نقد و بررسی کارناوال

اطلاعات کلی

مسیریابی و جاذبه های نزدیک

نقد و بررسی کاربران

  • Address : Chehel Sotoun Palace, Ostandari Ave., Imam Hossein Sq., Isfahan City, Isfahan Province, Iran.
  • آدرس : استان اصفهان، شهر اصفهان، میدان امام حسین، خیابان استانداری
  • ساعت دسترسی : 9:30 تا 18:30
  • تلفن : 031-32222686
  • هزینه : ورود بزرگسالان 3000 تومان
  • هزینه اتباع خارجی : 20000 تومان
  • امتیاز کارناوال : 4.5
  • امتیاز گوگل : 4.6
  • امتیاز Trip Advisor : 4.5
  • سطح هزینه : ارزان $
  • مدت پیشنهادی بازدید : 1 تا 3 ساعت
  • سبک معماری : معماری اسلامی دوره صفوی
نقد و بررسی تخصصی کارناوال

کاخ چهلستون اصفهان | انعکاس تماشایی تاریخ ایران

کاخ چهلستون
 

از زمان ایجاد نخستین پادشاهی ها در دنیا، فرمانروایان مقتدر به مکانی مناسب برای حکومت و نشان دادن عظمت خود نیاز داشتند؛ سازه هایی که قدرت، ثروت و شکوه آن ها و پادشاهی تحت فرمان شان را به رخ جهانیان بکشد و بهترین شکل معماری و هنر آن سرزمین را به نمایش بگذارد. چنین شد که کاخ ها و قصرهای افسانه ای متولد شدند و مجلل ترین و زیباترین ساختمان های تاریخ را به وجود آوردند. نخستین کاخ های شناخته شده در دنیا به دوران فرعون ها در مصر، کاخ های آشوری در نمرود، بابل و نینوا از تمدن بین النهرین در عراق کنونی، پاسارگاد و تخت جمشید در ایران باز می گردد. در کنار این ها، امپراتوری هایی در شرق دنیا مثل چین و ژاپن نیز در حال رشد و گسترش بودند و شکل متفاوتی از قصر و اقامتگاه های پادشاهی را به نمایش می گذاشتند. طی قرن های متمادی، در تمام نقاط مختلف دنیا، کاخ ها و قصرهای گوناگونی با عالی ترین شکل طرح و معماری و تزیین به وجود آمدند و هر ساله افراد زیادی از این ساختمان های زیبا دیدن می کردند. 

مقصد امروز کارناوال نیز یکی از این کاخ ها و باغ های مشهور سلطنتی است؛ میراث جهانی باغ و کاخ چهلستون که به مانند گالری زیبا، نقاشی هایی بی همتا از دوران های تاریخی مختلف را در خود جای داده و گوشه ای از تاریخ را برای بازدیدکنندگانش روایت می کند. همراه و همسفر ما به اصفهان و چهلستونِ زیبا بیایید تا در کنار هم به تماشای هنر و سلیقه معماران دوران صفوی بنشینیم...

ورود به صفحه اختصاصی بناها و اماکن تاریخی ایران

نمای بیرونی کاخ چهلستون
 
نمای درونی کاخ چهلستون
 

چرا کاخ چهلستون اصفهان؟


  • فرصت بازدید از کاخ چهلستون اصفهان که روزگاری شاهان مختلف در آن قدم می گذاشتند و به امور مملکتی رسیدگی می کردند چیزی است که بسیار کم اتفاق می افتد. 
  • کاخ چهلستون نمونه ای ناب و بی نظیر از هنر والای ایرانی را در حد اعلای خود به نمایش می گذارد. 
  • باغ چهلستون، نمونه ای عالی از باغ های معروف ایرانی است و در میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده است.
  • تماشای انعکاس ستون های ایوان کاخ چهلستون در حوض زیبای باغ و فضای سرسبز و باطراوت آن پیشنهادی نیست که بخواهید آن را در سفر به اصفهان از دست بدهید. 
  • اگر به نقاشی، نگارگری و آینه کاری علاقه مند هستید، کاخ چهلستون مکانی فوق العاده برای شماست. 
کاخ چهلستون
photo by Rsaul Shamaei | Irna
کاخ چهلستون
photo by kazem Ghane | Irna

آشنایی با کاخ چهلستون اصفهان | شاهکار هنری و معماری دوره صفویه

اصفهان، زیباترین شهر ایران است؛ جایی که حد اعلای معماری اسلامی و ایرانی را در خود جای داده و به مانند موزه ای زنده، فرهنگ و سنت مردم ایران را به بهترین وجه به نمایش می گذارد. اصفهان شهر نقش و نگارهاست و ضیافتی از طرح، رنگ، هنر، معماری و تاریخ را به مسافرانش هدیه می دهد. در میان این همه زیبایی و شکوه، کاخ چهلستون اصفهان قرار دارد که به نقاشی ها و آینه کاری های بی مثالش مشهور شده و روزگاری میزبان بزرگانی از سراسر دنیا بوده است. سنگ بنای این کاخ بی تکرار در دوره شاه عباس اول صفوی (1) در میان باغی وسیع و سرسبز گذاشته شد. این بنا در سال 1057 هجری قمری (1025 هجری شمسی) در زمان حکمرانی شاه عباس دوم (2) تکمیل و افتتاح شد. این سازه در ابتدا کوشکی (3) کوچک در میان باغی بزرگ بود و شکلی از استراحتگاه را داشت. به فرمان شاه عباس دوم ایوان ها، نقاشی ها، تزیینات و بخش های مختلفی به آن اضافه شد که آن را به قصری در خور شان پادشاهان صفوی بدل کرد. چنین بود که کاخ ۲۱۲۰ متر مربعی چهلستون به عنوان مکانی رسمی برای انجام تشریفات سیاسی معمول و پذیرایی از شاهان دیگر و صاحب منصبان انتخاب شد. امروزه بخشی از کاخ را برای نگهداری و نمایش آثار شهر اصفهان و عکس های قدیمی آن اختصاص داده اند و با نام کاخ موزه چهلستون شناخته می شود. این عمارت زیبا از قسمت های مختلفی تشکیل شده و در میان باغ چهلستون در انتهای حوضی پر آب دل از بازدیدکنندگان خود می برد.

قسمت های دیدنی کاخ چهلستون شمال تالار 18 ستون، تالار آینه، تزیینات عالی، طلاکاری، نقاشی های سالن پادشاهی و بسیاری دیگر می شود که هنر ناب ایرانی را در دوره صفویه به رخ بیننده می کشد. در ادامه به تمام بخش های این کاخ زیبا سر می زنیم.

پاورقی


1- شاه عباس اول یا شاه عباس کبیر در میانه قرن هفتم به سال های 978 تا 1038 هجری قمری (949 تا 1007 ه.ش) زندگی می کرد و مقتدرترین پادشاه صفوی بود که به مدت 42 سال بر ایران حکومت کرد. او در هرات متولد شد، با شکست دادن ازبکان و عثمانی ها مرزهای ایران را گسترش و یکی از باشکوه ترین دوره های تاریخی این سرزمین را شکل داد. رواج دین شیعه در ایران و آباد ساختن اصفهان از جمله کارهای وی بود. 

2- شاه عباس دوم، به مدت 24 سال بر ایران حکومت کرد و در دوره او، فرهنگ و هنر بعد از مدتی خاموشی دوباره در ایران رونق گرفت. پل خواجو از سازه هایی‌ست که در دوران فرمانروایی او ساخته شد.  

3- کوشک یا کلاه فرنگی به ساختمان هایی گفته می شود که در فضای باز و مشجر قرار گرفته اند و تمام یا برخی قسمت های اطراف آن باز است. 

کاخ چهلستون
 

چرا به آن چهلستون می گویند؟

اما چرا با وجود داشتن بیست ستون، همه از این کاخ با نام چهلستون یاد می کنند و آن را به این اسم می شناسند؟ به احتمال زیاد شما هم جواب را حدس زده اید که کاخ چهلستون به دلیل انعکاس بیست ستون ایوان اصلی در استخر بزرگ عمارت، و جمع این دو عدد با یکدیگر به این نام خوانده می شود. البته دلیل دیگری که برای این موضوع آمده است، نقش عدد 40 در ادب فارسی است که نشان از زیاد بودن و کثرت دارد، مانند چلچراغ یا یک کلاغ چهل کلاغ و نظایر آن. 

کاخ چهلستون
photo by mehdi-mohammadiyan

آشنایی با باغ چهلستون | میراث جهانی یونسکو

تاریخچه ساخت باغ در ایران قدمت بسیار دارد و باغ ها از محبوب ترین سازه ها در معماری و فرهنگ ایرانی هستند. این آثار هنری و طبیعی با اهداف مختلفی ساخته شده و شکل اعلای هنرمندی و معماری ایرانی را به نمایش می گذارند. در این میان باغ چهلستون اصفهان، جلوه پر طراوتی به سازه های تاریخی این شهر کویری داده و سرسبزی را مهمان نصف جهان کرده است. این باغ 67 هزار متر مربعی، در میان چندین دیوار قرار گرفته و چندین گونه گیاهی مختلف، یک رود روان و حوضی پر از آب را در خود جای داده است. باغ چهلستون نمونه ای عالی از باغ های سلطنتی باقی مانده از دوران صفوی‌ست. سنگ بنای ساخت آن در زمان شاه عباس اول گذاشته شده و در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. گفته می شود معمار و طراح اصلی باغ و کاخ چهلستون، شیخ بهایی (1) دانشمند پرآوازه است. 

باغ چهلستون به مانند بسیاری از باغ های ایرانی شکلی محصور دارد و از شرق به خیابان چهارباغِ پایین، از جنوب به خیابان سپه و از غرب به میدان نقش جهان راه پیدا می کند. معمارِ باغ چهلستون، آن را در جهت شرقی - غربی بنا کرده؛ باغی بهشت‌گون در ابعاد 225 در 275 متر که در میان شهر اصفهان گسترده شده است. از جمله قسمت های دیدنی این باغ، می توان به فضای سبز تماشایی، حوض مرکزی (استخر)، کاخ چهلستون، کوشک مقابل کاخ و شیرهای سنگی چهار گوشه حوض مرکزی اشاره کرد. 

پاورقی


1- محمد ابن حسین عاملی که از او با نام شیخ بهایی یاد می شود، فقیه، محدث، حکیم، ریاضی دان و معمار شیعه بوده است. شیخ بهایی بیش از 100 عنوان کتاب از خود به یادگار گذاشته و در دوران صفوی مقام شیخ الاسلامی، بالاترین منصب دینی در این دوران را بر عهده داشته است. از جمله آثار معروف معماری و شهرسازی او می توان به احداث خیابان چهارباغ و باغ های اطراف آن و گنبد مسجد امام اصفهان اشاره کرد. 

باغ چهلستون
 

آشنایی با موزه چهلستون اصفهان | دومین کاخ موزه قدیمی ایران

موزه چهلستون با نام های کاخ موزه چهلستون یا باغ موزه چهلستون نیز خوانده می شود و بین مردم مشهور است. این موزه مکانی برای حفظ و نگهداری مجموعه آثار کاخ چهلستون و دیگر اشیا، کتب و دست نوشته های قدیمی از اصفهان است. مجموعه چهلستون نمونه ای منحصربه‌فرد از هنر ایرانی‌ست و سازه و نقاشی های آن خود حکم موزه ای تاریخی و هنری را دارد. در کنار اینها وجود آثار و اشیایی که از اصفهان قدیم در آن نمایش داده می شود بر غنا و اهمیت مجموعه اضافه کرده است. نکته جالب توجه در مورد موزه چهلستون این است که بعد از کاخ موزه گلستان، دومین کاخ موزه قدیمی ایران است. 

