباز که در مجموع کوچکتر از یک کاروانسرا هستند، سرا گفته می شود.

تیم یا تیمچه 

به مرکز چند تجارتخانه مشابه تیمچه می گویند. تیمچه در لغت به معنی چیز گرد و جمع و جور وسیع است. فرق تیمچه با سرا در این است که بعد از ساخته شدن آن را مسقف می کردند. به طور معمول سقف تیمچه ها گنبدی و آجری بوده و در سبک خاصی ساخته می شدند. تیمچه ها درهای ورودی بزرگ و محکمی دارند که روزها باز و شب ها و ایام تعطیل بسته هستند. هر تیمچه در بازار تبریز نگهبانی دارد که به آنها "اوداباشی" (سرایدار) می گویند. تیمچه ها از نظر کاربردی 4 قسمت دارند. فضای عمومی آن محل انبار کالاها، زیرزمین آن مخصوص انبار کردن و نگهداری از اجناس، اتاق حجره همکف محل داد و ستد و طبقه بالای هر تیمچه نیز محل استراحت و بیتوته (شب مانی) در زمان های گذشته بوده است. بازرگان های غیر تبریزی نیز در زمان سفر به شهر در طبقه دوم این حجره ها اقامت می کردند. 

قیصریه

قیصریه یا قیصرا سرای دراز معنا می داده است و محلی برای کار صنعتگران، پیشه وران به شمار می رفت. 

بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown
بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown
بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

معماری بازار تبریز

بافت اصلی بازار تبریز از دو راسته سرپوشیده شمالی-جنوبی و شرقی-غربی تشکیل شده است. عرض بازار بین 4 تا 5 و بلندی سقف آن بین 5 تا 6 متر است. سقف راسته ها با گنبدهای ضربی و آجری شکل ساخته شده اند که با آب و هوای سرد تبریز تناسب بسیار خوبی دارد. در بالای این سقف ها روزنه هایی به چشم می خورد که نور از درون آنها وارد محیط بازار می شود و شرایط روشنایی یکسانی را در فضا ایجاد می کند. این روزنه ها همچنین برای تهویه هوای بازار نیز مناسبند. زمانی که معماری بازار را مورد بررسی قرار می دهیم متوجه می شویم که کل بازار به صورت مدون به وجود نیامده بلکه معماران و طراحان به مرور بخش هایی را به آن اضافه کرده اند. در فضای مابین موجود در راسته ها، مدارس، دالان ها، مساجد و ... ساخته و راسته های اصلی توسط راسته های فرعی به هم وصل شده اند. تقاطع راسته ها هم به سه راهی ها و چهارراهی هایی که به آنها چهارسوق گفته می شود، می رسد. 

روزنه گنبد بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown
معماری بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

بخش های مختلف بازار تبریز

5 راسته، 35 سرا، 19 دالان، 24 کاروانسرا، 2 چهارسو (چهارسوق)، 1 میدان، 31 بازار، 7 بازارچه، 20 تیم یا تیمچه، 3 بقعه، 29 مسجد، 4 مدرسه، 6 حمام، 1 زورخانه، 1 یخچال، 2 پل بازار، 2 گذر، 5 موزه، 1 خانه، 8 دروازه و 2 کتابخانه بخش های مختلف بازار را تشکیل می دهند. 

1- راسته بازارها و بازارها 

بازار تبریز 5 راسته بازار و 31 بازار  دارد، از مهمترین آنها می توان به اسامی زیر اشاره کرد:

راسته بازار جدید، راسته بازار قدیم، بازار کفاشان، بازار صفی، بازار امیر، بازار جمعه مسجد، قیزبستی بازار (بازار بلورفروشان)، بورکچی بازار (کلاهدوزان)، بازار صادقیه، بازار یمنی دوز، سراجان، پنبه چی بازار، بازار ابوالحسن، شیشه‌گر خانه، پشت بازار امیر (بازار بیگلر بیگی)، بازار دله زن بزرگ و کوچک (دلاله زن)، بازار دوه چی، بازار رنگی خیابان، بازار گرده نی خانا، بازار عباچی. 

راسته جدید طولانی ترین راسته بازار نیز محسوب می شود. 

بازار امیر: از مهمترین و پررونق ترین بازارهای تبریز محسوب می شود. این بازار بنا به دستور میرزا محمدخان امیرنظام فرزند شیخ علی خان وزیر شاه سلیمان صفوی و نوه میرآخور شیخ صفی الدین اردبیلی در سال 1255 ه.ق (1218 ه.ش) ساخته شد. بازار امیر از زیباترین و مهمترین بخش های بازار بزرگ تبریز به شمار می رود و بورس طلا و جواهر است. این بازار از شلوغ ترین و پرکارترین قسمت ها به حساب می آید و گردشگران و تاجران بسیاری را به سمت خود می کشاند. در مجموع در حدود 112 مغازه در این بازار وجود دارد که 102 مغازه آن به کار زرگری و جواهر فروشی و باقی دکان ها به کار پارچه، عطر و لوازم آرایشی فروشی مشغولند. جالب که بدانید در ابتدا بیشتر مغازه های این بازار کار فروش پارچه و بزازی را دنبال می کردند؛ اما به تدریج تجارت طلا جای آن را گرفت. 

بازار بلورفروشان | قیزبستی بازار: این بازار در گذشته محل فروش وسایل شیشه ای مانند بلور در تبریز محسوب می شد. تیمچه ها و سراهای آن شامل تیمچه قندفروشان، تیمچه مظفریه، دالان بامچی لر، دالان حاج شیخ، دالان میرزا محمد، سرای میرزا محمد و سرای گرجیلر (جورجیلر) می شود. 

بازار حرمخانه: این قسمت از بخش های قدیمی بازار تبریز است و قدمت آن به اواخر دوره زندیه باز می گردد. تیمچه سعدیه، تیمچه هاشمیه، سرای آلمانی ها و سرای صاحب دیوان از قسمت های مختلف بازار حرمخانه است.  

بازار شیشه‌گر خانه | لوازم آرایشی و لوازم التحریر: این بازار در گذشته محل فروش شیشه محسوب می شد و دکان های آن اغلب کار شیشه سازی می کردند. بازار شیشه‌گر خانه دو سرا به نام های حاج رسول و میرزاعلی النقی داشت که به وسیله شهرداری تبریز تخریب شد و در محل آنها بازار و پارک شمس تبریزی را ساخت. امروزه در این بازار می توانید انواع لوازم آرایشی و لوازم التحریر را خرید کنید. بازار شیشه‌گر خانه بین خیابان تربیت و شهدا قرار دارد، قسمت شمالی آن با سقف معمولی پوشیده شده ولی بخش جنوبی آن معماری خاص قدیمی خود را حفظ کرده است. 

بازار صادقیه | قالی دستباف: این بازار از محل های فروش انواع قالی دستبافت تبریز به شمار می رود. از تیمچه ها و سراهای معروف این بازار می توان به تیمچه حاج رحیم، دالان خونی، سرای بزرگ شاهزاده، سرای دباغایی، سرای دودری، سرای قدیم سید حسین، سرای کوچک شاهزاده و سرای میانه سید حسین اشاره کرد.

بازار کفاشان: همان طور که از نام آن بر می آید این بازار از مهمترین مکان های تولید و عرضه کفش در تبریز محسوب می شود و دکان های آن محل دوخت و دوز و فروش انواع کفش های دست ساز است. از جمله بخش های مختلف این بازار می توان به تیمچه امید، تیمچه حاج ابوالقاسم، سرای امید، سرای حاج ابوالقاسم اشاره کرد. 

بازار یمنی دوز: یمنی به نوعی کفش محلی تبریز که به چارخ شباهت دارد، گفته می شود. بازار یمنی دوزها نیز در قدیم محل دوخت این نوع کفش ها محسوب می شد. تیمچه شفیع، سراهای آقا و شاهزاده بخش های مختلف این بازار را شکل می دهند. 

