موزه کلیسای وانک اصفهان | شاهکاری هنرمندانه در دنیای مسیحیت

امروز : ?

دمای کنونی : ?

بیشینه دما : ?

کمیـنه دما : ?

?

?

?

?

  • location_on استان اصفهان، شهر اصفهان، محله جلفا
  • 8:30 تا 17:30
  • 031-36243471
  • 5000 تومان
  • public وب سایت کلیک کنید
نکات ضروری
نزدیک ترین پمپ گاز : 3.4 کیلومتر
نزدیک ترین پمپ بنزین : 850 متر - جایگاه حکیم نظامی
مدت پیشنهادی بازدید : 1 ساعت
نزدیک ترین هتل : 84 متر
نزدیک ترین فرودگاه : 31.6 کیلومتر - اصفهان
نزدیک ترین ایستگاه راه آهن : 12.5 کیلومتر - اصفهان
نزدیک ترین پایانه اتوبوس : 9.8 کیلومتر - ترمینال جی
وسیله نقلیه عمومی : اتوبوس، مترو، تاکسی
نزدیک ترین پارکینگ : 650 متر - خیابان خاقانی
نزدیک ترین ایستگاه اتوبوس : 350 متر - مهرداد
پارکینگ : ندارد
ثبت ملی : شماره 85
رستوران : 300 متر
نمایش همه نکات ضروری

عبادتگاه ها محل هایی برای پرستش خدایند؛ خدایی که خلقمان کرده و در هر مکان و زمانی حاضر و ناظر است و امکان ندارد لحظه ای تنهایمان بگذارد. مهرِ بی پایان این خالق بخشنده و مهربان باعث شد تا مخلوقاتش تمام ذهن و هنر خود را به کار گیرند و عبادتگاه هایی بی نظیر و حیرت انگیز را بسازند تا با حضور در آنها غرق در فضایی عرفانی شوند و دل هایشان را به سوی آرامش و سبکبالی پر دهند.

هر آیینی، روشی را برای خود برگزید و بنایی متفاوت را ایجاد کرد و در این میان مسیحیان به ساخت کلیساها پرداختند. آنها طرح و نقش ها و اصول معماری را در هم آمیختند و آثاری تماشایی را به وجود آوردند؛ بناهایی که با ورود به آنها زبان از توصیف شکوه، قاصر می ماند و سکوت سراسر وجود را در بر می گیرد. 

حضور پیروان دین مسیحیت در ایران سبب شد تا در کشورمان کلیساهایی ساخته شوند و این هموطنان عزیز نیز در این مکان ها به اجرای مراسم های مذهبی خود بپردازند. یکی از این کلیساها، وانک نام دارد که در محله جلفای اصفهان واقع شده و شما را به نوشیدن جرعه ای از هنر، تاریخ و آرامش دعوت می کند. کافیست بار سفر ببندید و راهی نصف جهان شوید.

همراهمان باشید تا در کارناوال قدم به کلیسای وانک بگذاریم و از دیدن زیبایی هایش لذت ببریم...

ورود به صفحه اختصاصی راهنمای سفر و گردشگری اصفهان

کلیسای وانک اصفهان
 

چرا کلیسای وانک؟


  • کلیسای وانک یکی از مشهورترین کلیساهای ایران و بزرگترین کلیسای اصفهان است.
  • این بنا از نظر نقاشی های تاریخی و تزیینات، به عنوان زیباترین کلیسای اصفهان شناخته می شود.
  • این کلیسا با ترکیب معماری ایرانی و ارمنی ساخته شده که نظیرش را در هیچ کجای دنیا نمی توان دید.
  • قرار گیری این کلیسا در محله جلفای اصفهان به شما این امکان را می دهد تا در کنار بازدید از این اثر، لحظات خوشی را در معروف ترین کافه های ایران در این محله بگذرانید.
کلیسای وانک اصفهان
photo by Mehrdad Ahmadzadeh

آشنایی با کلیسای وانک | لمس معنویت در تاریخ

هر کسی با قدم گذاشتن به محله جلفای اصفهان، مسحور فضای خاص آن می شود. گویی زمان به عقب باز گشته و حال و هوایی متفاوت بر فضا حاکم می گردد. بنا بر اطلاعات موجود، تا قبل از پایان قرن هفدهم میلادی شهر اصفهان، میزبان 6 کلیسا بود؛ در حالی که در منطقه ی جلفای نو (محله جلفای امروزی) 24 کلیسا وجود داشت و امروزه از آنها تنها 13 کلیسا باقی مانده است. هر کدام از این کلیساها ویژگی خاص خود را دارند اما در این میان کلیسای وانک همچون نگینی در جلفا می درخشد و شما را به درون دنیای خود می کشاند.

کلیسای جامع وانک یا آمنا پرکیچ، کلیسایی تاریخی و متعلق به زمان شاه عباس دوم می باشد که به عنوان مهم ترین کلیسای جلفای نو، مرکزی برای تربیت کشیش ها و خلیفه ها بوده و نقش یک حوزه علمیه مسیحی را داشته است. راهبان بسیاری در اینجا رشد کرده و پرورش یافته و به عالی ترین مقام های مذهبی رسیده اند. امروزه کليسای وانک مرکز خليفه گری و کانون ارتباط ارمنيان اصفهان و جنوب ایران با جهان است و نزد ارمنیان از اهمیت بسزایی برخوردار می باشد.

در طول زمان، این کلیسا صحنه های تاریخی بسیاری را دیده و امروزه با به نمایش گذاشتن آثاری بی بدیل، به عنوان بزرگ ترين موزه ی اصفهان از آن یاد می شود. کتابخانه ی این مجموعه با در اختیار داشتن اسناد و مدارک تاريخی که طی چهارصد سال جمع آوری شده اند، از مهم ترين مراکز ارمنی شناسی در دنیا به شمار می رود. فضای زیبای این کلیسا خانه ی ابدی تعدادی از بزرگان ارمنی را نیز در خود جای داده و این امر بر اهیمت آن می افزاید. ویژگی های منحصر به فرد این کلیسا سبب شده تا نامش از تاریخ 15 دی 1310 با شماره 85 در فهرست آثار ملی ایران نیز قرار گیرد. 

این تنها گوشه ای از جلوه های پر اهمیت و ارزشمند وانک می باشد و بهانه ای است برای اینکه قدم به دنیای سرشار از آرامش آن بگذارید و محو تماشا شوید. 

جلفای اصفهان
 

تاریخچه کلیسای وانک 

در زمان شاه عباس اول، سرزمین‌های تبریز تا قفقاز، در اشغال عثمانی‌ها بود و شاه عباس برای آزادی آنها در سال ۱۶۰۳ میلادی با سپاهیانی بسیار از اصفهان به سوی ایروان حرکت نمود. پس از رسیدن به ایروان، موفق شد تا آن سرزمین را فتح کرده و به مدت هفت ماه، بر آن فرمانروایی کند. وی که علاقه‌ای به درگیری با لشکر دشمن نداشت، پس از خروج از ایروان، به سپاهیانش دستور عقب نشینی داد و از آنها خواست که تمامی شهرها و روستاهای سر راهشان را تا مرزهای ایران، ویران کنند تا جلوی تعقیب سریع سپاهیان عثمانی گرفته شود. 

آنها هر شهر و روستایی که بر سر راهشان بود ویران کردند و ساکنان آنها را با خود همراه کرده و به سمت ایران کوچ دادند. هر کس در مقابل آنها ایستادگی می‌کرد و یا توان رفتن نداشت به سرنوشت مرگ دچار می شد. بدین ترتیب، بیشتر شهرها و روستاهای دشت آراراتِ ارمنستان ویران گردید و ارمنیان به سوی ایران رانده شدند.

با رسیدن به شهر واغارشاپات (1)، خبر نزدیک شدن سپاهیان عثمانی به شاه عباس رسید و از آنجا که می دانست آنها به هیچ کسی رحم نخواهند کرد، به ناچار مردم را وادار نمود که سریع تر حرکت کنند. این افزایش سرعت باعث شد تا آن تعداد از جمیعت که قادر به حرکت نبودند، از جمله پیران و بیماران و کودکان، از قافله جا بمانند و کشته شوند.