تاریخچه موزه چهلستون

زمزمه های تبدیل شدن کاخ چهلستون به موزه برای نخستین بار در سال 1316 آغاز شد. در این زمان تصمیم بر این شد تا کاربری مجموعه کاخ به موزه تغییر پیدا کند. هدف از انجام این کار، گردآوری، نگهداری و حفاظت از آثار و اشیای تاریخی، فرهنگی و هنری، فراهم آوردن امکانات پژوهشی و تحقیقی درباره آنها و نیز آشنایی با شیوه های زندگی گذشتگان و شناساندن آثار فرهنگ و هنر اسلامی به تمام مردم بود. 

چنین شد که کار تاسیس موزه چهلستون آغاز و این موزه به طور رسمی در مهرماه 1327 هجری خورشیدی افتتاح شد. در این مراسم جمعی از مقام های مملکتی، استادان، هنرمندان و علاقه مندان به هنر و تاریخ حضور داشتند و نام تمامی آنها در دفترچه یادبودی ثبت شد. در سال 1343 هجری شمسی اما اشیای موجود در کاخ چهلستون را به طور موقت به منظور تعمیرات اساسی کاخ به تالار اشرف، تالار اصلی کاخ چهلستون، منتقل و در حدود پنج سال از این تالار به عنوان موزه کاخ استفاده کردند. در پایان این پنج سال، تمام اشیای فرهنگی و آثار تاریخی موجود در موزه جمع آوری و به انبارهای مختلف منتقل شدند تا در آنجا از آنها نگهداری صورت گیرد. این موضوع تا زمان انقلاب اسلامی در ایران و ادغام دو اداره جهانگردی و فرهنگ و هنر سابق و تشکیل اداره ارشاد اسلامی ادامه پیدا کرد. بعد از این زمان بود که دوباره اموال موجود در انبار به تالارهای کاخ بازگردانده شد و موزه چهلستون پا گرفت. البته تا زمان تشکیل سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در سال 1367 هجری شمسی، کاخ هنوز کاربری خود را حفظ کرده و تغییر نام نداده بود و گردشگران با نام کاخ چلستون از آن بازدید می کردند. بعد از سال 67 عنوان کاخ موزه چهلستون به این مجموعه تعلق گرفت و به طور رسمی با این نام در فهرست موزه های ایران ثبت شد.  

آثار تاریخی، هنری و با ارزش موزه چهلستون 

از جمله اشیایی که در موزه چهلستون در معرض دید بازدیدکنندگان قرار دارد می توان به نسخ خطی مربوط به قرن چهارم هجری قمری، نگارگری، ظروف کاربردی و تزیینی (نظیر ظروف سفالینه و آبگینه سده های سوم تا یازدهم هجری قمری)، ظروف چینی سفید و آبی که به سفارش شاه عباس ساخته شده بود، اشاره کرد. علاوه بر اینها، آثاری هنری از زمان های پیش از اسلام تا سده 14 هجری قمری (13 هجری شمسی)، قالیچه هایی با طرح محرابی مربوط به قرن یازدهم هجری قمری و درهای چوبی منبت و خاتم کاری شده متعلق به دوره صفویه نیز در این موزه گردآوری شده است. 

مجموعه های موجود در موزه

تمام آثار موجود در موزه در مجموعه های زیر بخش بندی شده است: 

1- مجموعه سفال، اولین نمونه کاشی، ساخت اصفهان

2- مجموعه آبگینه، فرش، نسخ خطی کوفی قرآن

3- مجموعه قدیمی ترین آثار سکه ماقبل تاریخ 

4- مجموعه آثار دوران تاریخی و آثار دوران اسلامی

5- مجموعه آثار دوران صفویه که شامل انواع قباله های ازدواج قرن نهم به بعد تا آخر قاجار می شود. 

6- مجموعه انواع سنگ نوشته ها

7- مجموعه فرش های قدیمی: قدمت فرش ها در این مجموعه به 400 الی 500 سال قبل برمی گردد. دو تخته فرش آن در دنیا نظیر ندارد و مزین به آیات الهی هستند. 

تاریخچه کاخ و باغ چهلستون

بیشتر بناهای تاریخی و معروف اصفهان در دوره صفوی بنا شده و اصفهان در روزگار پادشاهی آنان به اوج زیبایی رسیده است. قصد داریم در این قسمت تاریخچه کاخ و باغ چهلستون را ابتدا با در نظر گرفتن فضای حاکم بر اصفهان در زمان ساخت بررسی کنیم. سپس اتفاق هایی که کاخ و باغ، حین ساخت و بعد، با آن مواجه بوده را با از نظر می گذرانیم.

*فضای حاکم بر اصفهان در زمان ساخت کاخ و باغ چهلستون

پس از آنکه اصفهان، نگین زیبای کویر ایران، توسط صفویان به عنوان پایتخت انتخاب شد، شهر به سرعت و بیشتر به سمت جنوب رشد پیدا کرد. شاه عباس اول، پادشاه وقت سلسله صفویه که پایتخت را از قزوین به اصفهان انتقال داده بود، در سال 1007 هجری قمری (مابین 977 تا 1000 هجری شمسی) تصمیم به اجرای برنامه‌ شهریِ گسترده و جامعی برای اصفهان گرفت تا این شهر، شایسته پایتختی ایران زمین باشد. از جمله این برنامه ها ساخت خیابانی زیبا و طویل به نام چهارباغ و ساخت باغ‌هایی متعدد در پیرامون آن بود که طرح‌ریزی آن بر عهده‌ شیخ بهایی، معمار و ریاضی‌دان شهیر قرار گرفت. او ساخت کاخ های شاهی را نیز در طرح نقشه شهری خود گنجاند و برای این کار مجموعه ای که در آن زمان دولت خانه نام داشت را انتخاب و دستور احداث کاخ ها و قصرهای شاهی را داد. قرار بر این شد نقطه احداث این کاخ ها، عالی قاپو در میدان نقش جهان باشد و در میدان مرکزی چهارباغ به پایان برسد.

لازم است ذکر شود روایت ها، نقل قول ها و پژوهش های متعددی که در مورد تاریخچه این مجموعه انجام و با توجه به بحث هایی فراوان که در مورد معمار اصلی این بنا مطرح شده است. در اینجا سعی می کنیم موضوع را از تمام جنبه ها بررسی کرده و رمزگشایی کاملی از داستانِ ساختِ باغ و کاخ چهلستون داشته باشیم. 

عکس قدیمی از کاخ چهلستون
 

باغ و کاخ چهلستون | حلقه پیوند دهنده اصفهان صفوی

تا به این جا متوجه شدیم که شیخ بهایی در طرحِ شهری که برای اصفهان تدارک دیده بود، نقشه باغ های زیبایی را در ذهن و کاغذ پروراند و سپس به کار احداث آنها مشغول شد. این مجموعه باغ ها که به طور عمده در امتداد خیابان چهارباغ شکل گرفته بودند، بخشی از شالوده و اساس اصفهان را در عصر صفوی نمایان می ساختند. از زیباترین آنها باغ جهان نما بوده که در شرق خیابان چهارباغ قرار داشت و شکوه و رونق خاصی به این خیابان بخشیده بود. 

باغ چهلستون به شیوه ای ساخته شد تا حلقه ای پیوند دهنده میان مجموعه باغ های موجود در امتداد خیابان چهارباغ و میدان نقش جهان باشد (این باغ به تمامی باغ های اطراف خود در آن زمان دسترسی داشته است). از جهتی دیگر کاخ چهلستون از طریق تونلی به همه کاخ های آن دوره اصفهان (کاخ هشت بهشت و کاخ عالی قاپو) متصل شد. تمام این نکته ها و موضوعات، نقشی ممتاز و مهم به کاخ و باغ چهلستون می داد و آن را در زمره بناهای شاخص دوران صفوی به شمار می آورد. 

باغ چهلستون | تکه ای از بهشتی به نام باغ جهان نما

آن گونه که از روایت های متعدد بر می آید و در کتب و منابع گوناگون گفته شده است، عباس کبیر، فرمان ساخت کاخ و باغ چهلستون را صادر می کند. اما پیش از اینکه کار ساخت چهلستون آغاز شود چه بنایی در اینجا قرار داشته و طی چه مراحلی این مکان دیدنی ساخته شده است.

*باغ هایی با حال و هوایی بهشتی

طرح شهری باغ سازی در اصفهان منجر به ایجاد باغ های متنوع و گوناگونی در این شهر شد. از میان آنها می توان به باغ جهان نما، خرگاه، هشت بهشت، فتح آباد، کاج، نسترن، خلعت و انگورستان اشاره کرد که شکل ظاهری اصفهان را به کل تغییر دادند و حال و هوایی بهشتی به آن بخشیدند. این باغ ها در ذهن هر رهگذر و سیاحی مفهوم "باغ اندر باغ" را تداعی می کردند که از میان آنها تنها دو باغ هشت بهشت و چهلستون برای امروز باقی مانده است. گفته می شود باغ چهلستون گوشه ای از باغ بزرگ جهان نما بوده که سپس با قرارگیری کوشکی در میان آن اندک اندک به شکل امروزی اش درآمد. کتاب قصص الخاقانی (1) نیز بر این موضوع صحه می گذارد که باغی به نام باغ جهان نما پیش از ساخته شدن بنای چهلستون وجود داشته است. آن گونه که در کتاب وجود دارد، در شمال خیابان چهارباغ قصری به همین نام (جهان نما) بنا شده بود؛ اما پس از احداث ساختمان چهلستون در میان باغ جهان نما، باغ اطراف آن نیز به نام چهلستون خوانده شد. 

اما میر سید علی جناب، پژوهشگر و صاحب کتاب الاصفهان، اصل عمارت را صلیبی شکل دانسته و اعتقاد داشت که در زمان ورود شاه اسماعیل به اصفهان حوض در مکان خود وجود داشته و بعدا در زمان ساخت باغ چهلستون ایجاد نشده است. از طرفی دیگر، نویسنده "تاریخ عالم آرای عباسی" نوشته، ممکن است طول عمر بخشی از بنا به قرنها قبل از دوران صفویه و زمان ملکشاه سلجوقی بازگردد.

* کاخ چهلستون در زمان شاه عباس کبیر | عمارتی کوچک در میان باغی بزرگ 

فکر اولیه ساخت کاخ چهلستون از آنجا نشات گرفت که شاه عباس کبیر در دوران سلطنت خود نیاز داشت تا در کنار کاخی رسمی که کارهای دربار و امور مملکت را در آن به سرانجام می رساند، کوشکی کوچک نیز داشته باشد تا بتواند به دور از هیاهوی سلطنت و کشورداری استراحت کند. از این رو فرمان داد تا عمارتی کوچک به شکل کلاه فرنگی با اتاق هایی به بلندای 12 متر ساخته شود. این عمارت اندک اندک به مکانی برای پذیرایی از سفرا، رجال و سیاسیون کشور و دیگر ممالک و برپایی جشن هایی کوچک تبدیل شد. برخی از مورخان در آثار خود چنین نوشته اند که شاه عباس اول، جشن نوروز بیست و سومین سال سلطنت خود را در کاخ چهلستون برگزار کرده است. 

*حیات باغ چهلستون از کجا تامین می شد؟

منبع آبی که حیات را به میان رگ های باغ می آورد و آن را آبیاری می ساخت، شاخه ای از نهر فدین بود. این جوی آب پس از آبیاری باغ و گذر از آن وارد خیابانی که اکنون سپه نام دارد می شد و در انتها راه خود را به سوی میدان نقش جهان ادامه می داد. استخرِ عمارتِ باغ با طولی به اندازه 110 متر و عرض 16 متر، خنکا، تازگی و شادابی خاصی به مجموعه می بخشید و از انعکاس ستون ها در آب آن، نام چهلستون معنی حقیقی خود را پیدا می کرد. در چهار گوشه حوض مرکزی و نقطه نقطه جوی های کوچک اطراف عمارت شیرها و فواره هایی سنگی جانمایی شده بود. معماری خاص حوض ها و جوی های آب، موجب می شد آبی که در حوض جریان داشت، از دهان این شیرها و فواره های سنگی بیرون جهیده و منظره ای جالب و باصفا ایجاد شود. 