راسته بازار: از بزرگترین بازارچه های تبریز که تیمچه و سراهای متعددی را در خود جای داده است و در آن اجناس مختلفی به فروش می رسند. از این بازارچه به عنوان بازار ملی نیز یاد می کنند. تیمچه حاج تقی، تیمچه حاج شیخ، تیمچه حاج صفرعلی، تیمچه حاج محمدقلی، تیمچه‌های دودری، دالان خان، سرای حاج محمدقلی، سرای درعباسی، سرای دودری، سرای شیخ کاظم، سرای کچه‌چی‌لی، سرای گرجیلر (جورجیلر)، سرای میرزا مهدی، سرای میانه حاج سید حسین، سرای میرزا جلیل و سرای نوه حاج سید حسین در این راسته قرار گرفته اند. همچنین در کنار این بازار می توانید به تیمچه های خرازی لر، قیزبسدی، مقبره، کفاشان، سراجان، کلاهدوزان، پنبه فروشان، دله زن و بازار شریف العلما و ... دسترسی داشته باشید. 

بازار صفی: در کنار مسجد جامع قرار دارد و تاریخ ساخت آن به دوران شاه صفی صفوی بازمی گردد. البته این بازار در زمان زلزله 1193 ه.ق نابود  و دوباره بنا شد. از جمله قسمت های خاص بازار صفی می توان به حمام قدیمی سید گلابی، عمارت انجمن ایالتی و انجمن مرکز غیبی تبریز اشاره کرد. این انجمن ها در زمان انقلاب مشروطه مرکز تجمع آزادی خواهان و مبارزان تبریز بود.

2- تیم ها و تیمچه ها

در حدود 20 تیم و تیمچه در بازار تبریز وجود دارد که از مهمترین آنها می توان به تیمچه امیر، تیمچه مظفریه، تیمچه شیخ کاظم، اوچ تیمچه‌لر (تیمچه‌های حاج شیخ)، تیمچه حاجی محمدقلی، تیمچه میرابوالحسن، تیمچه شعربافان، تیمچه عباچی، تیمچه قندفروشان، تیمچه حاجی صفرعلی، تیمچه شازدا، تیمچه در عباسی، تیمچه بزازان، تیمچه ملک، تیمچه خان، تیمچه صادقیه اشاره کرد. 

 تیمچه امیر | طلا و جواهر: قدمت این تیمچه به دوره قاجار باز می گردد و در سال 1353 با شماره 977 در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته است. تیمچه امیر محل کار طلا و جواهر فروشان تبریزی ست و از معروفترین تیمچه های بازار محسوب می شود. این بخش در نزدیکی میدان شهر و ابتدای بازار تبریز قرار گرفته و طرحی هشت ضلعی با حجره های دو طبقه دارد. تیمچه امیر بزرگترین گنبد آجری بازار را در اختیار دارد که به وسیله طاق های مقرنس و کاربندی های زیبا تزیین شده است. 

تیمچه مظفریه | فرش دستباف: از معروفترین و زیباترین تیمچه های بازار تبریز محسوب می شود. این تیمچه در دوره ولیعهدی مظفرالدین شاه در سال 1305 ه.ق (1267 ه.ش) به دست "حاج شیخ محمدجعفر امینی قزوینی" بنا شد. تیمچه مظفریه از مهمترین مراکز تجارت فرش و قالی در استان آذربایجان شرقی به شمار می رود و نفیس ترین و زیباترین فرش های دستباف تبریز را می توان اینجا پیدا کرد. البته در این قسمت از بازار، حجره دارها به غیر از خرید و فروش قالی به کار طراحی و مرمت انواع فرش ها و تابلو فرش ها نیز مشغول هستند. خوب است این را هم بدانید که هیچ فرش ماشینی به هیچ طریقی به تیمچه مظفریه راه ندارد. 

معماری و ساختار تیمچه مظفریه: 

این تیم در دو طبقه ساخته شده و 26 حجره دارد. وارد تیمچه مظفریه که می شوید دو در بزرگ در دو طرف، شما را به سمت تالاری با سقف بلند و چند گنبد پنجره دار کوچک هدایت می کند. در کنار اینها پنجره های کوچک و بزرگ سفید و رنگی در حاشیه ها و وسط سقف و ردیف های منظم حجره به چشم می خورد. شکل و شمایل تیمچه امروز به همان شکلی که در حدود 130 سال قبل و بعد از ساخت و تکمیل تزیینات وجود داشت، حفظ شده است. راهروی ورودی به طبقه بالا- که از گوشواره های تیمچه به بالا راه دارد- کمی جلوتر از در ورودی قرار گرفته است. طبقه بالا نیز به مانند طبقه پایین از 26 حجره تشکیل شده و بیشتر کارهای رفوگری، طراحی و اصلاح در دکان های این طبقه انجام می شود. جایی که ورزیده ترین و ماهرترین رفوگران قالی و تابلو فرش، رنگ شناسان و رنگرزان و قدیمی ترین طراحان قالی هنرمندی شان را در عالی ترین درجه به انجام می رسانند.

تیمچه شیخ کاظم | لباس های بچه گانه و زنانه: مجموعه تیمچه شیخ کاظم در محل تقاطع راسته جدید و راسته کفاشان بازار تبریز قرار گرفته است و از شمال به حجره های قیزبستی بازار، از شرق به راسته جدید، از جنوب به راسته کفاشان، از غرب به سرای گرجیلر می رسد. زمانی که به این تیمچه می رسید محوطه ای با یک طاق بلند و گنبد دار در میان و چهار نیم طاق کوتاه در اطراف و حجره هایی در دو طبقه، شما را احاطه می کنند. بیشتر دکان‌دارهای این تیمچه در کار فروش لباس های زنانه و بچه گانه هستند و صنف حوله داران نیز چند دکانی در این قسمت در اختیار دارند.

تیمچه صفی | گیاهان دارویی و ادویه جات: این تیمچه مرکز فروش گیاهان دارویی و ادویه جات است. تیمچه صفی همچنین محل فروش گونه های گیاهی دارویی کمیاب نیز هست.

تیمچه میرزا شفیع | فرش دستباف: یکی دیگر از مراکز فروش فرش دستباف تبریز در بازار آن تیمچه میرزا شفیع است. تیمچه ای که با چند پله به سمت پایین شما را به ضیافتی از رنگ و هنر فرش تبریز دعوت می کند.  

3- مساجد 

29 مسجد وجه مذهبی بازار تبریز را کامل می کنند. برخی از این مساجد از برترین و زیباترین مسجدهای شهر هستند و مشهورترین آنها مسجد جامع بازار (جمعه مسجد) است. دیگر مساجد مهم بازار تبریز شامل مسجد حجت‌الاسلام، مسجد خاله اوغلی، مسجد دینوری، مسجد مفیدآقا، مسجد قیزللی (میرزا یوسف آقا)، مسجد مقبره، مسجد مجتهد، مسجد هفتاد ستون، مسجد آیت‌ الله شهیدی، مسجد مولانا، مسجد دباغ خانه، مسجد حاج صفرعلی، مسجد بادکوبه‌ای، مسجد اشراقی و مسجد صادقیه می شود.

مسجد جامع تبریز: از بناهای تاریخی و زیبای تبریز به شمار می آید. از این مسجد در کتاب های قدیمی با عنوان جامع کبیری یاد کرده اند و از ابتدای تاسیس به عنوان مسجد جامع شهر تبریز شناخته شده است. مسجد جامع در انتهای بازار تبریز قرار گرفته و گفته می شود قدمت آن به دوره سلجوقیان باز می گردد. هر چند این مسجد در زمان زلزله بزرگ 1193 ه.ق تخریب و در دوره قاجار توسط " حسینقلی‌ خان دنبلی" حاکم وقت بازسازی شد. برای رسیدن به مسجد جامع باید خود را به انتهای بازار و ضلع جنوبی مدرسه طالبیه برسانید. 

این مسجد در ابتدا به شیوه یک ایوانه ساخته شده بود؛ اما بعدا به دو ایوانه تبدیل شد. در ساخت آن از روش ساخت کاخ اختصاصی فیروزآباد دوره ساسانی استفاده کرده اند؛ مساله ای که وجه معماری ایرانی آن را بیش از وجه معماری اسلامی می کرد. شبستان وسیع مسجد قدیمی ترین بخش آن به شمار می آید و با طاق ها و گنبدهایی بر فراز ستون های هشت گوش آجری مزین شده است. بخشی که هنر معماران دوره سلجوقی را در خود دارد. مسجد جامع در زمان ایلخانان تعمیر و بخش های جدیدی به آن اضافه شد؛ محراب بلند مسجد جامع یادگاری از آن زمان است. گنبد رفیعی با کاشی کاری های معرق نیز در دوره حکومت آق قویونلوها در آذربایجان در این بنا ساخته شد که هنوز پایه ها و گوشه هایی از کاشی کاری های آن باقی مانده است. این اثر با شماره ثبت 171 در سال 1310 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. 