بالاخره، شاه عباس توانست به همراه جمعیت مهاجر ارمنی به شهر جلفا برسد. اکنون مانعی بزرگ و خروشان و خطرناک به نام رود ارس در مقابل آنها بود و چاره ای به جز گذر از آن وجود نداشت. به شاه عباس خبر دادند که سپاه عثمانی به نخجوان رسیده، پس چاره ای برای شاه نماند جز اینکه مردم را وادار به عبور از رودخانه کند چرا که می دانست با سر رسیدن عثمانی ها، مرگ، سرنوشتی ناگزیر برای همه است. با وجود تمام نگرانی ها، شاه به سپاهیان خود دستور داد تا مردم را وادار به عبور هر چه سریع تر از رودخانه کنند. 

 حدود سیصد و پنجاه هزار تَن از ارمنیان به آب زدند و سیصد هزار تن از آنان در رودخانه غرق شدند اما بقیه، از دست سپاهیان نجات پیدا کردند. آنها به اصفهان آمدند و پس از حدود پنجاه سال از استقرار در این شهر به فرمان شاه عباس دوم محل زندگی خود را به جنوب رودخانه ی زاینده رود منتقل کردند. اکثر این مهاجران در قسمت جنوبی پل مارون سکونت نمودند و محله های جدیدی را ایجاد کردند.

پس از این کوچ، کلیساهایی که آنان پیش از این در داخل شهر اصفهان داشتند، رو به نابودی گذارد و کم کم متروکه و تخریب شد. امروزه تنها نام و مختصر اطلاعاتی از این کلیساها باقی است و حتی از معماری آنها هیچ گونه اطلاعاتی در دست نیست. نمونه ای از این کلیساها، دیر مریم مقدس است که کتاب های دست نویسی به تاریخ 1634 میلادی از آن به یادگار مانده است.

 علاوه بر این کوچ، هجوم محمود افغان به اصفهان و کشتار و غارت اهالی شهر نیز باعث شد تا بسیاری از ارمنیان به مکان های امن تر بگریزند و محله ها را خالی از سکنه باقی بگذارند. سرنوشت کلیسای یک محله خالی از سکنه هم، چیزی به جز تخریب نیست. اکثر کلیساهای این محله ها بر اثر جنگ های طولانی به حالت نیمه ویران درآمدند و در سال های بعد تنها تعدادی از آنها بازسازی شدند و از بقیه اثری باقی نماند.

کم کم ارمنیانی که به اجبار از سرزمین آبا و اجدادی خود به اصفهان کوچانده شده بودند از بازگشت به موطن اصلی خود سخن به میان آوردند؛ اما شاه عباس برای حفظ منافع خود و اجرای برنامه هایی که در سر داشت، به هیچ وجه راضی به بازگشت آنان نمی شد و حتی تعدادی از آنان را که به شهر جلفا بازگشته بودند را به اصفهان بازگرداند. این شاه ایران احتیاج به سیاستی مدبرانه داشت که از یک سو ارمنیان را راغب به ماندن در ایران کند و از سوی دیگر جلوی بروز اختلافات مذهبی را بگیرد؛ چرا که در اوایل سده ی هفدهم میلادی، ارمنیان اصفهان تنها مسیحیانی بودند که با مسلمانان ارتباط مستقیم داشتند و بروز اختلافات مذهبی در بین آنان اجتناب ناپذیر بود.

این دلایل بود که باعث شد شاه عباس با دادن امتیازاتی به ارمنیان از جمله اجازه ی ساخت کلیسا، آنان را در ایران نگاه دارد. آنها در جلفای اصفهان مستقر شدند و درصدد ایجاد تاسیسات اجتماعی و بناهای مذهبی خود برآمدند. ارمنیان، که در جلفای نخجوان، کلیسا و دیری به نام سورپ آمِناپرگیچ وانک به معنای دیر ناجی مقدس همگان داشتند، در 1605میلادی با سرمایه‌های نقدی و خودیاری مردم در جلفای اصفهان نیز کلیسای کوچک و دیری به همین نام بنا نهادند که بعدها به کلیسای وانک معروف شد. ساخت ساختمان فعلی کلیسا از 1605 ميلادی آغاز گردید و تا سال 1655 ميلادی به طول انجامید. در ابتدا این کلیسا بسیار کوچک بود و  همزمان با ساختن وانک، کلیسای کوچک دیگری نیز در بخش جنوب غربی این محله ساخته شد تا مسیحیان بتوانند در هر نقطه ای به عبادتگاه های خود دسترسی داشته باشند. پس از اتمام بنای کلیسای وانک، کتیبه‌ای با کاشی لاجوردی و به خط طلایی بر سردر ورودی غربی کلیسا نصب شد که حاوی تاریخ آغاز و اتمام بنای آن بود:

کلیسای وانک آمنا پرگیچ در سال ۱۶۵۵ میلادی در زمان پادشاهی شاه عباس دوم و جاثلیقی «فیلیپوس» و پیشوائی خلیفه «داوید» و به یاری مردم خیر جلفا شروع شد و در سال ۱۶۶۴ میلادی به پایان رسید. ثواب عباداتی که در این کلیسا انجام می‌شود نصیب آنهایی که در قید حیاتند و یا در گذشته‌اند شود. 

اهمیت بالای این دیر از نظر سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی برای ارمنیان باعث شد تا با گذشت زمان، تغییراتی در معماری اولیه ی آن ایجاد شود و بخش هایی همچون چاپخانه، کتابخانه، مرکز اسناد، برج ساعت، موزه و بنای یادبود نژادکُشی ارمنیان به مرور به بنای اصلی اضافه گردند.

دیر آمناپرگیچ مقدس، طی مدت زمان کوتاهی تبدیل به یک مرکز دینی برای جامعه ی ارمنیان ایران و هندوستان شد و در حال حاضر محل اقامت خلیفه ی ارمنیان و مرکز خلیفه گری ارامنه ی اصفهان و جنوب ایران در آن واقع است.

پاورقی


1- نام یک شهر و همچنین یک مکان مقدس در کشور ارمنستان که با نام های اِچمیادزین یا اجمیاتزین و ولاش‌آباد، نیز شناخته می شود.

معماری کلیسای وانک | خلق یک سبک جدید

تمامی کلیساهای اصفهان به دست معماران ارمنی بنا شده اند اما نکته قابل توجه در مورد آنها این است که هیچ شباهتی بین آنها و کلیساهای ارمنستان یا حتی کلیساهای آذربایجان شرقی و غربی همچون قره کلیسا، هفتوان، زورزور و استپانوس مقدس دیده نمی شود. این امر از شرایط اجتماعی حاکم بر قرن هفدهم میلادی نشئت می گیرد و باید علت آن را در شرایط آن زمان جستجو کرد.

همانگونه که گفتیم شاه عباس برای ترغیب ارمنیان به ماندن در ایران به آنها امتیازاتی از جمله ساخت کلیسا داد؛ اما برای آنکه جلوی تحریک احساسات مذهبی اهالی اصفهان و بروز اختلافات مذهبی در بین مسلمانان و ارامنه را بگیرد، ساختن کلیسا را مشروط به این نمود که بنای آن شبیه به سایر کلیساهای ارامنه نباشد. هنرمندان ارمنی نیز چاره را در ساخت بناهای مذهبی خود به شیوه ی معماران ایرانی و با ظاهری همچون مساجد دیدند و با بهره گیری از میراث هنری سرزمین خود و تاثیر پذیری از هنر ایرانی، آثار تماشایی زیادی از جمله بنای کلیساها و عمارت های مجلل را بنا نهادند که نمونه اش در هیچ کجای دنیا یافت نمی شود.

آنها برای ساخت تمام کلیساها از اصول مذهبی و پلان کلیساهای ارمنستان پیروی نمودند اما از نظر شکل خارجی و نما، روشی متفاوت با شیوه ی معماری ارمنی را برگزیدند و اصول معماری ایرانی را به کار گرفتند. همین تلفیق بود که باعث شد بناهایی بسیار متفاوت در محله جلفا ایجاد شوند. به عنوان مثال کلیساهای استپانوس مقدس در جلفای اصفهان و مگردیچ مقدس در منطقه ی آبراگونیس ارمنستان دارای یک نوع پلان هستند اما شیوه ی معماری کاملا متفاوتی در آن ها به چشم می خورد. معماران ارمنی اصفهان با تلفیق هوشمندانه و هنرمندانه ی سبک معماری ارمنی و ایرانی دست به خلق شیوه ای کاملا جدید در معماری زدند و توانستند سبکی متفاوت را ایجاد کنند. سبک ابداعی آنان تا اوایل دوره ی قاجار مورد استفاده قرار می گرفت و کلیسای تادئوس و بارتوقیمئوس مقدس در تهران نمونه ای از این سبک به شمار می رود.