پاورقی


 1- کتاب قصص الخاقانی، تالیف ولی قلی بیگ شاملو است که تاریخ صفویه را بیان کرده است. 

عکس قدیمی از کاخ چهلستون
 
عکس جدید از کاخ چهلستون
 

*کاخ چهلستون در زمان سلطنت شاه عباس دوم | کاخی درخور شکوه اصفهان صفوی 

 55 سال بعد از مرگ شاه عباس اول و به وقت تاجگذاری شاه عباس دوم، فرصتی بی نظیر در اختیار معماران و هنرمندان آن زمانِ اصفهان قرار گرفت تا بتوانند هنر و سلیقه ناب خود را در زیباسازی کاخ و باغ چهلستون به نمایش بگذارند. باغ و کاخ چهلستون در این زمان به کلی دگرگون و برازنده شکوه آن زمان اصفهان شد. 

شاه عباس دوم علاقه و توجه بسیاری به کاخ چهلستون نشان و دستور داد تا بر وسعت و زیبایی های کاخ اضافه شود. او همچنین دستور داد تا دیوارهای بیرونی و درونی آن با نقاشی هایی مجلل و آینه کاری هایی افسونگر مزین شود. بنا به دستور او بر تعداد تالارها، اتاق ها و قسمت های مختلف کاخ اضافه شد، که از جمله آنها می توان به تالار آینه، تالار هجده ستون، دو اتاق بزرگ شمالی و جنوبی تالار آینه، ایوان های طرفین سرسرای پادشاهی و حوض بزرگ مقابل تالار با كلیه تزیینات نقاشی، آیینه كاری، كاشی كاری دیوارها و سقف‌ها اشاره کرد. کاخ چهلستون از نخستین بناهایی در ایران بود که چنین شکلی از تزیین، آیینه کاری هایی باشکوه، نقاشی های بزرگ دیواری و ستون های چوبی داشت. 

در این زمان تالارهای وسیع و زیبای کاخ بعد از اتمام کار، به عنوان محلی برای بارِ عام (1) و پذیرایی های رسمی شاه از مهمانان خود تغییر کاربری داد. کاخ مجلل چهلستون در سال 1056 هجری قمری (1024 ه.ش)، سه سال بعد از شروع سلطنت شاه عباس دوم با حضور او و سفرای خارجی افتتاح شد. 

در مورد وقایع روز افتتاح کاخ چهلستون کتاب قصص الخاقانی این چنین روایت کرده است:

در سال 1056،‌عمارت دیوانخانه چهلستون در باغ جهان نما به پایان رسید و در روز افتتاح این بنا، قوش بیکی ایلچی عبدالعزیزخان والی بخارا به حضور شاه رسید و عریضه خود را به شاه داد، سفرای روسیه هدایای خود را تقدیم کردند و جان نثار خان سفیر هندوستان برای گرفتن مرخصی جهت سفر به هندوستان خدمت شاه رسید. 

*سال ساخت و اتمام بنا

کاوش ها برای یافتن زمان ساخت کاخ چهلستون تا سال 1327 هجری خورشیدی بی نتیجه بود و پژوهشگران نمی توانستند تاریخ دقیق ساخت بنا را اعلام کنند. در این زمان، در نتیجه بررسی ها و کاوش های جبهه تالار کاخ، اشعاری از دو کتیبه پوشیده زیر گچ به دست آمد که تا اندازه ای از راز و رمز زمان ساخت پرده برمی‌داشت. از این دو کتیبه یکی کوتاه تر و با پس زمینه صورتی رنگ، ساخت و بنای تالارهای چهلستون را به شاه عباس دوم نسبت می داد و سال 1057 ه.ق را سال اتمام آن اعلام می کرد. کتیبه طولانی تر که رنگی آبی دارد اما حکایت از تعمیرات در زمان شاه سلطان حسین می دهد. 

صائب، ملک الشعرای دربار صفوی در زمان شاه عباس دوم در قصیده ای بلندبالا کاخ چهلستون را توصیف کرده است. او در انتهای شعر خود با سرودن مصراع "مبارک ترين بناهای دنيا" سال انتهایی ساخت کاخ را 1057 ه.ق بیان می کند که از جمع زدن حروف ابجد این مصرع به عدد 1057 می رسیم. این اشعار به خط نستعلیق بر روی کتیبه ای صورتی رنگ با دوازده لوح شش ضلعی نوشته شده اند و در قسمت انتهایی آن چنین آمده است:

...................عباس ثانی                    که عهدش جوان کرد پیرجهان را

بنا کرد از فیض لطف الهی                    بنائی که شد رشگ نه سقف مینا

زبس رفعتش بر سپهر کواکب                      نماید چو زیگ ته جوثریا

کواکب چو گلهای باغش نمایان             مجره درو همچو جوئیست پیدا 

کند سالها اندر آن کامرانی                         بود قرنها سجده گاه برایا

مبارک بود ز آنکه تاریخ آن شد                 مبارک ترين بناهای دنيا

در کل آن چنان که از اشعار شاعران دوره صفوی بر می آید، نوشته های بر روی کتیبه نشان می دهد و در کتب و متون مختلف نگاشته شده است، تاریخ دقیق اتمام بنا به سال 1057 قمری و دوره سلطنت شاه عباس دوم باز می گردد. 

*باغ و کاخ چهلستون در زمان دیگر شاهان صفوی 

باغ و کاخ چهلستون بعد از دوران پادشاهی عباس دوم، همچنان به وظیفه خود در پذیرایی از مهمانان و مردم ادامه داد و یکی از اصلی ترین سازه های اداری و حکومتی اصفهان باقی ماند. 

انگلرت کمپفر، جهانگرد آلمانی در زمان پادشاهی شاه سلیمان صفوی (2) به ایران سفری داشت و در نوشته هایش فضای باغ را به شکلی تازه توصیف کرد. او در سفرنامه خود چنین نوشته بود که از انبارها و اتاقهایی که محل نگهداری ترازوها، نوشیدنی ها و اغذیه بوده، گذشته و وارد مکانی شده اند که باغ و کاخ چهلستون نام داشته است. 

در هنگام دوازدهمین سال سلطنت شاه سلطان حسین (3) اتفاقی ناگوار دامن کاخ را گرفت و این شاهکار معماری و هنر طعمه حریق شد. به احتمال زیاد در این زمان بود که تعمیرات مدنظر در کتیبه آبی انجام پذیرفت؛ اما این حادثه چگونه رخ داد و کاخ چهلستون چطور از سوختن کامل نجات پیدا کرد؟ 

آن چنان که در روایات تاریخی آمده است در شب بیست و یکم ماه رمضان سال 1118 هجری قمری (دوشنبه ششم دی ماه 1085 هجری شمسی)، یکی از مشعل های موجود در کاخ بر روی یکی از پرده ها افتاد و آن را به آتش کشید. شاه سلطان حسین که از این موضوع مطلع می شود اجازه خاموش کردن آتش را نمی دهد و می گوید : "این بلاییست که باید رفع شود!"

پاورقی


 1- بار عام رسمی‌ست که در آن شاه و درباریان اجازه می دهند گروهی از مردم با آنها دیدار داشته باشند. 

2- شاه سلیمان فرزند دوم شاه عباس دوم و پادشاه صفوی در سالهای 1045 تا 1073 هجری قمری (1014 ه.ش تا 1041 ه.ش) بود. 

3- شاه سلطان حسین آخرین پادشاه صفوی‌ست که سی سال حکومت کرد. در زمان او بود که حمله افغان ها اتفاق افتاد و اصفهان سقوط کرد.

عکس قدیمی از کاخ چهلستون
 
عکس قدیمی از چهلستون
 

سرنوشت کاخ چهلستون در دوره قاجار 

از ابتدای تاریخ پادشاهی در ایران، هر زمان سلسله ای بر سر کار می آمده است سعی می کرد تا جای ممکن بقایای بناها و اثرات دوره گذشته را از بین ببرد. قاجاریان و حاکمان آنها نیز از این امر مستثنی نبوده و بسیاری از سازه های صفوی را در زمان حکمرانی خود تخریب کردند.

آنچه از اظهارنظر سیاحانی مانند اوژن فلاندن و پاسکال کوست در دوران سلطنت محمدشاه قاجار و همچنین مادام دیولافوآ در سال 1298 هجری قمری (1259 هجری شمسی) برمی‌آید، بنای کاخ و باغ چهلستون تا آن زمان به حالت قدیمی خود باقی مانده است؛ اما متاسفانه در سال 1300 هجری قمری (1261 هجری شمسی) و در زمان ظل السطان (والی یا حاکم اصفهان و فرزند ناصرالدین شاه قاجار) بنای کاخ و باغ به شدت آسیب دید و خرابی های زیادی به بار آمد. 

مادام دیولافوآ، آرایش درختان و گیاهان باغ چهلستون را در سفرنامه های خود این گونه توصیف کرده است و تصویر دقیقی از این باغ در دوره‌ قاجار می دهد: 

درختان چنار بلند با شاخه هایی تا راس تراشیده، در امتداد محور اصلی و دو طرف استخر، در جشن ها مزین به نور بودند. در پای آنها گل ها بدون توجه به رنگ و جنس، در کُرت‌ها (باغچه) خودنمایی می کردند. درون کرت‌ها، درختان میوه نیز دیده می شدند.

اوژن فلاندن، در بازدید خود از کاخ و باغ چهلستون در دوره محمدشاه قاجار، بیان کرده دَرِ اصلی باغ در سمت شرقی آن قرار داشته است. جنوب شرقی باغ نیز محل عمارتی دیگر به نام نارنجستان بوده که درِ ورودی آن با نقاشی هایی از فتحعلی شاه قاجار و دیگر شاهزدگان قاجار پوشانده شده بود. از دیگر ساختمان ها و بناهایی که اوژن فلاندن در سفر خود به اصفهان و باغ چهلستون از آن یاد کرده می توان به حرمسرای پادشاهی اشاره کرد که در مرکز جنوبی دیوار باغ قرار داشته و با دری مخفی به عمارت نارنجستان متصل می شده است.

در توصیف حوضی که در ایوان ستون دار کاخ چهلستون وجود دارد نیز این طور آمده که این حوض وسط ایوان قرار داشته و از جنس مرمر بوده است. در چهار گوشه آن چهار ستون قرار داشت که در ابتدای هر ستون از پایین، سر دو شیر با دهانی مشترک خودنمایی می کرد. آب ابتدا وارد دهان این شیرها می شد و سپس به درون حوض می ریخت و در انتها به وسیله جویی مرمرین و کم عمق از ایوان کاخ بیرون می رفت. پس از گذر از این جوی مرمرین، آب به شکل آبشاری وارد جوی های کوچک درون باغ شده و در انتها به استخر بزرگ میانی آن می ریخت که در این مسیر از فواره های کوچک و بزرگ بسیاری عبور می کرد. متاسفانه در دوره ظل السلطان حوض مرمرین و جوی های سنگی آن پر و مجاری آب مسدود شدند. 