مسجد صادقیه: قدمت ساخت این مسجد به دوره ایلخانی بر می گردد؛ اما به نظر می رسد در دوره های صفویه و قاجار دوباره بازسازی شده باشد.  

مسجد حسن پادشاه: این مسجد یکی دیگر از مساجد قدیمی تبریز است و در محوطه بازار "دَوه چی" و میدان صاحب آباد قرار دارد. گفته می شود مسجد حسن پادشاه به وسیله اوزون حسن (1) یا فرزندش یعقوب در دوره حکومت آق قویونلوها بنا شده است. 

حاج خلیفه کاتب چلبی نویسنده کتاب "جهان نما" در مورد این مسجد چنین نوشته است:

 … جامع السلطان حسن که از بناهای اوزون حسن پادشاه آق قویونلو است و به طرز جوامع سلاطین با سنگ تراش و سرب ساخته شده، بنای متین و باشکوهی است. در کنار صفحه محراب، یک قطعه مرمر بلغمی بزرگ به طول و عرض چند ذرع به دیوار نصب شده و جامع را رونق بخشیده است. سنگ مرمری با چنین ابعاد از نوادر به شمار می رود.

اولیا چلبی هم که در سال 1050 ه.ق از این مسجد دیدن کرده بود در وصف آن می نویسد: 

..این مسجد را سلطان حسن آق قویونلو بنا کرده است … بنای این مسجد یکی از شاهکارهای هنر معماری است. گنبدهای آن همه کاشی کاری شده و از چهار سو دارای منافذی هستند که با سنگ های مرمرین مزین و مشعشع گردیده اند.

امروزه اما از آن همه زیبایی، سنگ های تراش و مرمر و کاشی چیز زیادی باقی نمانده و به صورت ویرانه ای درآمده است. زیرا در نزدیکی آن مسجدی با ستون های چوبی و سقف مسطح ساخته شد و اهالی برای انجام اعمال دینی خود دیگر به مسجد حسن پادشاه مراجعه نکردند. 

مسجد مقبره تبریز: این مسجد در خیابان امام اول و در بازار کفاشان قرار دارد. مسجد در زمینی به شکل مربع ساخته شده که طول هر ضلع آن 25 متر است. 9 ستون سنگی خوش تراش گنبدهای بلند ضربی آن را نگه داشته اند؛ اما به مانند بسیاری از بناهای تاریخی دیگر در زمان زلزله 1193 ه.ق سقف آن فرو ریخت. در زمان این حادثه بود که حاج مهدی میرزا مهدی قاضی طباطبایی (2) در زیر خاک ماند؛ اما جان سالم به در برد. بعد از آن بود که زندگی اش را وقف کارهای خیر و عام المنفعه کرد، مسجد مقبره را توسعه داد و آن را به شکل امروزی خود درآورد. در کنار آن بخشی از راسته بازار، حمام قاضی، مسجد ميرزا مهدی، مدرسه، حمام، سرا و يخچال ميرزا مهدی و ده ها بنای ديگر را ایجاد یا مرمت کرد. پس از اینکه او در سال 1241 از دنیا رفت جسدش را در همان مسجد دفن و آنجا را به مقبره او تبدیل کردند.

مسجد امام جمعه تبریز: این مسجد در قسمت شرقی بازار مسجد جامع و در نزدیکی مدرسه طالبیه قرار دارد و به آن مسجد سبز نیز می گویند. علت این نامگذاری استفاده از رنگ سبز در تزیین ستون های این بناست. شبستان مسجد بیست ستون سنگی با سرستون های مقرنس و سی گنبد ضربی آجری دارد. 

مسجد اسماعیل خالوغلی تبریز: این سازه در سمت چپ یا بخش جنوبی دالان مدرسه طالبیه قرار دارد و به دیوار شرقی مسجد جامع متصل است. در گذشته به نام "ملا محمدحسن پیشنماز" معروف بود. مسجد در جهت شمالی جنوبی ساخته شده و در و پنجره آن به دالان مدرسه طالبیه باز می شود. شبستان آن نیز 18 گنبد ضربی و 10 ستون دو ردیفه سنگی زیبا دارد. 

مسجد حجت الاسلام تبریز: این مسجد در جنوب صحن مدرسه طالبیه و سمت غربی مسجد جامع تبریز ساخته شده است. به آن مسجد شیخیه نیز می گویند و سطح آن به اندازه یک متر بالاتر از سطح مسجد جامع است. شبستان آن 54 گنبد آجری دارد که بر روی چهل ستون سنگی کبود قرار گرفته است. تمام ستون های مسجد حجت الاسلام منشوری شکل بوده، قاعده ده ضلعی و سرستون های مقرنس یکنواختی دارد؛ اما یکی از ستون های بزرگ آن که در جلوی محراب واقع است با حجاری تزیینی مارپیچ و سر ستون های مقرنس پرکار چشم هر بیننده ای را به خود خیره می کند. ستونی که از شاهکارهای هنر حجاری محسوب می شود و به نظر می رسد از بنای قدیمی که قبلا در این مکان استوار بوده باقی مانده است. حجاری تزیینات محراب نیز بسیار زیبا و تماشایی است. ساخت این مسجد به سال های 1235 تا 1240 ه.ق باز می گردد و به وسیله ملامحمد ممقانی احداث شده است. او رییس مکتب شیخیه بود و بین مردم با نام حجت الاسلام شناخته می شد، مسجد نیز اسم خود را از این لقب او وام گرفته بود. 

مسجد سیدعلی آقا: قدمت این مسجد به دوره قاجار باز می گردد و 8 ستون سنگی دارد. قسمت شمالی، شرقی و غربی مسجد ایوان دار است و به دو بخش زنانه و مردانه تقسیم می شود. 

مسجد مولانا: این مسجد یکی از بناهای ثبت ملی شده است که قدمت آن به اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی باز می گردد. برخی اسناد تاریخ ساخت آن را به سال 1322 ه.ق نسبت می دهند. گفته می شود مسجد مولانا به دستور و همت سید محمد موسوی تبریزی مشهور به مولانا یا حاجی مولانا از خاندان معظم مولانا ساخته شده است. این مسجد یک طبقه و دو نیم طبقه دارد و برای رعایت قرینگی در ساخت خود به شهرت رسیده است. مقرنس های به کار رفته در این بنای زیبا از دیگر شاخص های معماری آن محسوب می شود. 

پاورقی 


1- اوزون حسن آق قویونلو (1423-1478) یکی از قدرتمندترین پادشاهان سلسله آق قویونلوها بود که بر بخش هایی از ایران امروز، عراق و شرق ترکیه به مدت بیست و پنج سال حکومت کرد. 

2- سید مهدی قاضی طباطبایی از عالمان و عارفان چهاردهم هجری است.

4- مدارس 

وجود 12 مدرسه علوم دینی و اسلامی در بازار بر اهمیت دانش آموزی در میان بازاری ها و مردم قدیم تبریز تاکید می کند. از جمله مهمترین این مدرسه ها می توان به مدسه طالبیه، صادقیه، جعرفیه، اکبریه، حاج صفرعلی و ... اشاره کرد. 

مدرسه طالبیه: مدرسه علمیه طالبیه مشهورترین مدرسه بازار تبریز است. بزرگانی مانند علامه امینی، علامه طباطبایی، علامه جعفری، جعفر سبحانی و ... در این مدرسه تحصیل کرده اند. برای رسیدن به مدرسه طالبیه باید خود را به مسجد جامع برسانید. این مدرسه در مجاورت این مسجد قرار گرفته است. مدرسه طالبیه 3 عمارت در جهت های شمالی، غربی و شرقی دارد و هر کدام از آنها به کار ویژه ای اختصاص داده شده اند. عمارت غربی و شمالی حجره های پایینی و بالایی کوچکی دارد که طلاب علوم دینی در آن مشغول به تحصیل هستند و در همین مکان اقامت دارند. عمارت شرقی هم شامل کتابخانه و ساختمانی نوساز می شود. کتابخانه مدرسه طالبیه از مشهورترین کتابخانه های تبریز است و بیش از ۳۰ هزار جلد کتاب مرجع و ۳۵۰ جلد کتاب خطی، سنگی و سربی در آن نگهداری می شود. زمانی که می خواهید وارد مدرسه شوید طاق مقرنس زیبایی بر دروازه بزرگ ورودی نظر شما را به خود جلب می کند. زیر این طاق دو سنگ نوشته مرمری وجود دارد که دستور بخشش مالیات و عوارض شهر از طرف فتحعلی شاه قاجار بر روی آنها نوشته شده است. دیگر اثر تماشایی که در صحن مدرسه وجود دارد، حوضچه سنگی یکپارچه ای ست که به شکل جام زیبایی از سنگ سیاه تراشیده شده است.  