البته شرایط دیگری همچون آب و هوا و نوع مصالح نیز در طراحی ساختمان کلیساهای اصفهان تاثیر داشته و چهره ی متفاوتی به آنها بخشیده است. همین شیوه های جدید ساخت باعث شده تا کلیساهای اصفهان و به ویژه کلیسای وانک تفاوت های چشم گیری با دیگر کلیساها داشته باشند که در ادامه به آنها می پردازیم:

*نمای خارجی و گنبد

نمای خارجی کلیساهای جلفای اصفهان با نمای دیگر کلیساهای ارمنی کاملا متفاوت و دارای قاب بندی هایی به شیوه ی خانه های اصفهان است و هیچ گونه تزییناتی در آنها دیده نمی شود.

گنبد کلیساهای کهن ارمنی مخروطی شکل است اما بر فراز اکثر کلیساها، گنبدهای بزرگ و کوچک قوسی شکل دیده می شود که با الهام از شیوه ی معماری مساجد ساخته شده اند.

گنبدهای بزرگ، دوجداره می باشند در حالی که طراحی گنبدها در معماری ارمنی به صورت یک جداره بوده و از داخل و خارج به یک اندازه هستند. نکته ی مهم و جالب توجه در این کلیساها هنر و مهارت معماران است که توانسته اند گنبدهای مربوط به شیوه ی معماری ایرانی را بر روی پلان های سازگار با گنبدهای شیوه ی معماری ارمنی سوار کنند و با گذشت بیش از چهارصد سال، آب از آب تکان نخورد و هیچ آسیبی متوجه ساختمان نشود.

کلیسا وانک
 

*نقاشی، تزیینات و پنجره ها

با نگاهی گذرا به کلیساهای محله جلفا و مهم ترین آنها، وانک، آن چه که بیش از هر چیز دیگری شما را مسحور خود می کند، وجود نقاشی های بسیار زیبا بر روی دیوارهای داخلی است.

جالب است که بدانید تا پیش از زمان ساخت این کلیسا، دیوارهای داخلی هیچ یک از کلیساهای ارمنی به این وسعت نقاشی نمی شدند و به طور کلی در سنت کلیساسازی ارمنیان، دیوارهای خارجی با حجاری تزیین می شد و دیوارهای داخلی تا جایی که امکان داشت ساده و بدون تزیین باقی می ماند.

هنرمندان ارمنی اصفهان تحت تاثیر هنر ارمنی و ایرانی و با الهام گیری از سبک های اروپایی و به ویژه ایتالیایی، دیوارهای کلیساهای اصفهان را به نقاشی های بسیار چشم نوازی با موضوعات برگرفته از انجیل مقدس زینت دادند. این کار هنرمندان به حدی زیبا بود که شهرت برخی از آنها در زمان حیاتشان به خارج از مرزهای ایران نیز رسید. به عنوان مثال یکی از این هنرمندان به نام استاد نقاش آسدوازادور در سال 1667 میلادی برای نقاشی دیوارهای کاخ کرملین به مسکو دعوت شد و به مدت سی سال در آنجا مشغول به کار بود.

با ساخت کلیساها در محله جلفا، این شیوه از تزیین دیوارهای داخلی، تاثیری عمیق بر معماری کلیساهای ارمنی پس از قرن هفدهم میلادی گذاشت و چهره ای متفاوت را به آنها بخشید. استفاده از نقاشی بر روی دیوارهای داخلی، نخست به کلیساهای کناره ی رود ارس، به خصوص منطقه ی نخجوان رفت و سپس به دیگر مناطق ارمنستان نظیر ایروان، اجمیادزین و غیره نیز راه یافت که می توان از کلیسای شهر اجمیادزین به عنوان بهترین نمونه ی آن یاد کرد. 

امروزه به علت تخریب کلیساهای منطقه ی نخجوان در سال های اخیر هیچ اثری از این کلیساها باقی نمانده و تنها کلیسای بازمانده از این سبک در داخل خاک ایران، کلیسای استپانوس مقدس است که نمونه های اولیه ی این سبک از نقاشی های دیواری در منطقه و تاثیرات سبک کلیساهای اصفهان در آن مشاهده می شود.

اما این تنها نقاشی نیست که جلوه ای متفاوت به دیوارهای داخلی کلیساهای اصفهان داده است. نکته ی دیگر در مورد این کلیساها استفاده از کاشی های لعاب دار با طرح های مختلف در قسمت های تحتانی دیوارهای داخلی است که برای اولین بار در تاریخ معماری کلیساهای ارمنی و با الهام از معماری ایرانی صورت گرفت و به شیوه ی تزیینی منحصر به فرد کلیساهای اصفهان تبدیل گردید.

نکته ی دیگر در کلیساهای اصفهان، پنجره های بزرگتر آنها در مقایسه با کلیساهای هم دوره ی خود در ارمنستان است. این موضوع باعث می شود نور بیشتری به داخل کلیسا بتابد و نقاشی های دیواری به بهترین شکل نمایان گردند.

نقاشی های کلیسای وانک
photo by Alireza Kheirkhah

*جای خالی ناقوس

تفاوت دیگر کلیساهای اصفهان این بود که در ابتدا فاقد ناقوس خانه و ناقوس بودند و اهالی محله با صدای ضرباتی که بر چوبی بزرگ به نام کوچناک زده می شد، برای ادای فرایض مذهبی دعوت می شدند. در حال حاضر نمونه ای از این چوب های بزرگ در کلیسای کاتارینه ی مقدس دیده می شود.

 اولین کلیسایی که مجهز به ناقوس شد کلیسای تُومای مقدس بود که به کلیسای زنگدار معروف گردید و پس از آن، کلیه ی کلیساهای اصفهان صاحب ناقوس خانه هایی با سبک معماری ارمنی شدند.

کلیسای وانک اصفهان
photo by Sina Babaei

به وانک وارد می شویم...

مجموعه وانک شامل دیر، کلیسای اصلی و صحن آن، ناقوس خانه، کتابخانه، موزه، برج ساعت، اتاق های مخصوص اقامت اسقف و همچنین تالارهای اجتماعات و چاپخانه است که تمامی این بناها مساحتی بالغ بر 8731 متر مربع دارند. از این مساحت، ۳۸۵۷ متر مربع مربوط به ساختمان ها و بقیه متعلق به فضای سبز و باغ وانک می باشند. 

اکثر کلیساهای کهن ارمنی با سنگ ساخته شده‌اند اما وانک با خشت خام بنا گردیده است. دیوار بیرونی این کلیسا با آجر پوشانده شده و در جای جای آن کاشی های منقش به فرشته های بال دار به چشم می خورد. دیوارهای کلیسا از سطح حیاط تا بامِ طبقه دوم ۱۱/۷۵ متر ارتفاع دارد. دیوار داخلی پوشیده از گچ است و بر روی آن نقاشی های چشم نوازی دیده می شود.

این بنا دارای دو در ورودی است که در اصلی، دری چوبی و بزرگ می باشد و به رفت و آمد مردم اختصاص دارد. سردر این ورودی تصویری به چشم می خورد که نمای داخل دیر را نشان می دهد. این تصویر با کاشی لاجوردی و خاکستری زینت یافته و در بالای آن این عبارت به زبان ارمنی نگاشته شده است:

دیر ناجی همگان محلی برای راهبان

بعد از عبور از سردر وارد دالانی می شوید که در دو سوی آن دو اتاق وجود دارد و قبلا برای رسیدگی به امور مربوط به ارامنه از آن استفاده می شده است اما در حال حاضر، یکی به عنوان مغازه‌ای کوچک و دیگری به عنوان اتاق نگهبانی کاربرد دارد. دالان، شما را به سمت پلکان ورودی راهنمایی می‌کند و کم کم دیدنی های این مجموعه، خودشان را می نمایانند:

ورودی کلیسای وانک
photo by Ali Yousefpoor

*برج های ناقوس

 نخستين بنايی كه با ورود به وانک و در سمت راست پلکان ورودی توجه شما را به خود جلب می کند، برج ناقوس است که در سه طبقه در بالای در ورودی دِیر  بنا شده است. وجود ساعت بزرگی به وزن سیصد کیلوگرم در طبقه دوم این برج باعث شده تا به برج ساعت شهرت پیدا کند.