با نزدیک شدن روزهای پایانی حکومت قاجاریه، بر شدت تخریب و بی توجهی به بناهای صفوی نیز اضافه می شد. در اواخر این دوره کاخ های عالی قاپو و چهلستون، به زباله دانی بدل شده بودند. در نقاشی های دیواری کاخ چهلستون از رنگ روغن استفاده کردند؛ امری که سبب شد تا نقاشی های تاریخی زیرین، از دیوار جدا شوند. تزیینات این بنا و درهای خاتم  آن نیز از این هجمه ویرانی در امان نماندند و صدمات بسیاری بر آنها وارد شد. آیینه هایی که به گفته شیخ جابر انصاری هر فردی را تا فاصله 180 متری کاخ نشان می داد، کنده و همراه درهای خاتم و تابلوها به عمارت مسعودیه در تهران برده شدند. بنا بر گفته او فرش دو رو بافتی که در این کاخ موجود بود در میانه سال های 1298 تا 1305 هجری قمری (1260 تا 1267 ه.ش) تکه پاره شد و از بین رفت. از دیگر تخریب هایی که گریبان این کاخ را گرفت، پوشانده شدن نقاشی ها این بار با گچ بود. 

 دوره پهلوی 

وضعیت رسیدگی به کاخ چهلستون در زمان حکومت پهلوی رو به بهبود گذاشت و کار ترمیم این کاخ به یک موسسه باستان شناسی ایتالیایی واگذار شد. این موسسه با استفاده از عکس های قدیمی موجود از کاخ، در و پنجره های جدید را به شیوه قدیمی نصب و نقش و نگارها و نقاشی هایی که زیر گچ پنهان شده بود را احیا کرد. کاخ بعد از این تعمیرات به موزه تبدیل شد و در آن قرآن هایی به خط کوفی از جمله قرآنی ممهور به مهر امام حسن مجتبی (ع)، خرقه و لباس شیخ صفی الدین اردبیلی، پنجره گچ بری شده مربوط به سال 758 هجری قمری (735 ه.ش)، ظرف های سفالی مربوط به سده های اولیه تا قرن یازدهم، فرشهایی پر ارزش، ظروف چینی سفارشی شاه عباس اول و دیگر اشیا به نمایش درآمد. 

باغ چهلستون پیش از آنکه به شکل کنونی خود تغییر منظر دهد، سه دَرِ ورودی داشته که در قدیمی و اصلی آن رو به شرق بنا باز می شده است. در دوره معاصر پیکره و طرح باغ تغییرهایی را به خود دید که از مهمترین آنها می توان به احداث خیابان سپه در قسمت شمالی باغ، انتقال ورودی باغ از ضلع شرقی به قسمت شمالی و ایجاد جلوخانی نیم دایره در زمان پهلوی اشاره کرد. جبهه جنوبی باغ نیز از این دگرگونی ها مصون نماند و دخالت هایی در عرصه باغ انجام شد که شکل کلی باغ را تغییر داد. بعد از آن نیز خیابان سپه در شمال مجموعه باغ ساخته شد. امروزه در سمت دیوار و درِ شرقی بنا خیابان استانداری قرار دارد که قدمت عمارت استانداری واقع در آن به عهد قاجار باز می گردد.

دوران معاصر

به تازگی و طی کاوش هایی جدید، استخری دیگر در سمت شمال غربی کاخ چهلستون از زیر خاک سر برآورده که دیدی جدید در شناخت سیستم آب رسانی باغ به معماران و پژوهشگران می دهد. بعد از بررسی هایی که محققان انجام دادند، این احتمال مطرح شده است که آب رسانی محوطه نه به وسیله استخر بزرگ مجموعه که توسط هر دو استخر انجام می شده است. آن گونه که پژوهش ها نشان می دهد، استخر شمال غربی در ابتدای جریان ورودی آب قرار داشته که آب پس از گذر از این استخر، وارد حوض بزرگ مقابل عمارت چهلستون می شد و سپس از آنجا به سمت بقیه باغ جریان پیدا می کرد. این احتمال ها و یافته ها این موضوع را نشان می دهد که کاخ و باغ چهلستون از سیستم قرینه آبیاری برای کنترل چرخش آب استفاده می کرده است. 

عکس های تاریخی کاخ چهلستون
 
عکس های تاریخی کاخ چهلستون
 

شک و شبهه هایی در مورد تاریخ ساخت و سازنده کاخ و باغ چهلستون 

یکی از مشکلات در مورد مطالعه تاریخ کاخ چهلستون، عدم وجود اسناد معتبر در نحوه ساخت و سازنده آن است. از جمله شک و شبهه های موجود در زمینه کاخ چهلستون به حرف و حدیث ها در مورد سازنده و سال ساخت آن باز می گردد. در تحقیقی که توسط روزنامه دنیای اقتصاد انجام شده است، مدارکی وجود دارد که نشان می دهد، کار طرح ریزی و ساخت چهلستون زیر نظر شیخ بهایی انجام نشده و معمار بنا شخص دیگری بوده است که در این قسمت به صورت اجمالی به بیان این مطلب می پردازیم. 

نخست: گفته شده است که شیخ بهایی به هنگام طرح ریزی باغ های اصفهان برای عمارت و مکان های مختلف دست به تعیین سهم آب زده و تمام این موارد را در طوماری نوشته است؛ اما بعد از انجام بررسی ها، مشخص شده تاریخ ساخت برخی از این بناها به بعد از مرگ او باز می گردد، مانند کاخ هشت بهشت و چهلستون. 

دوم: اوژن اوبن (1) نوشته است بنای چهلستون بر اساس طرح و نقشه شیخ بهایی ساخته و در دوره شاه سلطان حسین مرمت شده است. نکات زیر را در مورد این ادعا می توان بیان کرد. 

الف) قبل از اوژن اوبن، شخص دیگری ساخت چهلستون را به شیخ بهایی نسبت نداده بود. 

ب) وی در سالهای 1285 تا 1286 به ایران سفر کرد، بنابراین او اصلا دوره شیخ بهایی را درک نکرده و از گذر ایام در آن دوران سر رشته ای نداشته است. اظهار می شود او تنها این سخن را از روی گفته های مردم بیان کرده است و دلیل و مدرکی علمی برای صحبت خود ندارد. از خصوصیاتی که به اوژن اوبن نسبت داده می شود، باورپذیری او از افسانه های محلی و تحت تاثیر قرار گرفتن از این داستان هاست. 

سوم: با اینکه اکنون مشخص شده است قسمتی از بنای کاخ و باغ چهلستون در زمان پادشاهی شاه عباس ساخته شده بود؛ اما پیتر دلاواله، جهانگر شهیر ایتالیایی که در زمان حکمرانی این شاه به مدت طولانی در اصفهان اقامت داشته، هیچ گاه اشاره ای به کاخ چهلستون نکرده است. 

چهارم: آندره گدار، باستان شناس و معمار معروف فرانسوی، زمان ساخت کاخ چهلستون را به دوره دوم ساخت و سازها در زمان شاه عباس نسبت می دهد. او بیان می کند که لوحه و کتیبه های گچی که در زیر صحنه ها جاسازی شده متعلق به دوره شاه عباس اول است. 

پنجم: تاورنیه (2) که در سال 1057 ه.ق (سالی که کار تکمیل کاخ پایان گرفته است)، برای ششمین بار وارد اصفهان شده است، اظهار می دارد که شاه عباس دوم در کاخ چهلستون از سفیر ازبک ها پذیرایی می کند. این ادعا نشان می دهد کاخ چهلستون پیش از این زمان تکمیل شده و مورد بهره برداری قرار گرفته است. سید علی میر جناب نیز در نوشته های خود آورده است، حوض عمارت زمان ورود شاه اسماعیل (3) به اصفهان وجود داشته و عمارت چهلستون در این دوره معماری صلیبی داشته است. 

پاورقی


1- سفیر فرانسه در ایران، در دوره جنبش مشروطه. از او سفرنامه ای با نام «ایران امروز» به یادگار مانده است. 

2- ژان باتیست تاورنیه، جهانگرد و تاجر فرانسوی که در دوره صفویه بارها به ایران سفر کرد.

3- از اینکه مقصود شاه اسماعیل اول پایه گذار صفوی یا شاه اسماعیل دوم سومین شاه این سلسله باشد، اطلاعی در دست نیست. 

عکس قدیمی از چهلستون
 

کاخ و باغ چهلستون در اسناد تاریخی

به مانند بسیاری از بناهای معروف ایرانی از کاخ و باغ چهلستون نیز در سفرنامه ها و اسناد سیاحان و مورخان سخن بسیار آمده است. نوشته هایی که در برخی موارد به شناخت هر چه بیشتر تاریخ کمک و در برخی مواقع بر شبهه های تاریخی اضافه می کند. با ما همراه باشید تا تعدادی از این نقل قول ها در مورد کاخ و باغ چهلستون را برای‌تان بازگو کنیم. 

توصیفات ژان شاردن از کاخ چهلستون | سفر در دوره شاه عباس دوم و شاه سلیمان صفوی

ژان شاردن (Jean Chardin) سیاح مشهور فرانسوی در بازدیدی که از اصفهان و کاخ چهلستون داشته، این مجموعه را قصر می خواند. او که در زمان شاه عباس دوم به اصفهان سفر کرده بود، ضمن توصیف کاخ چهلستون، از راهروهای اختصاصی این کاخ یاد می‌کند که تنها شاه می‌توانست از آن‌ها عبور کند. در آن زمان، بزرگ‌ترین مکان برای مجالس، کاخ چهلستون بود و میهمانان از سمت خیابانی با درختان بلند وارد باغ می شدند. او چهلستون را عمارتی کلاه فرنگی توصیف می کند که در یک و نیم متری از سطح باغ ساخته شده بود. وی از سقف موزاییکی و هجده ستون کاخ یاد می کند و ارتفاع هر کدام از ستون ها را 9.14 متر می خواند و می گوید که ستون ها به طور کامل با زر پوشانده شده بودند. در ادامه شاردن از سه حوض مرمری سفید و تخت شاه که در میان تالار قرار گرفته سخن می گوید. وی در ادامه سفرنامه اش توصیف مختصری از نقاشی های درون تالار اصلی می دهد و تزیینات بی نظیر کاخ چهلستون را ستایش می کند. 

اگر تمایل دارید با تمام جزییات سفرنامه ژان شاردن و بازدید او از کاخ چهلستون اصفهان آشنا شوید می توانید اینجا کلیک کنید. 

اوژن فلاندن و پاسکال کوست | سفر در دوره قاجار 

اوژن فلاندن سیاح و نقاش فرانسوی که همراه با پاسکال کوست معمار و باستان شناس هموطن خود در دوران محمدشاه قاجار به ایران سفر کرده بود، در بازدید خود از کاخ چهلستون نوشته است: 

خیلی خوشحالم که این عمارت را با وجود جنگ ها و اغتشاش ها بدون عیب و خرابی یافتم. 

این جمله او نشان از این دارد که این بنا تا دویست سال بعد از ساخت نیز سالم ماند. پاسکال کوست همچنین از سنگ یشمی تخت پادشاه که بر پشت شیرها و سنگ های قیمتی (که بعدها به دست در حمله محمود افغان به دست آنها افتاد) قرار داشت سخن می گوید. 

میرزا علیخان نائینی | روزنامه نگار دوره ناصرالدین شاه

میرزا علیخان نائینی، روزنامه نگار عهد ناصرالدین شاه در سال 1300 هجری قمری، چهل ستون را کاخی بی مانند توصیف کرده و آینه کاری ها، طلا، لاجورد و تصویرهای آن را ستوده است. 

محمدطاهر وحید قزوینی | زندگی شاه عباس دوم صفوی 

محمدطاهر وحید قزوینی صاحب کتاب عباسنامه که همزمان با شاه عباس دوم زندگی می کرده است، در مقاله ای با عنوان "شرح ساختمان عمارت مبارکه دولتخانه موسوم به چهل‌ستون" کاخ چهلستون را به زیبایی توصیف می کند.