مدرسه طالبیه قبل از انقلاب 2 طبقه داشت؛ اما بعد از انقلاب، یک طبقه دیگر نیز به طبقه های آن اضافه شد. در ورودی و مناره ها نیز در همین زمان ساخته شد. 

مدرسه سفیران هدایت: این مدرسه در نزدیکی مسجد حاج صفرعلی در ضلع جنوبی بلوار چایکنار قرار گرفته است. برای اینکه بتوانید به این مدرسه برسید باید از بازار سنتی یمنی دوزها عبور کنید. پس از عبور از دالان مسجد حاج صفرعلی به مدرسه علمیه سفیران هدایت می رسید که با مَدرس هایی (1) در گرداگرد حیاط و حوضی فیروزه ای در میان، حال و هوای معماری سنتی ایرانی را در شما زنده می کند. دفتر آیت الله سیستانی هم در این مدرسه قرار دارد.

مدرسه حسن پادشاه: مدرسه حسن پادشاه در واقع بخشی از مجموعه مسجد و مدرسه حسن پادشاه در تبریز است. این بنا یکی از قدیمی ترین سازه های تاریخی شهر محسوب می شود و تنها مدرسه استان آذربایجان غربی است که پس از زلزله بزرگ از دوره قبل از قاجار باقی مانده است. مدرسه و مسجد جامع حسن پادشاه در هفت سال و در دوره حکومت آق قویونلوها بر تبریز به وسیله سلطان یعقوب آق قویون (2) ساخته شد. این مجموعه به طور کلی شامل بخش مسجد جامع، مدرسه، بیمارستان، غسال خانه و گنبد مقبره می شود.

مدرسه علمیه جعفریه: این مدرسه در کنار مسجد جامع تبریز و مدرسه طالبیه قرار دارد و از دیوار شرقی به مسجد خاله اوغلی متصل است. زمان ساخت آن به نیمه دوم قرن یازدهم هجری باز می گردد و راه ورودی آن از دالان مدرسه طالبیه می گذرد. حیاط مدرسه جعفریه هشت ضلعی است و دور تا دور آن ساختمان زیبای دو طبقه ای به چشم می خورد. ایوان تمامی حجره های طبقه دوم سرپوشیده بوده و چندین ستون دارد که جلوه خاصی به فضا داده است. 

مدرسه صادقیه: مدرسه صادقیه در انتهای شمالی راسته کهنه یا بازار صادقیه واقع شده است. از این مدرسه امروزه برای آموزش طلاب علوم دینی استفاده می کنند و برای طاق های آجری ضربی و ستون های تالار سنگی خود مشهور شده است. 

پاورقی


1- مدرس به حجره ها و کلاس هایی گفته می شود که در آن استادان به تدریس دانش آموزان و دانش جویان می پردازند. 

2- سلطان یعقوب بیگ فرزند اوزون حسن پادشاه از سلاطین دودمان آق قویونلوها بود. او در بین سال های 883 ه.ق (857 ه.ش) تا 896 ه.ق (870 ه.ش) به سلطنت رسید.

مدرسه طالبیه مدرسه طالبیه | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

5- کاروانسرا

در مجموع 25 کاروانسرا در بخش های مختلف بازار تبریز وجود دارد که در زمان های گذشته بسیار مورد استفاده مسافران و تاجران بود. از جمله این کاروانسراها می توان به کاروانسرای بزرگ امیر، کاروانسرای حاج سید حسین کهنه، میانه و تازه، کاروانسرای حاج ابوالحسن (میرابوالحسن)، کاروانسرای کشمش چی لر، کاروانسرای حاج محمد میرزا اشاره کرد. البته امروزه وضعیت کاروانسراهای بازار تبریز چندان تعریفی ندارد و بسیاری از آنها در معرض تخریب هستند. 

کاروانسرای حاج حسین قدیم: این بنا از کاروانسراهای قدیمی بازار تبریز است و برای بازدید از آن باید به راسته بازار بروید. معماری و ساخت آن بسیار زیبا و چشمگیر است و با واحدهای دوطبقه مرتب اطراف حیاط، فضای سبز و گلکاری، استخر، حوضچه و آب انبار توجه ها را به سمت خود جلب می کند. با وجود اینکه بخش هایی از این کاروانسرا مرمت شده اما بخش بزرگی از آن در حال فروریختن و از بین رفتن است. 

6- سراها

 35 سرا در بخش های مختلف بازار تبریز وجود دارند و در قدیم از آنها برای خالی کردن بارهایی که بدون چهارپا به اینجا می آمدند استفاده می شد. از جمله سراهای معروف بازار تبریز می توان به سرای گرجی‌لر، سرای حاج رسول، سرای میرزا مهدی، سرای دو دری (ایکی قاپی‌لی)، سرای خان، سرای حاج محمدقلی، سرای میرزا جلیل، سرای آلمان‌ها در بازار کفاشان، سرای امیر، سرای امید، سرای حاج تقی، سرای درب عباسی و سرای کچه‌چی‌لر اشاره کرد. 

سرای امیر: از وسیع ترین سراهای بازار محسوب می شود و در حاشیه شرقی و نیمه جنوبی مجموعه بازار قرار دارد. دورتادور سرای امیر با حجره هایی دو طبقه احاطه شده و در میان آن صحنی مستطیلی شکل با ابعاد پنجاه در هفتاد متر دیده می شود. معمار سازنده این سرا در زمان ساخت و تزیین توانسته هم وحدت و یکپارچگی مجموعه را به خوبی نشان دهد و هم با ایجاد تنوع بصری فضای راحت و آرامی را برای افراد فراهم آورد. 

سرای میرابوالحسن: این سرا از جمله سازه های منظم و مبتنی بر هندسه متقارن بازار تبریز به شمار می رود و از یک صحن بزرگ در میان و حجره هایی در اطراف تشکیل شده است. 

7- دالان های تبریز

 بازار تبریز 15 دالان دارد که با استفاده از آنها می توان به بخش های مختلف این مجموعه تاریخی دسترسی پیدا کرد. از جمله دالان های معروف بازار می توان از دالان خونی (قانلی دالان)، دالان حاج رحیم، دالان میرزا محمد، دالان دو دری، دالان میرزا مهدی، دالان خان، دالان میانه، دالان شازده رگ، دالان آقا، دالان حاج ابوالقاسم، و دالان شعربافان نام برد. 

دالان اول حاج ابوالقاسم: این دالان همانند دالان دوم حاج ابوالقاسم جهت شمالی-جنوبی دارد و طول آن به بیش از 60 متر می رسد. از این دالان می توانید به راسته بازار پنبه فروشان در شمال و راسته بازار کفاشان در جنوب دسترسی پیدا کنید. مثل بسیاری از بخش های بازار طاق های آجری سقف این دالان را پوشانده اند؛ طاق هایی که تعداد آنها در طول مسیر به دوزاده عدد می رسد. 

 متاسفانه نتوانستیم از این بناها تصویر با کیفیتی به دست آوریم. اگر شما عکسی از این دالان ها دارید می توانید آن را برای ما بفرستید. عکس را اینجا آپلود کنید

8- حمام ها

حمام ها و گرمابه ها بخش دیگری از سازمان و مجموعه بازار تبریز بودند و امروزه 6 حمام در این بنای با عظمت وجود دارد. حمام خان، حمام میرزا حسن قره (فردوسی)، حمام قاضی، حمام میرزا مهدی و حمام سید گلابی، گرمابه های بازار را تشکیل می دهند. 