در چهار سوی این برج، چهار صفحه مدور ساعت نصب شده که هر یک 104 سانتی متر، قطر دارند و صدای زنگ ساعت آن تا دوردست ها به گوش می رسد.

اين برج و ساعت را مارديرُس هُوْناتانیان (Mardiros Hovnatanyan) در سال 1931 میلادی برابر با 1310 هجری شمسی بنا کرده است. در سمت راست در ورودی وانک، کتیبه‌ای به ابعاد ۴۰ در ۵۳ سانتی متر از سنگ مرمر نصب شده و این متن بر روی آن به چشم می خورد:

این برج و ساعت آن را ماردیروس گوورگ هوردانانیان در سال ۱۹۳۱ میلادی به یادبود برادر مرحومش که در سال ۱۹۲۴ میلادی فوت کرده ساخته و هدیه کرده است.

در ابتدا این کلیسا برج ناقوس نداشت و اولین برج آن 38 سال بعد از بنای اصلی دیر ساخته شد و هزینه‌ی آن توسط تاجری ارمنی به اسم هوانجان جمالیان پرداخت گردید.

در زیر این برج، دو قبر وجود دارد که یکی از آنها متعلق به سربازی ارمنی می باشد و دیگری یکی از پیشوایان ارمنی را در خود جای داده است. در سمت راست برج ناقوس کتیبه‌ای بزرگ به رنگ آبی به چشم می خورد که سنگ های صلیبی، آن را در بر گرفته اند. این سنگها به زبان ارمنی، خاچ کارم نام دارند و از کلیساهای ویران شده‌ی جلفا به این مکان انتقال یافته و در این دیوار نصب شده‌اند. 

بر روی بام کلیسا، در بالای در ورودی و حد فاصل دیوار غربی و حاشیه گنبد کوچک کلیسا محوطه ای مربع مانند وجود دارد که برج ناقوس کوچکی به عنوان دومین برج ناقوس کلیسا در آن ساخته شده است. هر ضلع این مربع ۲/۷۵ متر طول دارد و در نقطه تلاقی هر دو ضلع، یک ستون آجری دیده می شود. هر یک از این ستون ها آجری 3 متر ارتفاع دارند و در ارتفاع ۲/۵ متری، هر دو ستون به وسیله یک تیر چوبی به یکدیگر متصل شده اند. هر دو ستون از قسمت بالا، با یک قوس جناغی (1) به یکدیگر متصل گردیده و حدفاصل قوس ها و ستون ها با آجر پوشانده شده اند. 

پاورقی


1- قوسی که دارای راس تیز است.

برج ساعت وانک
photo by Ali Shamsi
ناقوس وانک
photo by Alireza Safadoost

* گنبدهای کلیسای وانک

وانک دارای دو گنبد است که عبارتند از: یک گنبد کوچک بر روی محل استقرار عامه مردم و یک گنبد بزرگ بر روی قسمت مقدم محراب کلیسا. با ورود به کلیسا متوجه دو ستون مربع شکل می شوید که در فاصله ۶/۲۵ متری دیوار غربی آن قرار دارند و هر یک از اضلاع آنها دو متر است. در بخش غربی کلیسا با استفاده از بخشی از این ستون ها و پایه‌های دیوارهای جانبی، چهار طاق‌نمای بلند ساخته اند که ارتفاع هر یک به ۱۰/۲۵ متر می رسد و گنبد کوچک و کم ارتفاع کلیسا بر روی آنها قرار دارد.

گنبد دایره وار و بزرگ، مانند گنبدهای مساجد به نظر می رسد و از آنها الهام گرفته است. نمای بیرونی گنبد با آجر پخته زینت یافته و نمای داخلی آن که به رنگ لاجوردی می باشد، با تصاویر مذهبی و تزئینات گلبوته و طلاکاری تزیین شده است. دور تا دور این گنبد، هشت پنجره وجود دارد که در فاصله ی میان آنها تصاویری از آفرینش آدم و حوا، خوردن میوه ی ممنوعه، مرگ هابیل و ... دیده می شود.

گنبد کلیسای وانک
photo by Siamak Memarian
گنبد کلیسای وانک
photo by Shayan Es

*ساختمان نمازخانه

نمازخانه اصلی کلیسای وانک، پلانی به شکل متوازی الاضلاع دارد و شامل دو قسمت چهارگوش است که قسمت اول شبستان بنا می باشد و قسمت دوم که زیر گنبدخانه است به عنوان محل اجرای مراسم و سرودهای مذهبی مورد استفاده قرار می گیرد. در ازاره های دیوارهای نمازخانه، کاشی های خشتی چند رنگ به کار رفته و در قسمت های بالای آن نقاشی های بر آمده از کتب مقدس به چشم می خورند که تمامی سطح فضای گنبد را نیز پوشانده است.

دور تا دور گنبد، داستان خلقت آدم و حوا توسط نقاشان ارمنی به تصویر کشیده شده و بر محراب بسیار زیبای کلیسا نیز تصاویری از جمله تصویر حضرت مسیح دیده می شود. هیچ گونه تزییناتی اعم از کاشیکاری در نمای خارجی گنبد کلیسا دیده نمی شود و سطح آن تنها با آجر ساده پوشیده شده است.

وانک
photo by Youness Eaidgah
مراسم مذهبی کلیسای وانک
photo by Kazem Ghate

*نقاشی های کلیسای وانک

آنچه که بر حیرت بینندگان وانک می افزاید این است که با قرار گرفتن در فضای کلیسا، در انبوهی از رنگ و نقش محصور می شوند، چرا که تمامی دیوارها، طاق نماها، طوق گنبد، داخل گنبد و تمامی زوایای کلیسا با نقاشی رنگ روغن زینت یافته است.

 بیشتر این نقاشی ها مضامینی از انجیل مقدس را به تصویر می کشند. در قسمتی از کلیسا تصاویری از بدو تولد تا عروج عیسی مسیح بر آنها مشاهده می شود و بر روی بخشی از دیوارها، روز رستاخیز، داوری روز رستاخیز و بهشت و دوزخ، نقش بسته است.

در محل سرود خوانان کلیسا، 4 تصویر همراه با گلبوته هایی در اطراف آن وجود دارد که در آن شکنجه ی مقدسان به چشم می خورد. تصاویر محل سرود خوانان مربوط به حضرت مسیح است که در اتاقک اشیای مخصوص با تصاویری از بشارت دادن فرشته به حضرت مریم آغاز شده و سراسر کلیسا را دور می زند. تصاویر میانی شامل میلاد حضرت مسیح، سجده ی سه پادشاه به عیسی، آزمون مسیح توسط ابلیس، آخرین شام عیسی، مصلوب شدن و دفن عیسی، معراج عیسی و ... می باشد . 

بر دیوار شمالی داخل کلیسا، تصاویر رستاخیز دیده می شود که در بالای آن بهشت، محل ورود رستگاران و در قسمت پایین دوزخِ مهیب با زبانه های آتش، اژدهای چند سر و دیوهای رَم کرده، فرشتگانی که از بالا گناهکاران را به حفره در می آویزند و ... نقاشی شده است.

 هزینه کلیه تزئینات و نقاشی‌ها و تذهیب‌های کلیسا را شخصی به نام خواجه آودیک استپانوس تامین نموده و استادان ارمنی از جمله هوانس مرکوز و کشیش استپانوس و استاد میناس بر روی آنها کار کرده اند.

کلیسای وانک از نظر طلاکاری و تذهیب نمونه ای منحصر به فرد در میان کلیساهای ارمنیان است و آنچنان که در کتیبه دیوار شمالی داخل کلیسا آمده، خواجه اودیک در تزیین و نقاشی دیوارها سهم بسزایی داشته است. متن کتیبه به این شرح می باشد:

در تاریخ پنجم فوریه ۱۶۶۹ میلادی، خواجه اودیک که نقاشی‌های این کلیسا را به یادبود خود و در گذشتگان خانواده اش به یادگار گذاشته، رحلت کرد و به مسیح پیوست.