 ولی قلی بیگ شاملو | مولف كتاب قصص‌ الخاقانی

صاحب كتاب قصص‌ الخاقانی نوشته است كه در روز دوشنبه دوم ربيع الاول سال 1056 هجری عمارت ديوانخانه قصر چهلستون در باغ دلگشای جهان‌نما به اتمام رسيد. در روز افتتاح اين عمارت، قوش بيکی ايلچی عبدالعزيزخان، والی بخارا، به خدمت شاه‌ عباس دوم رسيد و عريضه خود را تقديم كرد. در همين مجلس فرستادگان روسيه هم هدايای خود را تقديم داشتند و جان‌ نثارخان، سفير هندوستان، به كسب اجازه مرخصی برای مسافرت به هند نايل شد. 

انگلبرت كمپفر | سفر در دوره شاه سليمان

انگلبرت كمپفر (Engelbert Kaempfer) گردشگر آلمانی که پیشتر اندکی از شرح او بر کاخ چهلستون را در قسمت تاریخچه خواندید، در زمان حکومت شاه سلیمان صفوی به اصفهان سفر کرده و شرحی جالب از کاخ چهلستون آورده است. اگر دوست دارید توصیف کامل وی از کاخ را بخوانید می توانید به این قسمت مراجعه کنید. 

معماری باغ چهلستون اصفهان

باغ چهلستون از نمونه باغ های ایرانی است که قدمت ساخت آنها به قبل از اسلام باز می گردد. معماری باغ های ایرانی به گونه ای طرح ریزی شده است که شیب کمی داشته باشند. این موضوع کمک می کند تا آب به راحتی در جوی ها و باغچه ها جریان پیدا کرده و باغ را سیراب کند. طراحی قدیمی باغ چهلستون به گونه ای بوده است که به دیگر باغ های آن زمان اصفهان دسترسی داشته باشد. گفته شده که باغ چهلستون در زمان ساخت، 67 هزار متر مربع مساحت داشته و طول و عرض آن تقریبا برابر بوده است. البته امروزه به دلیل تخریب ها و ساخت و سازهایی که در اطراف باغ چهلستون صورت گرفته، از حالت مربعی درآمده و اکنون بیشتر شکل یک مستطیل را دارد. باغ در جهت شرقی-غربی کشیده شده است که این محور، محور اصلی ساخت باغ را تشکیل می دهد. در همین محور دو استخر در اندازه های کوچک و بزرگ وجود دارد که عمارت چهلستون ما بین آن قرار گرفته است. این محور اصلی به وسیله درختانی که در مسیر آن کاشته شده اند، جهت حرکت به سوی کوشک اصلی را نشان می دهد. 

باغ چهلستون با الهام از باغ های ایرانی به ویژه باغ پاسارگاد و سنت آبراهه و جوی سازی در آن ساخته شده است. در زمان ساخت، جویی در سمت شمالی کوشک وجود داشت که با استفاده از آب جوی شاهی (نهر فدین) پر می شد. در کنار این آبراهه جوی هایی از جنس بلوک سنگی در اطراف کاخ اصلی قرار دارد که آب را از بیرون وارد حوض هایی کوچک می کرد. این شیوه در باغ پاسارگاد، باغ ثبت جهانی دوره هخامنشی که منشا تمام باغ های ایرانی‌ست، نیز مورد استفاده قرار می گرفت. 

در بخشی دیگر می توان معماری باغ را از نظر محور عرضی آن مورد تجزیه و تحلیل قرار داد. محور عرضی چهلستون آن را به چهار قسمت اصلی تقسیم کرده است. این محور از ایوان ستون دار عمارت گذر کرده و در سمت مقابل ادامه پیدا می کند. ایوانی که نقش فضای میانی را در معماری باغ ایفا کرده و پیوندی میان فضای باز و بسته در آن ایجاد می کند. 

کوشک اصلی یا همان کاخ چهلستون در یک سوم بالایی باغ ساخته شده و باقی کرت بندی (1) ها و تقسیم های آن با استفاده از تناسبات قائمه طرح ریزی شده است. شکل کلی باغ متقارن است و دو سمت محور اصلی شرقی-غربی به شکل زیبایی تکرار شده اند.  

1- ورودی اصلی باغ چهلستون | وارد باغ می شویم

باغ موزه چهلستون، امروزه سه ورودی دارد که درِ قدیمی و اصلی آن رو به شرق قرار گرفته است. زمانی که از سردر اصلی وارد باغ می شوید، مسافتی کوتاه در مقابل خود خواهید داشت که شما را به استخر بزرگ و اصلی عمارت و در نهایت کاخ چهلستون می رساند. منظره استخر، کاخ و تصویری که از آن درون آب منعکس می شود، بر وجه حرکت تاکید دارد و فرد را به سوی عمارت اصلی و قدم زدن در محوطه باغ فرا می خواند. در کنار آن درختان کشیده شده در دو سوی استخر، فضایی ممتد و جهت دار را به سوی کوشک چهلستون ایجاد می کنند که این امر نیز حرکت را در ذهن تداعی می سازد. تمام این عناصر و کرت بندی های متعدد طولی و عرضی موجود، فضاهای متنوعی در باغ به وجود آورده که چشم انداز کلی آن را بسیار جذاب و گوناگون کرده است.

پاورقی


1- تقسیم مزارع و باغچه ها به قسمت تقریبا مساوی. 

ورود به صفحه اختصاصی باغ های ایرانی

معماری کاخ چهلستون
 
نقشه هوایی از باغ چهلستون
 
پلان کاخ چهلستون
 

2- استخرها و سیستم آبیاری باغ چهلستون 

استخر چهلستون از مهمترین قسمت های باغ است که از جنبه های مختلف بر زیبایی و ارزش آن افزوده و یکی از دلایل ثبت آن به عنوان میراث جهانی یونسکو بوده است. این استخر دو بخش دارد که یک بخش آن در مقابل عمارت و بخش دیگر آن در قسمت پشتی کاخ ساخته شده است. استخر مقابل کاخ 108 متر طول و 16 متر عرض دارد و طراوت و خنکای خاصی به محوطه باغ می بخشد. طراحی و نسبت های استخر به گونه ای است که تصویر کاخ را به خوبی در آب انعکاس دهد و تیرگی کف استخر، به منظور عمیق تر نشان داده شدن آن طراحی شده است. از استخر پشتی امروزه استفاده ای نمی شود. 

همانطور که پیش از این نیز گفته شد، در گذشته جوی فدن برای آبیاری و پر کردن استخرهای باغ مورد استفاده می گرفته است؛ اما امروزه چاهی عمیق، گیاهان باغ را سیراب می کند. آبیاری باغ امروزه به صورت دستی و غرقابی انجام می گیرد و از شلنگ ها برای این کار استفاده می کنند. 

 3- پوشش گیاهی باغ چهلستون 

پوشش گیاهی باغ چهلستون طی زمان تغییرهای بسیاری کرده و در هر دوره یک گونه گیاهی پوشش غالب آن را تشکیل می داد. امروزه درختان کاج ایرانی، نارون، افرای سیاه و چنار، غالب گیاهان باغ را شامل می شوند. در کنار اینها، گل های فصلی که از گلخانه واقع در جنوب باغ به دست می آیند بر رنگارنگی و زیبایی مجموعه می افزایند. 

اگر بخواهیم با جزییات بیشتر، پوشش گیاهی باغ را مورد بررسی قرار دهیم به مجموعه گیاهی زیر می رسیم: 

1625 اصله کاج ایرانی، 292 اصله نارون، 75 اصله افرای سیاه،61 اصله چنار، 25 اصله عرعر و تعداد معدودی درختان توت، سرو، تبریزی، زالزالک، برگ بو، ابریشم، انجیر، گردو و اقاقیا به همراه بوته های رز در باغچه های اطراف استخر و گل های فصلی بنفشه، مینا، شب بو، آبشار طلایی، همیشه ‌بهار ، هفت‌ رنگ، مینا چمنی، شمعدانی و ... که در کنار یکدیگر شکلی از باغ های بهشتی را تداعی می کنند. 

پوشش گیاهی چهلستون
photo by kazem Ghane | Irna
باغ چهلستون
photo by kamal-ashrafian

معماری کاخ چهلستون اصفهان

کاخ یا عمارت چهلستون در ابتدا کوشکی کوچک در میان باغی بزرگ بود و اندک اندک طی سال ها بر وسعت و شکوه آن افزوده شد. معماری کاخ، نوعی از معماری برونگراست و از این لحاظ با معماری اکثر ساختمان های ایرانی تفاوت دارد. نحوه ساخت چهلستون به گونه ای است که چشم اندازهایی رو به بیرون داشته باشد و دید خوبی از باغ بدهد. البته طراحی این ساختمان به مانند اکثر بناهای قدیمی ایرانی، به صورت چهارضلعی بوده و با دو خط موازی به سه مستطیل تقسیم شده است. مستطیل میانی نیز خود از سه قسمت تشکیل شده که بخش های کناری آن، اتاق هایی کوچک و بزرگ را در خود جای داده است. مستطیل آخر نیز با سقفی پوشانده شده که به آن طنابی می گویند و در انتهای کاخ قرار دارد. در سه طرف بنا نیز، سه ایوان وجود دارد که با مستطیلی که در وسط بناست، حالت چلیپایی (صلیبی) ایجاد می کند. درِ اصلی کاخ نیز مانند عمارت عالی قاپو رو به شرق بنا شده است.  

اصل تقارن در ساخت تمام اجزای ساختمان از جمله در تزیینات چوبی، نقاشی، گچ بری و آینه کاری رعایت شده و ترکیبی از معماری ایرانی، چینی و فرنگی در ساخت آن به کار رفته است. ویژگی مهم معماری عمارت چهلستون، استفاده به جا و درست از عامل تقارن در طرح کلی این بناست. این ویژگی سبب شده است تا ساختمانی با طرح بیرونی و درونی متقارن شکل بگیرد و تمام خطوط، نقوش و زوایای گوناگون، چشم را به سمت نقطه معینی که عنصر قدرت و حکومت در میان آن قرار می گرفته (منظور شخص شاه یا حاکم است که تخت وی در میان ایوان ستون دار قرار داشته است)، هدایت کند.

بخش های مختلف کاخ چهلستون

کاخ چهلستون بخش های مختلفی دارد که در ادامه به طور کامل با آنها آشنا می شویم.

1- ایوان ستون دار

نخستین بخش کاخ که در همان نگاه اول چشم ها را به خود خیره می سازد و زیبایی های آن را به نمایش می گذارد، تالار ستون دار است؛ ایوان اصلی که از 20 ستون تشکیل شده و یکی از ویژگی های مهم بنا محسوب می شود. ایوانی با 38 متر طول، 17 متر عرض و 14 متر ارتفاع که رو به سوی شرق ساخته شده است. سقف چوبی ایوان، با آینه کاری ها و نقاشی هایی در قالب گره چینی و نقوش هندسی متنوعی پوشیده شده است. ایوان کاخ چهلستون خود از دو بخش تشکیل شده؛ بخش نخست که بر 18 ستون چوبی با پایه های چوبی و سنگی استوار شده و چهار ستون وسط آن بر روی 4 شیر سنگی قرار گرفته است. در گذشته از دهان این چهار شیر آب فواران می کرد و در حوض مرمری کوچک وسط ایوان جاری می شد. بخش دوم ایوان، کمی مرتفع تر از بخش دیگر است و سردر ورودی تالار آینه را تشکیل می دهد. دو ستون دیگر در این قسمت قرار گرفته اند و سراسر دیوارهای آن مزین به آینه کاری هایی وسیع و تماشایی است. ایوان ستون دار در ارتفاع یک متری از زمین های اطراف خود بنا شده و از دو سمت شمالی و جنوبی به پلکان هایی ختم می شود. 