حمام خان: قدمت این حمام به دوره قاجار باز می گردد و در خیابان ثقه الاسلام واقع شده است. حمام خان در سال 1382 در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت. این حمام در گذشته یکی از حمام های لوکس تبریز به شمار می رفت و امروزه به عنوان کارگاه کفاشی مورد استفاده قرار می گیرد. 

حمام میرزامهدی: این حمام در مقابل در ورودی مسجد جامع قرار دارد و برای نقاشی های زیبایی که بر روی دیوارهای رختکن کشیده شده، شهرت پیدا کرده است. 

حمام سیدگلابی: قدمت این اثر به دوره قاجار باز می گردد و در خیابان مطهری بازار صفی قرار گرفته است. این حمام در سال 1383 به عنوان یک اثر ملی انتخاب شد. 

حمام خان حمام خان | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

9- زورخانه گرشاسب یل

از دیگر بناهای جالب بازار تبریز زورخانه گرشاسب یل است که در ابتدای بازار صادقیه قرار دارد و قدیمی ترین زورخانه تبریز محسوب می شود. این زورخانه به پهلوان حاج علی سقط فروش تعلق داشت و بسیاری پهلوانان و کشتی گیران بزرگ تبریزی کار خود را از اینجا شروع کرده بودند. متاسفانه این بنای ارزشمند در سال های گذشته مورد غفلت قرار گرفته و رو به تخریب رفته است. 

متاسفانه نتوانستیم از این بنا تصویر با کیفیتی به دست آوریم. اگر شما عکسی از این زورخانه دارید می توانید آن را برای ما بفرستید. عکس را اینجا آپلود کنید

10- امامزاده جمال تبریز

در نزدیکی مدرسه علمیه طالبیه، در مسجد حاجت (واقع در راسته کوچه) زیارتگاهی کوچک قرار دارد که مردم از آن با نام امامزاده جمال تبریز یاد می کنند. زیارتگاهی که مرقد امامزاده موسی معروف به سید جمال از فرزندان امام موسی بن جعفر (ع) است. 

11- موزه ها

در بازار تبریز 5 موزه وجود دارد که در این قسمت به معرفی دو تا از مهمترین های آنها می پردازیم. 

موزه قرآن و کتابت: این موزه در خیابان دارایی و در مسجد شاه طهماسب برپا شده است و از مهمترین موزه های تبریز به حساب می آید. مسجدی که قدمت آن به دوران حکومت شاه طهماسب صفوی باز می گردد و بنای آن خود یک اثر جاودانه و تماشایی است. در موزه قرآن و کتابت می توانید از مجموعه قرآن مجید، نسخ خطی و قطعه هایی از آثار خوشنویسان معروف ایرانی دیدن کنید.

موزه بازار و مشاغل: برای بازدید از این موزه باید به انتهای بازار و نزدیکی یخچال صادقیه بروید. موزه ای سه طبقه که در آن می توانید با مشاغل فراموش شده یا در حال فراموشی تبریز بیشتر آشنا شوید. موزه مشاغل در مجموع 11 غرفه دارد و از جمله مشاغل معرفی شده در آن می توان به آهنگری، عطاری، عکاسی سنتی و نجاری اشاره کرد. 

ویژگی های بازار تبریز 

مجموعه بازار تاریخی تبریز همان گونه که گفتیم به دلیل داشتنِ قسمت های مختلفِ یک بلوکِ شهری، کاملترین سازمان اجتماعی را در میان بازارهای ایران داراست. مدیریت بر بازار هنوز شکل اجتماعی دارد و بهترین مرکز برای تجارت به شمار می آید. در واقع این بازار مناسب ترین مجموعه برای تولید، توزیع و انجام معامله محسوب می شود.

بازاری ها در طول سال هایی که در این مکان به کار و کسب درآمد پرداخته، رفتار اقتصادی و خرده فرهنگ هایی مخصوص به خود پیدا کرده اند و این رفتارها و فرهنگ ها را در طول سال ها از نسلی به نسل دیگر انتقال داده اند. 

این مجموعه تاریخی با زیر مجموعه های مختلف تجاری، مذهبی، فرهنگی، بهداشتی، ورزشی و اقامتی که برای تاجران شهرهای دیگر فراهم می آورد ثابت می کند که چرا باید در زمره آثار جهانی و مورد توجه قرار بگیرد؛ اثری ماندگار که ارتباط عناصر مختلف مجموعه به آن زندگی می بخشد و آن را به حرکت در می آورد. 

ویژگی مهم دیگر بازار تبریز، حفظ رنگ و بوی قدیمی و حال و هوای سنتی آن است. درون هر حجره و دکه که وارد می شوید هنوز می توانید ابزاری مانند تلفن های سیاه رنگ قدیمی، چرتکه ‌های بزرگ و کوچک، میزهای رنگ و رو رفته چوبی، تمثال منتسب به حضرت علی بر دیوار، قرآن کریم سر میز، بخاری های نفتی قدیمی، کلاه های شاپو، تسبیح های دانه عقیق و... را ببینید که جزوی جدا نشدنی از بافت فرهنگی این بازار هستند. بسیاری از بازاری ها قبل از هر چیز در اول وقت، کارشان را با خواندن چند آیه از کلام خداوند شروع می کنند و به کار خود برکت می بخشند. 

واقعیت های بازار بزرگ تبریز 

جمع کل طول راسته ها، دالان ها و تیمچه ها در آن به 5,670 متر می رسد. 

کل محیط حیاط سراها و میدان ها، 3,124 متر است. 

کل مساحت راسته ها، دالان ها و تیمچه ها به 27,629 مترمربع می رسد. 

جمع کل مساحت سراها 23,456 مترمربع است. 

جمع کل مساحت مجموعه به 51,085 مترمربع می رسد. 

بازار تبریز | Photo by : ana-olga
Photo by : ana-olga
بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

ثبت در میراث جهانی یونسکو

بازار تبریز با داشتن سه معیار II ،III و IV در مرداد ماه 1389 (سال 2010) با شماره 1346 با عنوان "مجموعه تاریخی تبریز" دوازدهمین اثر ایرانی بود که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. معیارهایی که باعث شدند بازار تبریز به فهرست جهانی بپیوندد شامل موارد زیر است: 

معیار II: مجموعه بازار تاریخی تبریز در بین سده دوزادهم تا قرن هجدهم میلادی یکی از مهمترین مراکز تجاری بین المللی و فرهنگی در آسیا و جهان محسوب می شد. دلیل عمده این امر نیز قرارگیری بازار بر سر راه جاده ابریشم بود. بازار تبریز یکی از مثال های عالی معماری تجاری شهری است که به خوبی تنوع و یکپارچگی در معماری، ساختمان ها و فضا را به نمایش می گذارد. این بازار همچنین یکی از پایدارترین ساختارهای اجتماعی-فرهنگی را در خود جای داده است. 

معیار III: بازار تاریخی تبریز یکی از کامل ترین مجموعه های فرهنگی-اجتماعی و تجاری را در میان بازارهای دیگر دارد. این بازار یک نمونه عالی از  مجموعه های مذهبی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فیزیکی را در خود جای داده است و به شکل استثنایی زندگی در آن جریان دارد. در طول قرن ها به دلیل قرارگیری در مکانی استراتژیک و سیاست های هوشمندانه مالیات و کمک های مالی، بازار تبریز در بستری فرهنگی و اقتصادی-اجتماعی رشد پیدا کرد. نمود این رشد در سازه های معماری، کارکرد بازار و مردمی که از فرهنگ های مخالف زیر یک سقف جمع می شدند و به مبادله کالا می پرداختند به خوبی به نمایش درآمده است. 

معیار IV: بازار تاریخی تبریز مثالی برجسته از یک مجموعه شهری به هم پیوسته است که چندین کارکرد دارد. این وحدت به خوبی در سازه های معماری و فضاهایی که فعالیت های تجاری را شکل می دهند نمایان است. در اینجا مجموعه بزرگی از بناهای تخصصی به صورت متمرکز و متقابل در فضایی فشرده به یکدیگر مرتبطند و از بیرون این طور به نظر می رسد که انگار بازار یک ساختار یکپارچه دارد. 