نقاشی کلیسای وانک
photo by Damin Lynch
نقاشی کلیسای وانک
photo by Mohammadreza Domiri Ganji

*چاپخانه

 به مرور زمان کلیسای وانک گسترده تر شد و کاربری های تازه ای نیز پیدا کرد که از آن جمله ایجاد یک چاپخانه در آن بود. خاچاطور کساراتسی، فردی بود که در سال ۱۶۲۰ میلادی به عنوان خلیفه اعظم ارمنیان جلفای اصفهان منصوب گردید و در سفر خود به اروپا در سال ۱۶۳۰ میلادی با چاپ کتاب آشنا شد. او پس از بازگشت از این سفر در صدد برآمد تا تدابیری بیاندیشد و جلفا را نیز صاحب یک چاپخانه کند. 

در سال 1638 میلادی بود که زبور داوود، به عنوان نخستین کتاب در چاپخانه وانک چاپ شد و یک سال و پنج ماه برای چاپ آن وقت صرف گردید. دومین کتاب، هاراتس وارگ نام داشت که در سال ۱۶۴۱ میلادی به چاپ رسید و شامل شرح حال روحانیون ارمنی، تارک دنیاها و پندنامه بود. سومین کتاب چاپ شده در این چاپخانه، خورهر تاددر نام داشت که در سال ۱۶۴۱ میلادی چاپ گردید و در سال ۱۶۴۲ میلادی نی چهارمین کتاب به نام ژاماگیرک آدنی چاپ شد.

در سال ۱۸۴۴ میلادی مانوگ هوردانانیان، که مقیم جزیره جاوه در اندونزی بود، یک دستگاه ماشین چاپ با کلیه لوازم آن خریداری نمود و به زادگاهش، جلفای اصفهان، ارسال کرد. این ماشین چاپ که امروز در معرض دید عموم قرار دارد، چندین سال بدون استفاده باقی ماند تا اینکه در سال ۱۸۷۲ میلادی به همت خلیفه اعظم، گریکور هوهانسیان، چاپخانه‌ای دایر گردید و نخستین کتاب این چاپخانه در همان سال چاپ شد.

در سال ۱۷۷۰ تا ۱۷۹۰ میلادی مخالفت‌ها با این چاپخانه به بالاترین حد خود رسید و به آتش کشیده شد. تنها چیزی که از آن باقی ماند تعدادی از حروف و قالب ها بود که امروزه در موزه کلیسای وانک نگهداری می شود.

کلیسای وانک
photo by Mohammad Nouri

*کتابخانه وانک

در زمان کوچ اجباری، ارمنیان برای آمدن به ایران از همه چیز چشم پوشی کردند اما نتوانستند از کتاب هایی که در خانه های خود داشتند، بگذرند و با تحمل زحمات و سختی های فراوان کتاب‌های زیادی را با خود به ایران و محله جلفا آوردند. کتاب ها تنها ثروت ارمنیان هستند که هیچوقت در نزد آنها، ارزش خود را از دست نمی دهند.

وجود این کتاب های ارزشمند باعث شد تا در سال 1884 میلادی توسط خلیفه هُوْهاننِس سورِنیان (Hovhannes Sourenyan)، کتابخانه ای در وانک دایر شود. این کتابخانه در قسمت شمالی دِیر آمِناپرگیچ مقدس و روبروی کلیسای هُوسِپ آرِماتاتسی مقدس، در کنار ساختمان موزه، ساختمان کتابخانه قرار دارد و بیش از سی هزار جلد کتاب به زبان های ارمنی، انگلیسی، فارسی و غیره در آن نگهداری می گردد. کتابخانه وانک با وجود اسناد و مدارك تاريخی موجود در بخش آرشیو، كه قدمت بعضی از آنها به بیش از چهارصد سال نیز می رسد، به عنوان یکی از مهم ترین مراکز ارمنی شناسی شناخته می شود.

استفاده از کتب این کتابخانه برای مراجعین ارمنی آزاد است اما برای مراجعین غیر ارمنی تنها با ارائه ی معرفی نامه، در محل و در ساعات اداری امکان پذیر می باشد.

متاسفانه تصویری از این بخش در دست نیست.

کلیسای وانک در زمستان
 

*بنای یادبود شهدای نژادکشی ارامنه

در سمت شمال غربی محوطه ی حیاط کلیسا، محوطه مربعی شکلی وجود دارد و در مرکز آن چهار ستون به چشم می خورد که در بالا به هم می رسند و شکل برج مانندی را تشکیل می دهند. در اطراف این برج، تخته سنگ های حکاکی شده با نقوش هنر ارمنی وجود دارند و در گوشه ی چپ بنا، طرحی به نام چشمه ی جاویدان قرار گرفته است.

 این سازه، بنای یادبودی برای شهدای نسل کشی ارامنه است که در سال 1915 میلادی به دست سنگ دلان دولت عثمانی ترکیه کشته شدند. این بنا در سال 1975 میلادی ودر شصتمین سالگرد وقوع این نسل کشی ساخته شد و به نظر طراح و مهندس سازنده ی آن آلبِرت آجِمیان دارای سه نماد اصلی است که سه مفهوم اصلی را تداعی می کند:

1- نسل کشی ارامنه، که ملت ارمنی و شکوفایی فرهنگ آن در دیار آبا و اجدادیش را از روند رشد طبیعی باز داشت؛ نماد آن هرمی است با قاعده ی مربعی شکل که به سمت بالا کشیده شده است و تخته سنگ های حکاکی شده، به عنوان سمبلی از فرهنگ چندهزار ساله ارمنی آن را احاطه کرده اند. این نماد هرمی با برشی صلیب مانند به چهار قسمت تقسیم می شود که از هم گسستن ملت و فرهنگ ارمنی توسط نسل کشی را نمایش می دهد.

2- زایش دوباره ی ملت ارمنی بعد از نسل کشی؛ نماد آن چهارستون برافراشته بر روی بنیان صلیبی شکل است که دارای تاج گنبدی و طاق های فاتحانه می باشد.

3- وضعیت غیرطبیعی ملت ارمنی؛ نماد آن طرح چشمه ی جاویدان است که در آن حقیقت میهن-دیاسپورا ( ارامنه مقیم خارج از ارمنستان)، به شکل یک کاسه ی هرمی شکل دیده می شود. این کاسه به دونیم تقسیم شده اما با علامت جاودانگی در سرچشمه ی آب حیات دوباره به هم پیوسته است.

البته بعدها، طرح چشمه ی جاویدان تبدیل به آتشگاه شد؛ جایی که آتش جاودانه به عنوان یادواره شهدای نسل کشی ارامنه در سال 1915 میلادی بدست دولت عثمانی ترکیه دوباره زبانه می کشد.

هر سال در هفته ای که روز 24 آوریل در آن است، مراسم یادبود شهدای نسل کشی با حضور تمامی اقشار جامعه ی ارامنه اصفهان در این مکان برگزار می شود تا یاد این عزیزان همیشه زنده بماند.

نگاهی به تاریخ نسل کشی ارامنه

نسل‌کشی ارامنه، به نابودی عمدی و از پیش برنامه‌ریزی شده جمعیت ارمنی ساکن سرزمین‌های تحت کنترل امپراتوری عثمانی در دوران جنگ جهانی اول (۱۹۱۵ تا ۱۹۱۷ میلادی) اطلاق می شود که توسط دولت مردان عثمانی و رهبران قیام ترکان جوان صورت گرفت. این واقعه به حدی تلخ بوده که به آن عناوین دیگری همچون هولوکاست ارامنه، کشتار ارامنه و جنایت بزرگ نیز داده اند و به عنوان یکی از اولین نسل‌کشی‌های سده بیستم از آن یاد می شود.

این عملیات در قالب کشتارهای دسته جمعی و نیز تبعیدهای اجباری که منجر به مرگ می شد، انجام می‌پذیرفت و تعداد کل قربانیان آن بین یک تا یک و نیم میلیون نفر برآورد شده‌است. علاوه بر دستگیری و اعدام ارمنی‌ ها، جمعیت بسیار زیادی از مردان، زنان و کودکان ارمنی نیز از خانه و کاشانه خود تبعید شدند در شرایطی که وادار شدند بدون هیچ دسترسی به آب و غذا به قصد مرگ به راهپیمایی در مسیرهای طولانی و بیابانی بپردازند. در طول این تبعیدات اجباری، گزارش های زیادی نیز از تجاوز و آزار و اذیت جنسی قربانیان توسط نیروهای متخاصم وجود دارد.