ستون های ایوان

هر یک از ستون های اصلی ایوان، یک تنه درخت چنار یا کاج است که امروزه روی آنها را با لایه نازکی از تخته رنگ شده پوشانده اند اما در گذشته به زیبایی با آینه و شیشه های رنگی تزیین شده بودند. 

بخش دوم ایوان 

در پشت ایوان در قسمت های شمالی و جنوبی دو مکان شبیه به هم و قرینه قرار گرفته است که سطح نمای قسمت های پایینی آنها با ازاره هایی (1) از جنس سنگ مرمر نقش دار تزیین شده است. سطح پایین قسمت جنوبی، درها و پنجره های مشبک متعددی دارد که امروزه از این قسمت برای نمایش آثار باستانی و تاریخی اصفهان استفاده می شود. تصاویری از سفرنامه های جهانگردان و سیاحانی که طی سالیان گذشته از اصفهان دیدن کرده اند، در این بخش به نمایش گذاشته شده است. قسمت شمالی نیز درست به مانند بخش جنوبی ساخته شده و تصاویری از اصفهان و تاریخ آن در این مکان در معرض دید بازدیدکنندگان قرار دارد. 

پاورقی


 1- به سنگ هایی که در اطراف بنا و پای دیوار نصب می شود، سنگ مثنی یا ازاره می گویند. 

ایوان ستون دار کاخ چهلستون
 
گنبد تالار کاخ چهلستون
photo by ammar-mas-oo-di

2- سر در تالار یا تالار آینه

از ایوان ستون دار عبور می کنیم و راه مان را به سمت فضای اصلی کاخ ادامه می دهیم. در پشت ایوان ستون دار، مکانی وجود دارد که به آن سر در تالار (تالار اصلی) یا تالار آینه می گویند. سطوح و نمای سقف و دیوارهای آن با آینه های بزرگ خشتی و آینه های معرق کوچک و ظریف تزیین شده است. این تالار بر دو ستون 12متری بنا شده و با 18 ستون ایوان اصلی، 20 ستون کاخ چهلستون را تشکیل می دهد. حوضی کوچک نیز در قدیم در میان تالار آینه قرار داشته است. 

بالای این ایوان کتیبه معروف شاه عباس قرار دارد که در آن به سال ساخت بنا اشاره شده است. 

3- شاه نشین

بخشی کوچکتر و بالاتر، در پشت سردرِ تالار آینه قرار دارد که به آن شاه نشین می گویند. این قسمت ابعادی به اندازه 7 متر در 5.5 متر دارد و سقف آن پوشیده از آینه های ریز است. گفته می شود تصویری از دوره جوانی ناصرالدین شاه قاجار در سال 1276 هجری قمری (1238 ه.ش) به وسیله محمد حسن افشار در زیر لنگه طاق شاه نشین کشیده شده بود که امروزه دیگر وجود ندارد.  

4- تالار اصلی یا تالار اشرف

تالار اصلی، بخش مهم دیگر کاخ چهلستون را تشکیل می دهد و زیباترین قسمت آن بوده که با نقاشی های هنرمندانه و بی نظیری تزیین شده است. از سمت ایوان چهلستون، سه در به سمت این تالار، که تمام عرض کوشک را اشغال کرده است، راه دارد. دیوارهای بالا به وسیله‌ سه تابلوی بزرگ رنگ روغنی از زندگی در قرن هفدهم میلادی پوشانده شده است. این تالار، 22 متر طول، 11 متر عرض و 12 متر ارتفاع داشته و در قسمت هایی از آن جای چند قرقره دیده می شود که گفته می شود در ساعت های قبل از ظهر، پرده هایی از این قرقره ها آویزان بوده است. در کنار اینها، سه گنبد نقش دار زراندود شده، زیبایی و جلال تالار را به حد نهایت می رساند. در این تالار ملاقات های رسمی و پذیرایی از بزرگان صورت می گرفته است. 

این تالار که از آن به نام تالار اشرف نیز یاد می شود به وسیله پنجره و درگاه های بزرگی که در دو سمت تالار و درون ایوان ها جاسازی شده اند، روشن می شود. در بخش غربی، پنجره های وسیع و مشبک تالار رو به فضای پر درخت اطراف باز می شود. عرض این قسمت سی متر و نمای خارجی آن ساده است و تزیینات کمی دارد. بخش جنوبی تالار از طریق سه درگاه و پنجره مشبک به ایوان ستون دار جنوبی راه پیدا می کند. قسمت شمالی آن نیز به وسیله سه درگاه به ایوان ستون داری که مشرف به باغ است راه دارد. سطح نمای این قسمت شبیه تزیینات ایوان ستون دار جنوبی است و تاق ها و نقاشی هایی شبیه به این بخش کاخ دارد. 

تالار اصلی کاخ چهلستون
 
تالار اصلی کاخ چهلستون
photo by przemek-piotrowski

5- بالاخانه

در بالای عمارت چهلستون، بالاخانه ای وجود دارد که در گذشته محل خلوت و خواب شاه بوده است. بام کاخ چهلستون با اندودی از کاهگل پوشیده شده و فضای داخلی آن دیواره هایی دوجداره دارد. 

6- ایوان ستون دار جنوبی 

ایوان ستون دار جنوبی در قسمت انتهایی کاخ چهلستون قرار گرفته و سطوح آن با نقاشی هایی از اواخر دوره صفوی تزیین شده است. طول این قسمت از بنا 56 متر است. 

 تزیینات بنا

بارزترین قسمت تماشایی و دیدنی کاخ چهلستون، نقش و نگارهای زیبای آن و تزیینات بی نظیرش است. کاخ چهلستون از اولین بناهایی است که از تزیینات وسیع، آینه کاری، نقاشی های بزرگ دیواری و ستون های چوبی با سرستون های مقرنس استفاده کرده است. هنر تزیین در این کاخ آن چنان با مهارت به کار گرفته شده که فضای خارج را با فضای داخل به خوبی با یکدیگر مرتبط و هماهنگ می سازد و به همین دلیل نمی توان متوجه شد کدام در کجا آغاز می شود و کدام در کجا پایان می یابد.

این نقاشی ها نمونه هایی کامل از نگارگری در قرن های یازدهم و دوازدهم هستند و در مکتب نگارگری اصفهان کشیده شده اند. به طور کلی غیر از تزیینات گیاهی و حیوانی که قسمت های مختلف کاخ را پوشانده اند، در حدود هفتاد نقاشی دیواری با تکنیک های تِمپِرا (1) و رنگ روغن در این کاخ وجود دارد. دیوارنگاره های اولیه کاخ چهلستون در زمان شاه عباس دوم کشیده شده و کاملا مبتنی بر مکتب اصفهان است. علاوه بر این، نقاشی هایی با سبک دو رگه (ایرانی-اروپایی) نیز در تزیینات کاخ وجود دارد که بعدا به دیوارنگاره های چهلستون اضافه شده است. 

مکتب نگارگری صفوی

پس از انتقال پایتخت صفویان از قزوین به اصفهان در زمان شاه عباس اول، هنرمندان و دانشمندان بسیاری نیز به این شهر سفر کرده و در اصفهان اقامت کردند. این امر موجب تحولی کلی در هنر و علم در دوران صفوی شد و مکتب اصفهان این گونه تولد یافت. یکی از شاخه های مکتب اصفهان، نگارگری و خطاطی آن بود که در بناها، سازه ها، کتاب ها و نگارگری های آن روزگار اصفهان تجلی پیدا می کرد. از ویژگی های مهم مکتب نگارگری اصفهان می توان به موارد زیر اشاره کرد: 

*در این مکتب باغ ها و گل ها بسیار زیباتر و پر شکوه تر هستند و درختان و حیوانات با رنگ هایی طلایی و نقره ای دیده می شوند که این بیشتر از خصوصیات نقاشی رضا عباسی است.

*افراد در نگارگری ها، لباس هایی فاخر و مجلل داشتند و لباس ها نسبت به گذشته، بسیار دقیق تر کشیده می شدند. 

*تک چهره ها در نقاشی ها افزایش پیدا کردند و چهره ها بیشتر به صورت سه رخ نمایش داده می شدند.

*تعداد نقاشی های دیواری در مکتب اصفهان افزایش پیدا کرد. 

*در این مکتب گرایش هایی به هنر غرب و سنت های شرقی وجود داشت و سعی می شد ترکیبی از این دو به نمایش گذاشته شود. 

*ارامنه بسیاری که در زمان شاه عباس وارد ایران و در اصفهان ساکن شدند با تزیین اماکنی مانند کلیساها بر سلیقه نگارگران مکتب اصفهان تاثیر گذاشتند. 

رضا عباسی

مهمترین و تاثیرگذارترین فرد در مکتب اصفهان، رضا عباسی است. آقا رضا معروف به رضا عباسی هنرمند معروف اصفهان است که به همراه شاگردان خود مکتب نقاشی اصفهان را پایه می گذارد. وی رییس کتابخانه های دربار اصفهان بود و با شاه عباس دوستی نزدیکی داشت. رضا عباسی در کارگاه معروف خود شاگردان بسیاری را در مکتب اصفهان پرورش داد. رضا عباسی در نقاشی های خود ظرافت بسیاری به کار می برد و برای خطوط منحنی که در نگارگری خود استفاده می کرد، بسیار معروف بود. 

پاورقی


1- تمپرا روشی قدیمی است که در آن، نقاش ماده رنگی را با ماده ژلاتینی مانند زرده تخم مرغ یا زرده و سفیده و آب مخلوط می کند و آن را بر روی زمینه ای آماده شده به کار می برد. در این روش رنگ ها بعد از خشک شدن روشن تر می شوند. 

تزئینات بنای کاخ چهلستون
photo by ammar-mas-oo-di
نقاشی های کاخ چهلستون
photo by Reza Eb

نقاشی های تالار اصلی کاخ

 زمانی که از دَرِ اصلی وارد تالار می شویم، شش نقاشی پرشکوه بر دیوارهای تالار خودنمایی می کنند و چشم هر بیننده ای را به سوی خود می کشانند. سه تابلوی اول که در ضلع غربی دیده می شوند به ترتیب از راست به چپ شامل نقاشی ﻣﺠﻠﺲ ﺑﺰﻡ شاه عباس کبیر و ولی محمد خان، صحنه جنگ چالدران و ﻣﺠﻠﺲ ﭘﺬﻳﺮﺍیی ﺷﺎﻩ ﻃﻬﻤﺎﺳﺐ ﺍﺯ ﻫﻤﺎﻳﻮﻥ ﭘﺎﺩﺷﺎﻩ ﻫﻨﺪ می شوند. در ضلع شرقی سالن نیز به ترتیب از راست به چپ منظره جنگ شاه اسماعیل اول با شیبک خان ازبک، جنگ نادرشاه افشار با قوای هند در کرنال و مجلس پذیرایی شاه عباس صفوی از ندر محمدخان، پادشاه ترکستان دیده می شود. 

تابلوی اول | نقاشی ﻣﺠﻠﺲ ﺑﺰﻡ شاه عباس کبیر و ولی محمد خان

اولین نقاشی که پس از ورود به عمارت روبروی شما قرار می گیرد، تصویری از جشن شاه عباس اول در پذیرایی از ولی محمدخان شاه ترکستان است. این تابلو عالی ترین نقش و تصویر از شاه عباس اول و همراهان و ملازمان وی را نشان می دهد. سرداران بزرگِ شاه نیز در این تصویر دیده می شوند و نوازندگان در گوشه ای در حال گرم کردن مجلس و نواختن سازهای ایرانی هستند. 