جایزه بنیاد معماری آقاخان 

مرمت بازار بزرگ تبریز و ثبت آن در میراث جهانی یونسکو این فرصت را برای این سازه تاریخی به وجود آورد تا توجه معماران و مهندسان را به خود جلب کند و بررسی های متعددی روی مرمت آن انجام دهند. از جمله این بررسی ها می توان به مطالعه "بنیاد معماری آقاخان" بر روی بازسازی بازار اشاره کرد. مساله ای که سبب شد بازار تبریز، سبک متفاوت مرمت آن و دخالت دادن کسبه در فرایند بازسازی مورد توجه این بنیاد قرار گیرد و جایزه 200 هزار دلاری آقاخان را برای "سازمان میراث فرهنگی استان آذربایجان شرقی" به عنوان متولی این کار به ارمغان بیاورد. پروژه نوسازی بازار تبریز در سال 1392 (2013 میلادی) به عنوان یکی از پنج طرح برگزیده هیات داوران جایزه معماری آقاخان انتخاب شد و محمد بهشتی مشاور رییس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری این جایزه را دریافت کرد. 

دیگر سازه ای که در ایران موفق به دریافت جایزه آقاخان شد پل طبیعت تهران است که می توانید در لینک زیر با آن آشنا شوید:

ورود به صفحه اختصاصی معرفی پل طبیعت تهران

بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

مسیر دسترسی

آدرس: استان آذربایجان شرقی، تبریز، بازار بزرگ تبریز

بازار تبریز از قسمت های مختلف شهر ورودی دارد. شما می توانید از خیابان های راسته کوچه، جمهوری و دارایی به این بازار دسترسی پیدا کنید. البته کوچه ها و خیابان های دیگری نیز هستند که به بازار تبریز ختم می شوند که آوردن نام تمام آنها در اینجا ممکن است موجب سردرگمی شود. 

بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown
بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

جاذبه های نزدیک

اگر دوست دارید بعد از بازدید از بازار از دیگر جاذبه های تبریز دیدن کنید می توانید از مکان های پیشنهادی ما بهره بگیرید:

  • مقبره شهریار | فاصله تقریبی 2.8 کیلومتر
  • موزه آذربایجان | فاصله تقریبی 2 کیلومتر
  • مسجد کبود | فاصله تقریبی 2 کیلومتر
  • میدان ساعت | فاصله تقریبی 2.1 کیلومتر
مقبره الشعرا تبریز | Photo by : peyman-az
Photo by : peyman-az

تجربه گردشگران خارجی

مسافران خارجی همواره علاقه خاصی نسبت به معماری ایرانی و آشنایی با فضای قدیمی و سنتی کشورمان داشته اند. در این بین بازارها یکی از محبوب ترین مکان ها برای آنها برای گشت و گذار و آشنایی بیشتر با حال و هوای مردم ایران بوده است. در این قسمت می خواهیم تجربه تعدادی از این گردشگران که از بازار دیدن کرده اند را با هم مرور کنیم. 

گردشگری از هند | فروردین 1397

بازار بزرگ تبریز

یکی از بزرگترین بازارهای سرپوشیده در دنیا که برای مجموعه فرش خود بسیار معروف است. می توانم صدها فروشگاه معتبر در دنیا را نام ببرم که فرش های ایرانی را با قیمت بالا اما کیفیت عالی به فروش می رسانند. البته اینجا می توان به اجناس با کیفیتی مانند میوه های خشک شده و زعفران نیز دسترسی پیدا کنید. اگر به تبریز آمدید حتما از این مکان بازدید کنید. 

گردشگری از تایلند | فروردین 1397

وسیع اما نه چندان تاثیرگذار 

با وجود اینکه بازار بزرگ تبریز به عنوان یکی از آثار جهانی یونسکو انتخاب شده اما آن سرزندگی که در بازار تهران و بازار اصفهان وجود دارد در آن دیده نمی شود. در آن بازارها می توانید نشاط بیشتری را لمس کنید اما در بازار تبریز تنها به مغازه های معمولی مانند دکان های فرش فروشی، کفش فروشی و دیگر خرده فروشی ها بر می خورید. در کنار اینها غذاخوری یا کافه های خوبی در بازار تبریز مانند آنچه در بازار تهران و اصفهان وجود دارد نمی توانید پیدا کنید.

گردشگری از عمان | بهمن 1396

مکانی که در آن به گذشته سفر خواهید کرد

بازار سرپوشیده تبریز بازار بزرگترین بازار مسقف دنیاست. به طور حتم وقتی برای بار اول به این بازار سفر می کنید در کوچه پس کوچه ها متعدد آن گم می شوید؛ اگرچه به تجربه آن می ارزد. هر بخش وقف موضوع خاصی شده است، بخش مورد علاقه من تیمچه مظفریه است که در آن می توانید تعدادی از برترین فرش های تبریز را ببینید. فرش تبریز در تمام دنیا مشهور است. زمانی که در دالان های بازار قدم می زدم و از فرش های عالی لذت می بردم، این احساس را داشتم که در تاریخ سفر کرده ام. به شما پیشنهاد می کنم حداقل نصف روزتان را به اینجا اختصاص دهید. 

یک توصیه: تابلوهایی برای راهنمایی در بازار وجود دارند اما جامع نیستند بنابراین بهتر است که با یک فرد محلی به اینجا سفر کنید. 

گردشگری از انگلیس | فروردین 1397 

اغراق شده و ناامید کننده 

این همه راه را برای دیدن بازار ثبت جهانی شده تبریز نیایید چرا که ناامید می شوید. گفته می شود که این مکان بزرگترین بازار سرپوشیده جهان است اما من اصلا این احساس را نداشتم. در واقع این بازار در مقایسه با بازار اصفهان (که من فکر می کنم از بازار تبریز بزرگتر باشد)، بدترین بازاری بود که در ایران از آن دیدن کردم. عدم سرزندگی و نشاط، نبود رنگ های جذاب، مغازه های هنری و آن اصالت و تک بودن به تصور من از این بازار ضربه بدی زد. برای من بازار تبریز بازاری محلی بود که لباس ها، فرش ها، ادویه های کم کیفیتی را می فروخت که شما در هر گوشه از ایران می توانید آنها را تهیه کنید. وقت خود را اینجا تلف نکنید، اگر به تبریز می آیید تنها برای بازدید از کوه های زیبای آن بیایید. 

گردشگری از آلمان | اسفند 1396

جنب و جوش و همهمه جذاب 

ما تنها چند ساعت را در بازار تبریز گذراندیم، جایی که با ردیف مغازه های طولانی مسقف، دالان های باریک، پیاده راه ها و میدان های پنهان پوشیده شده است. به نظر می رسد که به معنی واقعی کلمه شما می توانید هر چیزی که می خواهید را اینجا در بازار تبریز بخرید. ما در قسمت ادویه ها و لباس ها توقف زیادی داشتیم. بعضی وقت ها شلوغی جمعیت به حدی می رسید که مردم شما را برای باز کردن راه هل می دادند یا مردها با گاری های چرخی شان با فریاد زدن از پشت جمعیت، سعی می کردند از وسط مردم عبور کنند. بنابراین اگر از مکان های شلوغ فراری هستید ممکن است اینجا برای تان مناسب نباشد. 

گردشگری از هلند | دی ماه 1396

با اصالت 

اگر به تبریز می روید باید از بازار آن دیدن کنید تا جو تاریخی، سنتی و با اصالت آن را به خوبی تجربه کنید. این بازار تجارتخانه بزرگی است که هنوز تحت تسلط دکان های کوچک قرار دارد. 

بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown
تیمچه مظفریه | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

مراسم عزاداری در بازار تبریز 

بازار تبریز در کنار معماری، تاریخ و کالاهای متنوعی که ارایه می دهد برای عزاداری های پرشور و سنتی خود نیز بسیار مشهور است. مراسم های مختلف عزاداری در این بازار برگزار می شود که هنوز خلوص و شیوه های قدیمی برگزاری عزاداری خود را حفظ کرده و درگیر روش های جدید سوگواری در ایران نشده اند. 

عزاداری ماه محرم در بازار تبریز

بازار تبریز از ابتدای فرارسیدن ماه محرم سیاه پوش شده و از هشتم تا دوازدهم محرم، مراسم عزاداری در آن به سبک و سیاقِ قدیم برگزار می شود. بازاری ها در این پنج روز اغلب مغازه های خود را به صورت هماهنگ با هم می بندند و برای برگزاری مراسم عزای حسینی آماده می شوند. تیمچه مظفریه، مرکز برگزاری این عزاداری هاست و بیشتر دسته های عزاداری در اینجا به کار خود پایان می دهند.