بنای نسل کشی ارامنه
photo by Kazem Ghate

*اماکن اداری

در زمان های گذشته، وانک محلی برای کارهای اداری و قضایی ارمنی های جلفا نیز به شمار می رفت و از تنظیم قباله ازدواج تا تعمیر و ثبت فوت و تولد و امور قضایی مثل شکایات و رسیدگی به آنها در این مکان صورت می گرفت. به همین سبب ساختمانی در مجموعه دایر می شود که در حال حاضر نیز پابرجاست و ارمنی‌های جلفا برای انجام کارهای خود به این محل مراجعه می کنند.

 البته پیش از این، امور ارمنی های بعضی از کشورها مثل هند نیز در همین محل، حل و فصل می‌شد اما در حال حاضر خدمتگزاران مردم، فقط امور ارمنی‌های جنوب ایران رسیدگی می‌کنند. این مکان در جنوبی‌ترین قسمت دیر قرار دارد و زمان ساخت آن به زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار باز می‌گردد.

در قسمت شرقی دیر و رو به روی موزه، ساختمانی دو طبقه نیز ساخته شده که در طبقه اول وسایل و مایحتاج دیر نگهداری می شود و طبقه دوم محل سکونت اسقف و یا خلیفه وقت است.

متاسفانه تصویری از این بخش در دست نیست.

کلیسای وانک
photo by Roham Hosseini

تماشای این ویدیوی هوایی از کلیسای وانک را از دست ندهید

موزه کلیسای وانک

کلیساهای بنا شده در اصفهان صرفا نقش یک ساختمان خاص برای انجام فرایض مذهبی را نداشتند، بلکه مجموعه ای از بناهای مختلف را نیز شامل می شدند که با کاربردهای علمی و فرهنگی ایجاد گشته و حتی کتاب های دستی بسیاری در آنها نوشته شده اند. شاید به همین دلیل بود که در حدود صد سال پیش يعنى سال هاى 1905-1906 میلادی، شخصی به نام طادئوس هُونانیان فرزند هاروتیون هُونانيان، نويسنده ی كتاب تاریخ جلفاى اصفهان تلاش خود را به کار گرفت تا اتاق هايى در ضلع شمالى حیاط کلیسای وانک براى نگهدارى كتب، نسخ خطى، اشياى تاريخى ساخته شود. این سرآغازی برای ایجاد موزه وانک، البته نه به شکل امروزی آن بود و این اتاق ها تا سال 1930 به طور همزمان به عنوان موزه و كتابخانه مورد استفاده قرار می گرفتند.

در سال هاى 1930-1933 میلادی بود که دولت وقت از سارگيس خاچاطوريان، نقاش و هنرمند معروف ارمنى، که ساکن اروپا بود، دعوت به عمل آورد تا به منظور مرمت و كپى بردارى از نقاشى هاى بناهاى دوران صفوى، به ایران بیاید. وى در مدت سكونت خود در ایران نقش بسیار مهمى را در معرفى فرهنگ ارامنه جلفا ايفا کرد که از جمله اين فعاليت ها می توان به برگزارى كلاس هاى نقاشى، پیشنهاد و همكارى در تاسيس موزه ی کلیسای وانک، اشاره نمود.

پس از مطرح شدن پیشنهاد تاسیس موزه وانک توسط خاچاطوريان، شوراى خلیفه گرى با در نظر گرفتن اين كه تمام امور مذهبى، اجتماعى، فرهنگى و به طور كلى تمامی نهادهاى مخصوص ارامنه زير نظر و به سرپرستى خلیفه گرى اداره می شود، با آن موافقت نمود. برای ایجاد این موزه، اتاق هایی كه قبلا محل نگهدارى كتب، نسخ خطى و آثار تاريخى بود مرمت و تعمیر گردید و ویترین ها و مانکن هایی براى ارائه ی اشيا و آثار ساخته شدند.

40 سال پس از گذشت این اتفاق، رشد و توسعه روزافزون صنعت گردشگری در كشور و به ویژه در شهر اصفهان و اهمیت و لزوم حفظ ميراث هنرى و فرهنگ بومى ارامنه ی جلفا، باعث شد تا شوراى خليفه گرى اصفهان در صدد تاسیس موزه اى مطابق با اصول و مبانى روز بر آمد. به دنبال آن جلساتى بين شوراهاى خليفه گرى اصفهان و تهران در سال 1968 میلادی انجام گرفت و تصميم بر آن شد که با در نظر گرفتن موقعيت جلفا، موزه ی جديد در شمال محراب كليساى وانک بنا گردد. بودجه اى معادل 600 هزار تومان براى اين بنا تخصیص یافت و طراحى و تهيه نقشه به آقاى مهندس آفتانداليان سپرده شد. اين نقشه در سال 1969 میلادی توسط شورای خليفه گرى و اداره كل فرهنگ و هنر تایید شد و  اجراى آن به آقاى مهندس كشيشيان محول گردید.

طبق نقشه ی ارائه شده، ساختمان موزه دو طبقه داشت كه مساحت طبقه ی اول آن 600، طبقه ی دوم 525 و زيرزمين آن 250 متر مربع بود و ساخت آن در ماه مى 1971 میلادی به پایان رسید.

به پيشنهاد پيشواى روحانى ارامنه خليفه گارِگين ساركيسیان، از پروفسور آرباك مخیتاریان باستان شناس و شرق شناس ارمنی، و مسئول بخش اسلامى موزه ی سلطنتی بروكسل، براى طبقه بندى و موزه آرايى اشيا دعوت شد و وى از تاریخ 25 مارس 1971 به مدت يك ماه درجلفا به این کار مشغول گردید.

پروفسور مخيتاريان بعد از اتمام كار در موزه ی كلیساى وانك، درمصاحبه اى كه با خبرنگار روزنامه ی ارمنى زبان آليك در تاریخ جون 1971 انجام داد، این موزه را اینگونه توصیف کرد:

... موزه ی كلیساى وانك در دو طبقه، داراى دو سالن نمايش با چند ويترين ثابت و سيار مى باشد. اشیاى به نمايش درآمده در موزه، متعلق به قرنهاى 16-19 م. هستند. اين اشيا را مى توان به چهار گروه تقسيم كرد: 1) كتب و نسخ خطى كه متون آنها بيشتر جنبه ی مذهبى داشته و اغلب اين نسخه ها با نقاشيهاى بسیار زيبا آراسته شده اند. 2) اشیاى مردم شناسى ارامنه، مثل كاشيهاى نفيس، پوشاك محلى اهالى جلفا، نمونه هاى سوزن دوزى و قاليچه ها را مى توان نام برد. 3) اشياى مذهبى كه بازديد كنندگان با ديدن اين اشيا با آداب و رسوم مذهبى ارامنه و صنایع دستى آنها بيشتر آشنا مى شوند. 4) تابلوهاى رنگ روغن، كه خود مجموعه ی ارزنده اى از آثار هنرى نقاشان اروپایى و ارمنی مى باشد. در بين اين اشیا حدود 30 برگ فرمان متعلق به قرون 17-19 م. را مى توان ديد، كه درباره ی مهاجرت ارامنه، امتيازات تجارى و مذهبى ارامنه، گرفتن ماليات و غيره مى باشد...

تعطیل نمودن موزه قدیمی و انتقال اشیا در 23 سپتامبر همان سال آغاز شد و  همزمان با آن، خليفه گارگين سارگیسیان با انتشار اعلامیه ای خطاب به کلیساها و اهالى جلفا از آنها خواست که در صورت تمايل، اشیاى قدیمی و با ارزشى كه در منازل و کلیساها دارند را به کلیسای وانک اهدا نمایند.

سرانجام در تاریخ 24 اكتبر 1971، ساعت 7 بعد از ظهر موزه با حضور استاندار، پيشوايان مذهبى، نماينده هاى شوراهاى خليفه گرى اصفهان و تهران، نماينده مجلس اصفهان و جنوب ايران، روزنامه نگاران و نماينده هایی از شهرهاى ارمنی نشين افتتاح گرديد و در آن به روی علاقه مندان باز شد.