اگر دوست دارید تا شرح کاملی از آنچه در این نقاشی کشیده شده است بخوانید اینجا کلیک کنید.

تابلوی دوم | صحنه جنگ شاه اسماعیل اول با عثمانیان در چالدران 

در کنار نقاشی شاه عباس و محمد ولی خان، صحنه ای از جنگ معروف چالدران بر دیوار کاخ نقش بسته است. این تابلو جنگ شاه اسماعیل اول با عثمانیان را در دشت چالدران نشان می دهد که پس از پایان عهد صفوی بر دیوار قصر کشیده شده است. این نبرد با شکست سخت ایرانی ها در مقابل عثمانی ها به رهبری سلطان سلیم اول پایان می پذیرد. در این جنگ است که نیروهای عثمانی با استفاده از توپ و تفنگ توانستند بر ارتش ایران پیروز شوند. گفته می شود که این تابلو اثر محمد صادق (آقا صادق)، نگارگر برجسته قرن دوازدهم است که در زمینه نقاشی با رنگ و روغن مهارت بسیاری داشته و آثار بسیاری با موضوع های بزم و رزم از او به جای مانده است. 

تابلوی سوم | پذیرایی شاه طهماسب اول از همایون شاه هندوستان

در این تابلوی شش در چهار متری نمایی از بزم پذیرایی شاه طهماسب یکم از همایون پادشاه هند دیده می شود که نشان دهنده گوشه ای از روابط دیرینه بین دو کشور است. در این نقاشی، نگارگر سعی کرده است تا تمام جزییات از جمله آرایش لباس، کلاه، گیسو، صورت، زیورآلات و سازها و سه نوع از آلات موسیقی آن زمان را که شامل سه تار، دف و ارغنون می شود، به نمایش بگذارد. سبک نقاشی این اثر مینیاتور است و به مکتب نگارگری اصفهان تعلق دارد. رنگ هایی که در این نقاشی به کار رفته شده است کاملا طبیعی بوده و از رنگ های معدنی و طبیعی در آن استفاده شده است. در هنگام خلق اثر، نقاش، قرینگی و موزون بودن را کاملا رعایت کرده به طوری که تعداد افراد سمت چپ و راست با یکدیگر برابر هستند. با توجه به شواهد این طور به نظر می رسد که همایون، پادشاه هند با لباس زرد رنگ کشیده شده و دست خود را به سمت شاه طهماسب پادشاه ایران دراز کرده است. شاه ایران در این تابلو لباسی قرمز رنگ بر تن دارد و کلاه قزلباش او، وی را از دیگر افراد لشکر جدا می سازد. در سمت چپ تابلو مقام ها و لشکریان هندی دیده می شوند که هدایایی را برای شاه ایران همراه آورده اند و در سمت راست نیز درباریان و بزرگان ایران کشیده شده اند. 

تابلوی چهارم | جنگ شاه اسماعیل اول با ازبکان 

این اثر هنری نیز در سبک مینیاتور و بر پایه مکتب اصفهان و آموزه های رضا عباسی کشیده شده است و صحنه جنگ طاهرآباد در مرو را نشان می دهد. رنگ ها در آن پرمایه و اغلب روشن هستند. نوع لباس ها و کلاه ها به شکل اصلی که در آن زمان وجود داشته، کشیده است. در این تابلو شاه اسماعیل با لباس زرد و سوار بر اسبی سفید دیده می شود و پادشاه ازبک (شیبک خان) نیز لباسی بنفش به تن دارد و بر اسبی قهوه ای سوار است. همچنین فرار سپاه ازبک و به اسارت گرفته شدن ازبکان در این تابلو نیز مشاهده می شود. 

تابلوی پنجم | نبرد کرنال 

این نقاشی، تصویری از جنگ نادرشاه با محمد شاه گورکانی هندو در نبرد کرنال را به نمایش می گذارد. این تابلو پس از عصر صفوی به مجموعه تابلوهای کاخ چهلستون اضافه و زير آن، نام نقاش "آقا صادق" درج شده است.

تابلوی ششم | مهمانی شاه عباس دوم به افتخار ندر محمدخان شاه ترکستان 

در این تابلو، تصویری از مجلس پذیرایی شاه عباس دوم از ندر محمدخان فرمانروانی ترکستان دیده می شود که برای پس گرفتن حکومت خود در سال 1056 ه.ق (1024 ه.ش) از شاه صفوی کمک می خواهد. شاه ایران نیز سپاهی را برای همراهی با او روانه می کند تا بتواند سلطنتش را باز پس بگیرد. 

دیگر نقاشی ها و نگارگری های بنا

علاوه بر این شش نقاشی معروف، تعدادی تابلو نیز در قسمت های دیگر کاخ وجود دارد که به چند تا از مشهورترین آن ها اشاره می کنیم. 

در بالای اَزاره تالار اصلی چهلستون، چندین نگاره کوچک وجود دارد که مجالس بزم و سرور و داستان های تاریخی و ملی در آن ها به نمایش درآمده است. در این نگاره ها، زنان و مردان جوانی دیده می شوند که همراه با غلامان و ندیمه های خود در حال خوشگذرانی و تفریح در طبیعت هستند. کارشناسان در مورد این نقاشی ها این طور بیان کرده اند که قالب نقاشی ها مربوط به سبک و کارگاه رضا عباسی هستند و از تکنیک تمپرا در آن ها استفاده شده است. 

در دو طرف تالار اصلی عمارت نیز تصاویری از سفرا و اروپاییانی که در روزگار صفویه (عهد شاه عباس دوم) به اصفهان سفر کرده بودند، نقاشی شده است. این تصاویر اثر دو نقاش هلندی به نام های آنژل (Anjel) و لوکار (Lokar) هستند که از طرف شرکتی هلندی در اختیار شاه عباس دوم گذاشته شده بودند. البته نمی توان این نظر را به طور قطع تایید کرد زیرا مدارک محکمی برای اثبات این موضوع وجود ندارد. 

در دیوار دو ایوان شمالی و جنوبی همچنین نقش هایی از دختران گرجی و ارامنه به چشم می خورد که در زمان قاجار زیر گچ پنهان شده بودند. 

تزئینات بنای کاخ چهلستون
photo by ali-kordzadeh
نقاشی های کاخ چهلستون
photo by ammar-mas-oo-di
نقاشی دیواری های کاخ چهلستون
photo by ehab-monther
نقاشی دیواری های کاخ چهلستون
photo by ammar-mas-oo-di

آینه کاری های و دیگر تزیینات بنا 

تمام تزیینات کاخ چهلستون در نقاشی ها و نگارگری های آن خلاصه نمی شود. در کنار این ها، آینه کاری ها، شیشه های رنگی و هنر خاتم و منبت بر زیبایی های ساختمان اضافه می کنند. 

دیوارهای عمارت علاوه بر نقاشی ها با آینه های قدی و شیشه های رنگی دلفریبی زینت داده شده اند. در ساخت تمام درها و پنجره ها نیز از خاتم و منبت کاری استفاده شده و در برخی موارد نقش و نگارهایی دارند. در کنار این ها دیوارهای عمارت در قسمت طنابی از سنگ مرمر ساخته شده و با گچ بری هایی تزیین شده است.

آینه کاری های سقف ایوان ستون دار به شکلی طراحی و نصب شده اند که می توان تصویر قرینه حوض مرمرین را که در وسط ایوان قرار داشت، مشاهده کرد و گفته می شود این نوع از قرینه سازی شباهت بسیاری با ایوان کاخ عالی قاپو دارد. آب و آینه ای که در معماری و تزیین نقاط مختلف کاخ به کار رفته اند و دنیای پیرامون را در خود منعکس می کنند. سقف بالای ستون ها خاتم کاری شده و چوبی که بین دو طبقه به کار رفته از جنس درخت کاج است. این چوب ها قطری یک متری و طولی ده متری دارد. 

گنبد تالار اصلی نیز با نقش های زراندود، تزیین شده و لچک های رنگارنگی بر زیبایی و شکوه آن اضافه کرده اند. طلاکاری هایی که استادانه بر زیبایی و شکوه این سالن و سالن های کناری تالار آینه افزوده اند. در تالار اصلی چهار بخاری وجود دارد که در سال 1327 خورشیدی توسط استاد حاجی اسماعیل گچبر و میرزا علی به سبک قدیمی خود بازسازی شد. 

در این میان نقوش ترکیبی که بر روی دیوارها و سقف تالار اصلی کار شده اند، در قالب های زیبایی از لچک و ترنج قرار دارند. آینه های بزرگ و کوچک تالار آینه به صورت معرق و به شکلی خوش نقش در کنار آینه های قدی و خشتی به کار گرفته شده اند. 

تزیینات باغ و استخر

 استخر اصلی درون باغ چهلستون با مجسمه هایی از شیر و آناهیتا، الهه آب تزیین شده است. برخی مورخان و صاحب نظران عقیده دارند این مجسمه ها از مکان هایی دیگر به باغ آورده شده اند و تاریخ حجاری آن ها به زمان هخامنشیان، ساسانیان، اشکانیان، دیالمه و صفویه باز می گردد. 

تزئینات بنای کاخ چهلستون
photo by poria-daie
آینه کاری های کاخ چهلستون
photo by setareh-nahid
مجسمه های استخر چهلستون
photo by Khadijeh Razavi

دیگر تزیینات موجود در باغ چهلستون 

 از دیگر تزییناتی که در قسمت های مختلف باغ وجود دارد می توان به قطعات کاشی کاری مسجد آغاسی، مسجد خواجه علم و مسجد درب جوباره اشاره کرد که بر روی دیوار جنوبی نگهداری می شود. سردر کاشی کاری های مسجد قطبیه که در دوران شاه طهماسب اول ساخته شده، نیز به دیوار جنوبی باغ منتقل شده است. سردر کاشی کاری بنای تاریخی درب کوشک که گفته می شود متعلق به سال 902 است و به عهد "رستم آق قراقویونلوها" باز می گردد، در ضلع غربی باغ قرار دارد. آثاری مانند دو قطعه به شکل سر چهار شیر که از قصر آینه خانه باقی مانده است نیز، در دو باغچه ورودی باغ نگه داری می شوند.  

تزئینات بنای کاخ چهلستون
photo by ammar-mas-oo-di
تزئینات بنای کاخ چهلستون
photo by kazem Ghane | Irna

ثبت ملی و جهانی باغ و کاخ چهلستون | گنجینه ارزشمند میراث جهانی یونسکو

این کاخ با شماره 108 در تاریخ 15 دی ماه 1310 در فهرست آثار تاریخی و ملی ایران قرار گرفته و وظیفه مراقبت از آن بر عهده سازمان میراث فرهنگی گذاشته شده است. در سال 2011 مجموعه باغ چهلستون به عنوان یکی از 9 باغ ایرانی به شماره 1372 در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. سازمان جهانی یونسکو برای ثبت باغ های ایرانی در این فهرست، پنج معیار را در نظر گرفته که باغ چهلستون نیز شامل این موارد می شده و به همین دلیل در این لیست قرار گرفته است. 

معیار یک: باغ های ایرانی، شاهکاری از خلاقیت و معماری انسان ها هستند. طراحی این باغ ها بر اساس زاویه قائمه و تقسیمات هندسی‌ست و اغلب به چهار بخش تقسیم می شوند که در گذشته از آن با نام چهارباغ یاد می کردند. ساخت این باغ ها بر مبنای سیستم مدیریت پیچیده آب، مهندسی نوآورانه و انتخاب مکانی مناسب بوده است. به علاوه باغ های ایرانی از ایده ساخت بهشت بر روی زمین نیز کمک گرفته اند. 