عزاداران بازار اغلب با دستارهایی سیاه بر سر و لباس هایی سر تا پا مشکی به صورت دو دسته سینه زنی و زنجیرزنی، مراسم سوگواری را به انجام می رسانند. هر کدام از آنها در مقابل خود علم هایی دارند که معرف هر دسته و محله مربوط به آن می شود؛ تعدادی از این علم ها خود قدمت تاریخی دارند. مرثیه ها و نوحه هایی که در این بازار خوانده می شود نیز به زبان ترکی آذربایجانی و با همان لحن و سبک قدیمی است؛ اشعاری که به سادگی حادثه کربلا را وصف می کنند. اینجا خبری از سنج ها و طبل های پر سر و صدا نیست و تنها ضرب دست ها و زنجیرها و صدای نوحه و گریه در فضا طنین انداز می شود. 

بازار در کنار عزاداری ها محلی برای پخش احسان ها و نذرها نیز هست. برخی دکان ها و حجره ها با پخش چای و خوراکی هایی مانند نان و پنیر، خرما، کلوچه و ... نذر خود را ادا کرده و از عزاداران حسینی پذیرایی می کنند. مراسم سوگواری در بازار کاملا مردانه است و زن ها حق شرکت در آن را ندارند.

علاوه بر این به دلیل استقبال بالای محله های مختلف برای عزاداری در بازار تمام دسته ها امکان ورود به این مکان را ندارند. در کل تبریز بیش از 40 محله دارد؛ اما تنها چند محله (دسته های 25 تا 27 محله تبریز) می توانند در اینجا حضور یافته و عزاداری کنند. از جمله آنها می توان به محله های قدیمی و اصیل شهر مانند نوبر، خیابان، کوچه باغ، اهراب، ششگلان و ... اشاره کرد. محله هایی که با رسم های قدیمی خود در بازار حاضر می شوند و ندای لبیک یا حسین، سر می دهند. هیات های عزاداری از ماه ها قبل برای حضور در مراسم بازار نام نویسی می کنند و حتا برای تعیین روز و ساعتی که قرار است اینجا حاضر باشند بین محله ها قرعه کشی انجام می دهند. به این صورت ترتیب حضور دسته ها قبل از شروع مراسم در بازار از پیش تعیین و هر هیات در ساعت مشخص شده وارد این مکان می شود. 

آنها پس از گذر از محله های مختلف بازار، اغلب به سمت تیمچه مظفریه حرکت و این محل را غرق در شور و حال حسینی می کنند. به طور کلی پنج نوع دسته عزاداری سنتی در بازار حاضر می شود. دسته های عرب، عجم، پیوسته، سینه و زنجیرزن که تا دو روز بعد از عاشورا به سوگواری خود ادامه می دهند. شیوه حضور دسته ها در بازار نیز به این صورت است که هر محله برای خود سه دسته عرب، عجم و سینه زن دارد که در ابتدا دسته عرب با شیوه ای خاص، دو دستان خود را بر روی سینه می کوبند، دسته دوم یعنی عجم به دنبال آنها وارد بازار شده و به شکل آرام و یک دست بر سینه های خود می زنند. در انتها نیز دسته زنجیرزن ها در این مکان حاضر شده و به عزاداری می پردازند. پس از اینها، نوبت به هیات های محله ای دیگر می شود و این روند ادامه پیدا می کند. 

دسته عرب ها: عرب ها با لباس هایی مخصوص به خودشان در یک یا دو دسته حرکت می کنند و نوحه و شعر مخصوص به خود را دارند. آنها در مسیرهای از پیش تعیین شده حرکت کرده و شعارهای شان را به صورت سوال و جواب بیان می کنند. به این صورت که دسته اول چند بیت اول را می خواند و دسته دوم پاسخ شعر دسته اول را می دهد. 

دسته سینه زن ها: نوع حرکت و شیوه کلی عزاداری این دسته به دسته عرب ها شباهت دارد. تفاوت آنها با عرب ها در سینه زنی آرام و اشعار متفاوت شان است. 

دسته زنجیرزنان: روش دسته های زنجیرزنی تبریز با دیگر نقاط ایران تفاوت دارد. در تبریز زنجیرزن ها به صورت سه نفره و به طور موازی پشت هم می ایستند. ابتدا سه قدم به جلو و سپس سه قدم به عقب بر می دارند و در هر قدم یک زنجیر بر روی دوش‌شان می زنند. آنها در هنگام انجام این عمل با ریتم پاهای خود اشعار به خصوصی می خوانند. 

دسته پیوسته: افراد این دسته از کمر همدیگر را گرفته و به هم می چسبند. آنها به صورت دو بعدی حرکت می کنند و اشعارشان را به صورت دکلمه می خوانند. حالت حرکت شان بسیار پژمرده و یاس برانگیز است و اندوه و حزن بسیاری در شیوه عزاداری شان دیده می شود. 

دسته عجم ها: این دسته مختص به تبریز است و تعداد آنها به بیش از 200 نفر هم می رسد. عزاداران آن معمولا از طبقه های مرفه جامعه هستند. لباس شان از کت و شلوار، پیراهن، جوراب و کفش مشکی و شالی سیاه به دور گردن تشکیل می شود. افراد این دسته برای عزاداری دوش به دوش هم می ایستند و با حرکت دست های خود به صورت پنج ضربی به آرامی سینه زنی می کنند. اشعار آنها هم شعرهای ترکی و هم شعرهای فارسی را در بر می گیرد. این دسته در اربعین حسینی به زیارت امام رضا در مشهد می روند و در آنجا عزاداری خود را برگزار می کنند. 

عزاداری در روزهای تاسوعا و عاشورا

شکوه سوگواری ها در دو روز تاسوعا و عاشورا در بازار تبریز به دلیل حضور زیاد محله ها و جمعیت بالا به اوج خود می رسد. مراسم عزاداری تا پاسی از شب ادامه پیدا می کند. عصر روز نهم بازار حال و هوای ویژه ای به خود می گیرد و عزاداران حسینی برای قرار دادن شمع های خود در مساجد بازار، راهی این منطقه می شوند و جلوه خاصی به بازار می دهند. در کنار مراسم های سینه زنی و زنجیرزنی، مراسم شبیه خوانی و مرثیه خوانی نیز در بازار برگزار می شود. مرثیه خوانی در تیمچه هایی مانند حاج شیخ و حاج محمدقلی توسط جمعی از علمای بزرگ استان اجرا می شود. بعد از ظهر روز عاشورا یکی از دسته ها به اجرای مراسم شبیه خوانی می پردازد و در مراسم شام غریبان یکی دیگر از دسته ها با در دست داشتن شمع در کل بازار می گردد. 

آیین عزاداری بازار تبریز چندسالی است که در فهرست آثار آیین های ملی نیز وارد شده است.

عزاداری محرم بازار تبریز | Photo by : hamed-kalantari
Photo by : hamed-kalantari

دلیل نامگذاری بخش های مختلف بازار تبریز

بازار تبریز همان گونه که بیان کردیم از قسمت های مختلفی تشکیل شده است و هر قسمت برای خود داستان و نامی دارد. در این بخش سعی می کنم تا روایت های مشهوری را که در مورد نام قسمت های مختلف بازار وجود دارد برای تان بازگو کنیم تا با لایه های فرهنگی این محل بیشتر آشنا شویم. البته خوب است بدانید که بخش های گوناگون این مکان تاریخی نام خود را بیشتر از سازندگان، اتفاق هایی که در آن بخش افتاده و یا به خاطر محصولی که بیشتر در آن به فروش می رفته است، گرفته اند.