در سال 1977 دو تنديس ساخته شده در ايتاليا، اثر هنرمند ارمنی زاوِن آیوازیان، توسط دو فرد نيكوكار به موزه اهدا و در قسمت ورودى آن نصب شد که نمایانگر دو فرد مهم بودند: مسروپ ماشتوتس، مخترع حروف الفباى ارمنی و خاچاطور گِساراتسی، موسس چاپخانه کلیساى وانك در قرن 17 میلادی.

در سال هاى پس از تاسیس موزه نيز آثار فرهنگى زيادى از طرف شوراى خلیفه گرى خريدارى و يا توسط اشخاص به موزه اهدا شد و در نتیجه، غرفه هاى جديدى از قبيل غرفه يپرم خان، نژادكشى ارامنه در 24 آوریل 1915، چاپخانه ی جلفاى اصفهان و سكه ها برای نمایش آثاری ویژه اضافه گردیدند.

طبقه ­بندی اشیای موزه به گونه ای است که هر غرفه به صورت مجموعه­ ای مجزا و در در عین حال، هماهنگ با غرفه­ های دیگر در آمده و از آنجا که اشیای موزه تا حدودی با مذهب، مراسم مذهبی و آداب و رسوم ارمنیان مرتبط است، تماشاگر با مشاهده­ ی آنها تحت تاثیر فضای روحانی کلیسا قرار می­ گیرد. 

امروزه موزه ی كلیساى وانک، با قدمت بیش از 100 سال، يكى از پيشگامان موزه و موزه دارى در ايران به شمار می رود و به دليل داشتن اشیاء و فضاى منحصر به فرد خود همواره مورد توجه گردشگران داخلى و خارجى بوده است. طى دهه هاى گذشته بازدید کنندگان زیادی از موزه ی كليساى وانك به عنوان يكى از معتبرترين و مشهورترين نهادهاى فرهنگى شهر اصفهان بازدید کرده و از بودن در چنین فضای متفاوتی لذت برده اند.

نکته جالب توجه در مورد این موزه، دفتر یادبود آن است که براى اولين بار در سال 1921، توسط سفير جمهورى ارمنستان آقاى هُوسپ ايشخان آرقوتیان به امضا رسید. تا به امروز بازديد كنندگان، افراد سرشناس و معروف دفاتر يادبود متعددى را امضا کرده و اين رسم همچنان ادامه دارد. از میان امضا کنندگان سرشناس این دفتر می توان به افراد زیر اشاره کرد:

شاهزاده سودان در 1933 میلادی ، شاهزاده ژاپنی میساكا در 1933 میلادی، نخست وزير آلمان در 1957میلادی، ملكه دانمارك و دخترش (1963میلادی، رئيس جمهور هندوستان در 1963میلادی، وليعهد دانمارك در 1963میلادی، پادشاه بلژيك و ملكه در 1964 میلادی. شاهزاده اسپانيا در 1966 میلادی، دبیر کل سابق سازمان ملل متحد کوفی عنان در 1999 میلادی و ...

در تاریخ 22 اکتبر 2012 یا اول آبان 1391 شورای خلیفه گری تصمیم گرفت به پاس تقدیر از خدمات شایسته ی خلیفه خاچاطور گِساراتسی، بنیان گذار صنعت چاپ در ایران و خاورمیانه در سال 1638 میلادی، و تاثیر چشمگیر ایشان در جهت رشد و بقای فرهنگ ارامنه و ایران زمین، موزه وانک را به نام ایشان، نامگذاری کنند. پس از تایید این تصمیم توسط خلیفه اسقف بابکن چاریان، در مراسم ویژه ای که به مناسبت روز نامگذاری کلیسای هُوسپ آرِماتاتسی وانک با حضور مسئولین خلیفه گری و ارامنه ی اصفهان برگزار گردید، نام موزه وانک، موزه ی خاچاطور گِساراتسی گذاشته شد.

موزه کلیسای وانک
 
موزه کلیسای وانک
photo by Zahra Mirzaei | Karnaval

بخش های مختلف موزه وانک

آثار موجود در موزه وانک به مجموعه های متعددی تقسیم می شوند که عبارتند از:

مجموعه کتاب­ ها و نسخه­ های خطی

مجموعه نسخه­ های خطی، آثار بسیار نفیسی، شامل حدود 40 جلد کتاب خطی را در خود جای داده است که تعدادی از آنها تورات، انجیل مقدس و کتاب­ های مذهبی می باشند. این مجموعه­ ی با ارزش دارای دو غرفه­ ی زیر است:

1- غرفه­  نسخه­ های متعلق به جلفای اصفهان

2- غرفه ­نسخه­ های مربوط به کتاب­ های نوشته شده در کلیساهای ارمنستان غربی (شرق ترکیه کنونی) که امروزه از اکثر آنها اثری بر جای نمانده است.

اکثر کتاب های این مجموعه دارای موضوعات مذهبی می باشند و از کتاب مقدس انجیل اقتباس شده­ اند. برخی از آنها اصول و مبانی دینی و اخلاقی را در بر می گیرند و برخی دیگر با داشتن نقاشی­ ها، تذهیب­ های کامل و مینیاتورهای متعدد با زنده­ ترین رنگ­ ها هنر نقاشان ارمنی را به نمایش می­ گذارند.

از قدیمی­ ترین و جالب­ ترین نسخه­ های خطی این مجموعه می توان به انجیلی متعلق به قرن دهم میلادی اشاره نمود که بر روی پوست نوشته شده و از قرآنی ترجمه شده به زبان ارمنی نام برد که به قرن هجدهم میلادی تعلق دارد.

بسیاری از منابع به نگهداری کوچکترین انجیل دنیا در این مجموعه اشاره دارند اما بر اساس تحقیقات تیم تحریریه کارناوال، این اثر، کوچکترین کتاب دعای دنیای مسحیت است که در معرض بازدید عموم قرار دارد.

موزه وانک
photo by Zahra Mirzaei | Karnaval

مجموعه تابلوهای گچ­بری و نقاشی

تابلوهای گچ­بری به جا مانده از کاخ ­های صفوی از اشیای گرانبهای این مجموعه هستند که حتی در بیشتر موزه­ های ایران هم کمتر اثری از آنها دیده می شود.

در این مجموعه آثار هنری ارزنده ای در قالب تابلوهایی از نقاشان اروپایی و ارمنی نیز وجود دارد که بر روی کرباس، پوست، چرم، فلز و شیشه کشیده شده­ اند و اکثرا موضوعاتی مذهبی مانند تولد مسیح، رویدادهای زندگی او و حواریون، تمثال مریم مقدس و... را دارند. از آثار منحصر به فرد این موزه، سیاه قلمی از چهره­ ی حضرت ابراهیم است که منسوب به رامبراند، نقاش هلندی قرن 17 می باشد. در کنار این تابلوها تصاویری نیز از رجال ایرانی و چهره­ های معروف ارمنی با لباس­ های مخصوص ارمنیان جلفا به نمایش درآمده اند.

بخشی از این مجموعه به نمایش آثار نقاش ارمنی، آبراهام گورگِنیان (1907-1967میلادی) اختصاص دارد. آثار وی کپی هایی از نقوش سنگ قبرهای موجود در قبرستان­ ها و محوطه­ های کلیساهای جلفا و مربوط به سال­ های 1600-1950میلادی را در بر می گیرد. تابلوهای این نقاش در نگاه اول همچون یک اثر گرافیکی ساده به نظر می­ رسند، اما با کمی دقت می­ توان متوجه ارزش هنری و معنوی آنها شد. نقوش این سنگ قبرها تنوع مشاغل، آداب و رسوم، لباس­ ها، طبقات اجتماعی ارمنیان جلفا و... و نیز معیارهای زیباشناختی زمان خود را نشان می دهند و بسیار جالب توجه هستند.