معیار دو: باغ ایرانی تبادلی مهم از ارزش های انسانی را به نمایش می گذارد و بر توسعه باغ های آسیای غربی، کشورهای عربی و حتی اروپا تاثیر گذاشته اند. باغ های ایرانی به دلیل تقارن و هندسه معماری خود از اهمیت بسیاری برخوردارند و سیستم مدیریت آب پیچیده ای که در آن وجود دارد، بر دیگر باغ های دنیا اثر گذاشته است. کلمه پارادایس (Paradise) به معنی بهشت در زبان های اروپایی نیز از واژه فارسی پردیس نشات گرفته است و به باغی زیبا در پشت دیوارها اشاره دارد.  

معیار سه: باغ های ایرانی هماهنگی یگانه و استثنایی با سنت های فرهنگی دارند که 2500 سال تاریخ ایران در ایجاد این هماهنگی بی تاثیر نیست. در گذر روزگار، باغ ایرانی نقشی مهم در جنبه های مختلف فرهنگی و اجتماعی مردم ایران داشته است. 

معیار چهار: باغ ایرانی، مثالی برجسته از باغی است که در آن عناصر انسانی و طبیعی به خوبی با یکدیگر درآمیخته شده اند و فرهنگ ایرانی را در مکانی فیزیکی و هنری در هماهنگی کامل با طبیعت به نمایش می گذارند. علاوه بر این، باغ ایرانی الگویی برای طراحی هندسی باغ ها در تمام دنیا هستند. 

معیار پنج: باغ ایرانی به طور مستقیم با توسعه فرهنگی در ارتباط بوده که این به معنی حضور باغ ایرانی در آثار ادبی شاعرانی مانند حافظ، سعدی و فردوسی‌ست. باغ ایرانی همچنین منبع اصلی الهام طراحی فرش و پارچه ایرانی، گلیم، موسیقی و تزیینات معماری بوده است. در اوستا، باغ ایرانی و زمین های مقدس به عنوان یکی از چهار عنصر اصلی طبیعت (زمین، بهشت، آب و گیاهان) پرستش می شوند.

نقاشی دیواری های کاخ چهلستون
 

راه دسترسی

آدرس: استان اصفهان، اصفهان، میدان امام حسین، خیابان استانداری

مسیر دسترسی:

باغ چهلستون درون شهر اصفهان و در شرق خیابان چهار باغِ پایین، جنوب خیابان سپه و غرب میدان نقش جهان واقع شده است. برای رسیدن به این باغ زیبا می توانید از خط متروی اصفهان استفاده کرده و در خیابان چهارباغ، ایستگاه شهدا پیاده شوید و ادامه مسیر را به وسیله تاکسی یا پیاده رو به جنوب طی کنید.

یا اینکه می توانید با استفاده از خط اتوبوسرانی میدان امام حسین تا میدان لاله، در خیابان باغ گلدسته از ایستگاه شهرداری پیاده شده و از آنجا مسیر باغ چهلستون را در پیش بگیرید.

تاکسی های خطی نیز می توانند از هر نقطه اصفهان به کاخ چهلستون برسانند. خوب است بدانید کاخ چهلستون در نزدیکی میدان نقش جهان واقع شده و شما می توانید با پیاده روی کوتاه مدت از سمت غرب میدان، خود را به این بنای تاریخی برسانید. 

اطلاعات بازدید و هزینه

زمان بازدید
باغ موزه چهلستون همه روزه به جز ايام سوگواری (روزهای معمول تعطیلی موزه ها در ایران) از ساعت 9:00 تا 18:30 پذیرای بازدیدکنندگان است. 

هزینه بازدید

هزینه بازدید برای اتباع ایرانی 3000 تومان و برای اتباع خارجی 20000 تومان است.

کاخ چهلستون
 

دیدنی های اطراف

در سفر به اصفهان و بازدید از کاخ چهلستون بازدید از این جاذبه ها که در نزدیکی کاخ قرار دارند را از دست ندهید:

کاخ هشت بهشت اصفهان: فاصله تقریبی 850 متر پیاده

میدان نقش جهان:‌ فاصله تقریبی 750 متر

سی و سه پل: فاصله تقریبی پیاده 1.9 کیلومتر، سواره 1.8 کیلومتر

ورود به صفحه اختصاصی جاذبه های گردشگری اصفهان

برنامه های فرهنگی و آموزشی برگزار شده در کاخ موزه چهلستون

شهرداری اصفهان، سوم تا نهم اردیبهشت ماه تورهای رایگان اصفهان گردی برگزار می کند که کاخ چهلستون نیز شامل این تور می شود. این برنامه هر سال در هفته بزرگداشت اصفهان و همزمان با تولد شیخ بهایی انجام می پذیرد. علاقه مندان می توانند با مراجعه به کیوسک های اطلاع رسانی که در سطح شهر وجود دارد در این تورها ثبت نام کنند. 

در ایام نوروز نیز تورهای یک روزه داخل شهری برای مهمانان و گردشگران برگزار می شود. 

برنامه های جانبی

 مدیریت کاخ موزه چهلستون در دوره های مختلف برای بازدیدکنندگان این مجموعه در زمان های مختلف سال برنامه هایی اجرا می کند که دانستن آنها می تواند به شما در داشتن سفری پربارتر کمک کند. از جمله این برنامه ها می توان به موارد زیر اشاره کرد: 

 *به گردشگران و بازدیدکنندگان خدمات راهنمایی و لیدری ارایه می دهد. 

*این کاخ موزه با دانشگاه ها و موسسات پژوهشی و فرهنگی در زمینه پژوهش برای پایان نامه های تاریخی و هنری همکاری دارد. 

*نمایشگاه های دوره ای با همکاری دیگر موزه ها، ارگان ها، هنرمندان و علاقه مندان به موزه برگزار می کند. 

*نمایشگاه مینیاتورِ اساتید مهمی مانند مرحوم اسلامی، بهزاد، استاد فرشچیان، استاد شیرازی، حاج ملک منصور تا به امروز به مدت ده سال در این کاخ موزه برگزار شده است. 

*با موزه های دنیا در ارتباط است و تاکنون نمایشگاهی از آثار چینی ها برگزار کرده است. 

علاوه بر موارد بالا، باغ چهلستون در ایامی از سال میزبان جشنواره ها و کنسرت های موسیقی هنرمندان کشورمان است که با مراجعه به سایت های خبری می توانید از زمان برگزاری این برنامه ها مطلع شوید. 

کاخ چهلستون
photo by Rsaul Shamaei | Irna

تجربه سفر گردشگران خارجی 

اصفهان از جمله محبوب ترین شهرهای ایران در میان گردشگران خارجی است و بسیاری بازدید از این شهر را در اولویت قرار می دهند. در این میان، کاخ و باغ چهلستون در کنار میدان نقش جهان و بناهای زیبایش، بسیار مورد توجه گردشگران است و حتما در سفر خود به ایران و اصفهان از آن دیدن می کنند. در این قسمت تصمیم گرفته ایم تا شما را با تعدادی از نظرات این گردشگران خارجی که در سایت معتبر تریپ ادوایزر (tripadvisor) آمده است آشنا کنیم و چهلستون را از دید آنها ببینیم. 

لیلی از برن سوئیس | خرداد 1396

کاخ بسیار زیباست، تمام نقاشی ها فوق العاده تماشایی و زیبا هستند. قدم زدن در میان باغ چهلستون و زیر درختان آن با وجود هوای بسیار گرم اصفهان لذت بخش بود. 

جکوئی ایل از استرالیا | مهر 1396

تعدادی از بدیع ترین و عالی ترین نقاشی های تاریخ ایران را در این کاخ تماشا کردم. ستون های چوبی فوق العاده هستند و باغی که ساختمان را در میان گرفته مکانی عالی برای خلاصی از گرمای آفتاب است.

گردشگر 16 ساله از هلسینکی فنلاند | خرداد 1369

باغی زیبا با استخری در میان که تاریخ را در خود منعکس می کند. درون کاخ نقاشی هایی دیواری از صحنه های تاریخی و دکوراسیونی فوق العاده از هنر قدیم را می بینید. سوغاتی های جالبی نیز به وسیله دانشجویان هنر در اینجا به فروش می رسد. 

گردشگری سنگاپوری | اردیبهشت 1396

ساختمانی اثر گذار با ورودی بسیار زیبا پوشیده در آینه. باغ فرصت خوبی برای استراحت به دور از هیاهوی شهر و خیابان به شما می دهد. سری نیز به قهوه خانه بزنید و خود را مهمان یک لیوان چای ایرانی (چه چیزی بهتر از این) یا دیگر نوشیدنی های خوش طعم کنید. 

باغ چهلستون
 

توصیه های کارناوال  

کاخ موزه چهلستون از جمله میراث ثبت جهانی است، بنابراین این ساختمان نه تنها به ایرانیان بلکه به تمام دنیا تعلق دارد. لطفا تا جای ممکن از دست زدن به سازه، تزیینات و آینه کاری های آن خودداری کنید.

در بازدید از داخل بنا به طور کامل به صحبت های راهنما گوش فرادهید و قوانین موزه را رعایت کنید. 

از نور فلاش برای عکسبرداری دورن کاخ استفاده نکنید.

به هنگام گردش در باغ و محوطه کاخ از آسیب رساندن به پوشش گیاهی آن جدا خودداری کنید. 

کاخ چهلستون در نزدیکی بناهایی مانند کاخ هشت بهشت قرار گرفته است. اگر زمان دارید و به مکان های تاریخی علاقه مند هستید، بازدید از این بنای دیدنی را از دست ندهید. 

در نهایت سعی کنید در هیچ قسمت از محوطه کاخ و باغ زباله نریزید. 

کاخ چهلستون
photo by siguard-m

دغدغه های کارناوال 

 از آنجایی که کاخ و باغ چهلستون جزو میراث جهانی یونسکو به شمار می آید، شایسته است مسوولان توجهی ویژه به این بنای تاریخی و گران بها داشته باشند و از برگزار کردن برنامه های متعدد و بی ربط که به سازه بنا آسیب می رساند جدا خودداری کنند. از طرفی دیگر، برخی گردشگران خارجی در سفرنامه های خود از تمیز نبودن استخر و تیرگی آب آن گلایه داشتند که خوب است مدیران این مجموعه به تمیز نگه داشتن آب استخر توجه بیشتری داشته باشند. 

تیرگی آب استخر کاخ چهلستون
photo by Zahra Mirzaei | Karnaval

تور مجازی کاخ چهلستون اصفهان



سخن آخر

امروز به همراه شما در خیابان های تاریخی اصفهان قدم زدیم و سری به باغ و کاخ چهلستون زیبا زدیم. از زیبایی های آن پرده برداشتیم و شما را با هنر و معماری ایرانی در دوران صفوی بیشتر آشنا کردیم.

نظر شما در مورد این جاذبه جهانی ایرانی چیست؟ آیا تاکنون از چهلستون بازدید کرده اید؟ به نظر شما کدام قسمت از این ساختمان زیباتر و تماشایی تر است؟ 

دیدگاه های خود را در مورد کاخ و باغ چهلستون با ما در میان بگذارید. 

امتیاز نقد و بررسی کارناوال

نقاط قوت

  • یکی از ده جاذبه برتر تاریخی اصفهان
  • دارای تزیینات و نقاشی های مجلل و گران قدر از دروان صفوی
  • دارای امکاناتی نظیر کافه، قهوه خانه و غرفه های فروش صنایع دستی
  • نزدیکی به میدان نقش جهان و کاخ هشت بهشت اصفهان
  • مجموعه ای از کاخ،‌ باغ و موزه در کنار یکدیگر
  • یکی از 9 باغ ثبت جهانی یونسکو در ایران

نقاط ضعف

  • پارکینگ اختصاصی ندارد
نکات کلی
کاخ چهلستون اصفهان






نقشه و مسیریابی
کاخ چهلستون اصفهان