تیمچه مظفریه: روایت مشهوری در مورد نام این بخش وجود دارد که اینجا آن را با هم مرور می کنیم. می دانیم که این تیمچه در زمان ولیعهدی مظفرالدین شاه قاجار و در دورانی که او این مدت را در تبریز می گذراند ساخته شد. روزی او پس از پایان کار ساخت تیمچه برای تماشای آن به بازار تبریز آمد. حاج شیخ جعفر قزوینی سازنده و بانی ساخت آن نیز مظفرالدینِ ولیعهد، را همراهی می کرد. ولیعهد از بنای تیمچه بسیار خوشش آمد و کار ساخت آن را تحسین کرد. در قدیم رسم بر این بود که اگر شاه یا ولیعهد یا بزرگی از چیزی خوشش می آمد در پاسخ، آن ملک، کالا و ... را به او تقدیم می کردند و او صاحب آن شی یا بنا می شد. در این میان تنها چیزی که دست سازنده را می گرفت مقداری تحسین و آفرین بود. اما شیخ قزوینی با زیرکی در جواب تحسین های ولیعهد به او گفت که این بنا نامی نیکوتر از خودِ آن خواهد داشت. مظفرالدین پرسید چه نامی؟ شیخ جواب داد: مظفریه. ولیعهد این نام را پسندید و این گونه حاج شیخ جعفر قزوینی توانست مِلکش را برای خود نگه دارد و از خطری بزرگ رهایی پیدا کند.

بازار صادقیه: این بازار نام صادقیه را از نام وقف کننده و سازنده خود به دست آورده است. بازار صادقیه در سال ۱۰۶۸ ه.ق با همت میرزا صادق خان پسر صدرالدین محمد مستوفی ساخته و وقف شد. البته این وقف شامل مسجد، مدرسه و یخچال صادقیه نیز می شد.

بازار امیر: این بازار در کنار تیمچه و کاروانسرای آن در سال ۱۲۵۵ ه.ق به وسیله میرزامحمد خان امیرنظام زنگنه ساخته شد. 

تیمچه و دالان خان: این بخش از بازار به وسیله احمد خان مقدم مراغه ای احداث شد و امروز یکی از مرکزهای تجارت و صادرات فراش در بازار تبریز است.

سرای آلمان ها: این سرا در گذشته به دست چند کارخانه دار و صاحب شرکت های قالی بافی که اصالت آلمانی داشتند بنا شد. آنها در این سرا چند کارگاه فرش بافی ایجاد کردند اما در جریان جنگ جهانی اول ورشکسته و تعطیل شدند. سرای آلمان ها امروزه در بازار کفاشان قرار دارد. 

سرای صاحب دیوان: این سرا به دستور فتحعلی خان صاحب دیوان شیرازی از حاکمان و والیان آذربایجان در دوره قاجار ساخته و به این نام مشهور شد. 

دالان خونی: پشت نام دالان خونی یا آن گونه که تبریزی ها به زبان خود می گویند قانلی دالان نیز داستانی نهفته است. گفته می شود در سال 1263 ه.ق، حاج الهیار از لوطی ها و پهلوان های محله ورجی باخبر می شود که داروغه یا رییس شهربانی تبریز به نام حاج رجبعلی خان داروغه در یک میهمانی تبریزی ها را بنا به دلایلی بی غیرت خوانده است. او با شنیدن این حرف به همراه 27 تن دیگر راهی بازار شده و رجبعلی خان داروغه را در حجره کریم نیل‌فروش به قتل می رساند. از آن به بعد دالان حاج سید حسین با نام دالان خونی یا قانلی دالان معروف می شود. 

دالان و سه تیمچه حاج شیخ (اوچ تیمچه لر): این مکان ها نیز به همت سازنده تیمچه مظفریه، حاج شیخ محمد جعفر قزوینی احداث شده است و امروزه مرکز عمده پارچه و منسوجات آذربایجان محسوب می شود. 

سرای گُرجیلر: این سرا نیز به تجار گرجستانی و ارمنستانی که در آن محصول های خانگی روسی را عرضه می کردند تعلق داشت. 

بازار صفی: این بازار نام خود را از شاه صفی نوه شاه عباس بزرگ گرفته است. 

نامگذاری دیگر بناهای بازار تبریز

کاروانسرای حاج سید حسین میانه، تازه و کهنه با نام حاج سید حسین الحسینی بازرگان معروف سازنده آن، سرا و تیمچه میرزا ابوالحسن با نام حاج میرزا ابوالحسن از وابستگان دربار و تیمچه و سرای میرزا مهدی به اسم میرزا سیدمهدی قاضی طباطبایی جد خاندان قاضی طباطبایی شناخته می شوند. ساخت تیمچه و سرای شازدا نیز به سال 1240 ه.ق و دستور شاهزاده عباس میرزا نایب السلطنه بر می گردد. بازار حرمخانه نیز به خاطر اینکه به عمارت شمس العماره یا عالی قاپو نزدیک بود به این نام شهرت پیدا کرد. 

تیمچه صاحب دیوان بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

مقایسه بازار تبریز با دیگر بازارهای ایران 

در کنار بازار تبریز بازارهای سنتی تهران، شیراز و اصفهان نیز از شهرت بسیاری برخوردارند. در این قسمت به مقایسه کوتاه این بازارها با بازار تبریز می پردازیم:

1- بازار تبریز در قیاس با بازارهای سه شهر تهران، شیراز و اصفهان که ساختارشان خطی است، ساختاری شبکه ای دارد.

2- طول راسته ها و مساحت کل بناها در بازار تبریز بیش از دیگر بازارهاست.

3- در کنار اینها ساخت بازار تبریز به گونه ای بوده که فضاهای توقف و حرکت در آن متنوع تر باشد.

4- علاوه بر موارد قبلی تعداد بالای مساجد و نقشِ برجسته دیگر سازه ها مانند کاروانسراها، حمام و ... بازار تبریز از بناهای مشابه خود در سرتاسر ایران جدا کرده است. 

نام بازار بازار تبریز بازار تهران بازار اصفهان بازار شیراز
ساختار شبکه ای خطی خطی خطی
مساحت 27 هکتار 23 هکتار 27 هکتار 13.8 هکتار
مجموع طول راسته ها 5760 متر 1500 متر 3800 متر 2300 متر

توصیه های کارناوالی

به هنگام گشت و گذار در تبریز به ویژه اگر قصد خرید از بازار را دارید بهتر است با یکی از افراد محلی شهر راهی این مکان تاریخی شوید.

دقت کنید که این بنای باارزش یکی از آثار ثبت جهانی ست و حفظ آن بر عهده مسوولان، مردم محلی و تمام گردشگرانی ست که از آن دیدن می کنند. 

بازاری های تبریز رسم و روش و اعتقادهای ویژه ای به برخی اصول به ویژه اصول مذهبی دارند. در زمان بازدید از این مکان این نکته را در نظر داشته باشید و سعی کنید با رعایت احترام به سنت ها، ذهنیت خوبی از گردشگران در آنها ایجاد کنید. 

زیبایی های بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown
زیبایی های بازار تبریز | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

سخن آخر

امروز به همراه شما گشتی در بزرگترین بازار سنتی جهان زدیم و با بخش های مختلف آن بیشتر آشنا شدیم. در مورد تاریخ، نحوه ساخت آن و دلایل نامگذاری بخش های گوناگون آن اطلاعات جذابی به دست آوردیم. معیارهای ثبت جهانی این اثر ارزنده را با هم مرور کردیم و اندکی دانش مان را در مورد قسمت های مختلف و حال و هوای بازار بالا بردیم. 

نظر شما در مورد این جاذبه تاریخی چیست؟ به نظر شما چه عواملی در جذابیت این بازارها بین گردشگران خارجی اثر گذاشته است؟

از دیدگاه شما چگونه می توان به گردشگران کمک کرد تا تجربه بهتری از سفر به این بازار داشته باشند؟

نظرها، تجربه ها و پیشنهادهای خود را در این موارد و بیشتر از آن با ما و دوستان تان در کارناوال به اشتراک بگذارید. اگر هم سفری به این مکان قدیمی داشته اید می توانید با رفتن به لینک زیر عکس و سفرمانه های خود را برای همیشه ثبت کنید. 

ورود به بخش عکس و سفرنامه کارناوال

امتیاز نقد و بررسی کارناوال

نقاط قوت

  • از بزرگترین بازارهای سرپوشیده دنیا
  • میراث جهانی ایران در یونسکو
  • حفظ بافت سنتی و قدیمی
  • تنوع کالاها و محصولات مختلف

نقاط ضعف

  • کمبود تابلوهای راهنمایی همراه با توضیحات در قسمت های مختلف بازار
  • شرایط بد نگهداری و مرمت بخش هایی از بازار
  • کیفیت پایین برخی کالاها و محصول های بازار
نکات کلی
بازار تبریز






نقشه و مسیریابی
بازار تبریز












X