موزه وانک
photo by Zahra Mirzaei | Karnaval

مجموعه آثار فلزی

آنچه که در بخش آثار فلزی این موزه به نمایش درآمده، شامل زیورآلات طلا و نقره، کمربند، قلاب شنل، سینی، انواع جعبه ­ی صلیب، عودسوز، ظرف روغن مقدس و... می باشد که با استفاده از شیوه ­های مختلفی همچون ریخته­ گری، مشبک کاری، ملیله کاری و قلمزنی ساخته شده و با سنگ­ های رنگارنگ قیمتی و نیمه قیمتی زینت یافته اند. عمده ­ی آثار این مجموعه را اشیای مورد استفاده در مراسم مذهبی کلیسا در بر می گیرد.

موزه وانک
photo by Zahra Mirzaei | Karnaval

 مجموعه منسوجات - دست بافته ها و رودوزی های سنتی

مجموعه منسوجات موزه وانک به سه گروه تقسیم بندی می شوند که عبارتند از:

1- لباس ­های مذهبی روحانیان ارمنی

2- قطعات پارچه­ ای مورد استفاده در مراسم کلیسا

3- نمونه­ هایی از پوشاک سنتی ارمنیان جلفا

این اشیاء از افتخارات هنرهای تزیینی خاص در میان ارمنیان هستند و نمونه ی آنها در هیچ یک از موزه­ های ایران یافت نمی­ شود. یکی از زیباترین آثار این مجموعه لباس ­های روحانیان هستند که با انواع پارچه­ های زری و ترمه و دوخت­ های سنتی، چشم هر بیننده ای را به خود خیره می کنند و متاسفانه اکثر آنها منسوخ شده­ اند. 

لباس­ های محلی ارمنیان جلفا نیز در این مجموعه به نمایش درآمده اند که از زیباترین و بارزترین مشخصه ­های فرهنگی و اجتماعی این مردم به شمار می روند و تحولات تاریخی و فرهنگی­ را به نمایش می گذارند. در این بخش، غرفه­ هایی نیز به نمایش انواع لباس عروس، زن و تاجر جلفایی، انواع کلاه، وسایل آرایش و سوزن دوزی زنان، نمونه­ هایی از وسایل سفره ی عقد ارمنیان و... اختصاص یافته اند تا آداب و رسوم ارمنیان را به بازدیدکنندگان معرفی کنند. وجود تعدادی فرش و گلیم با نقوش اصیل ارمنی در کنار این اشیاء جلوه ی آنها را دو چندان کرده است.

موزه کلیسای وانک
 
موزه وانک
 

مجموعه ظروف چینی و سفالی

مجموعه ای از ظروف چینی و سفال در غرفه­ ی بزرگی در موزه­ ی کلیسای وانک به نمایش در آمده که از نظر نقوش و موضوعات تزیینی به سه دسته تقسیم می شوند:

1- ظروفی که نقش­ های تزیینی آنها از موضوعات تزیینی چینی الهام گرفته است.

2- ظروفی که موضوعات تزیینی آنها ترکیبی از هنر ایرانی و چینی می باشد.

3- ظروفی که نقش­ های تزیینی آنها صرفا موضوعات و سبک­ های اروپایی را در بر می گیرد.

در این مجموعه ظروفی با جملات یا حروف اختصاری ارمنی دیده می شوند که توسط شخصیت­ های معروف یا تجار ارمنی به کارخانه­ ها و هنرمندان سفارش داده می شدند و بر روی آنها اسم، تاریخ، شغل و... سفارش­ دهنده درج می گردید.

موزه وانک
photo by Zahra Mirzaei | Karnaval

مجموعه آثار چوبی

در بخش آثار چوبی موزه وانک، انواع ساعت، مبلمان، شمعدان، جعبه، صلیب، تابلوهای منبت کاری و... به نمایش درآمده که برجسته­ ترین آنها، سازها می باشند و به همین دلیل توجه اکثر افرادی را که با موسیقی آشنایی دارند به این بخش جلب می شود. از جمله سازهای شاخص این موزه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

تار ساخت یحیی خان (هُوهاننِس آبکاریان)، تارساز معروف جلفا،

تار ساخت مِلکُن خان جلفایی 

ساز چوگور از خانواده سازهای زهی متعلق به مانوک مانوکیان

موزه کلیسای وانک
photo by Zahra Mirzaei | Karnaval
موزه کلیسای وانک
photo by Zahra Mirzaei | Karnaval

مجموعه فرمان ها

در کلیسای وانک حدود 170 برگ فرمان وجود دارد که 22 برگ آن در موزه به نمایش گذاشته شده است. این فرمان­ ها متعلق به سده­ های هفدهم تا نوزدهم میلادی هستند و موضوع اکثر آنها درباره ­ی مهاجرت ارمنیان، دادن امتیازات تجاری و مذهبی به ارمنیان جلفا و چگونگی گرفتن مالیات از اهالی و تجار جلفایی می باشد.

قدیمی ­ترین فرمان این مجموعه متعلق به سال 1564 میلادی و شاه طهماسب صفوی است که حکایت از ارتباط فرهنگی و تجاری نزدیک ارمنیان با شاهان صفوی قبل از مهاجرت به جلفا دارد.

موزه کلیسای وانک
photo by Zahra Mirzaei | Karnaval
موزه کلیسای وانک
photo by Zahra Mirzaei | Karnaval

مجموعه صنعت چاپ

صنعت چاپ نام غرفه ای در موزه وانک است که به تاریخچه­ ی صنعت چاپ در جلفا می پردازد. جالب است بدانید که نخستین کتاب­ ها به همت و کوشش جلفایی ها در ایران به چاپ رسید و  اولین چاپخانه­ ی ایران را پیشوای مذهبی کلیسای وانک، خاچاطور وارتاپد گِساراتسی و شاگردان وی در کلیسای وانک دایر نمودند. آنان ساخت و طراحی ماشین، کاغذ و مرکب چاپ حروف را در 1638 میلادی یا 1017 شمسی انجام دادند و توانستند نخستین کتاب خود را با مضمون و شرح حال پدران روحانی به نام ساقموس (زبور داوود) در 572 صفحه به چاپ برسانند.

امروزه تنها نسخه­ ی اصلی باقیمانده از این کتاب در آکسفورد انگلستان نگهداری می شود و نمونه­ ی موجود در کلیسای وانک یک کپی از آن است. کتاب­ های دیگری هم در زمان خلیفه گساراتسی در این چاپخانه به چاپ رسیدند که عبارتند از:

وارک هارانس، درباره­ ی سرگذشت پدران روحانی در 705 صفحه در1641 میلادی

خورهرتادِدر، کتابچه­ ی عشای ربانی در 48 صفحه در 1641 میلادی

ژاماگیرک، کتاب مراسمات کلیسایی در 695 صفحه

از دیگر آثار موجود در این قسمت می توان به موارد زیر اشاره نمود:

تنها آثار به جای مانده از اولین چاپخانه ازجمله تعدادی حروف

کتاب­ هایی که اولین بار در نقاط مختلف دنیا به زبان ارمنی چاپ شده­ اند

نمونه­ هایی از هنر کتابت در آن دوران مانند انواع جلد سوخت، معرق، ضربی و روغنی مرصع و مذهب متعلق به سده­ های هفدهم تا هجدهم میلادی.

موزه کلیسای وانک
photo by Zahra Mirzaei | Karnaval
موزه کلیسای وانک
photo by Zahra Mirzaei | Karnaval

مجموعه یپرم خان

در این غرفه وسایل شخصی، عکس­ ها و مکاتبات شخصی یپرم خان ارمنی، دیده می شود که در 1974 میلادی به موزه اهدا شده ­اند. وی از سرداران انقلاب مشروطیت بود و نقشی مهم در پیروزی این انقلاب داشت.

نژادکشی ارمنیان در 24 آوریل 1915 میلادی

این غرفه یکی از بخش های قابل توجه موزه وانک می باشد که در سال 2001 میلادی با کوشش و همکاری شورای خلیفه­ گری اصفهان و موسسه ­ی ترجمه و تحقیق هور در تهران تاسیس شده است و اسنادی از واقعه نژادکشی ارمنیان در 24 آوریل 1915 میلادی در آن به چشم می خورد که عبارتند از:

اسناد و کپی تلگراف­ های مقامات دولتی و کتاب­ های منتشر شده درباره­ ی نژادکشی ارمنیان به زبان­ های مختلف

نمونه ­هایی از مکاتبات سلاطین عثمانی

نقشه­ ی پراکندگی کشتار ارمنیان در شهرهای ارمنستان غربی

تصاویر ویدیویی نژادکشی وحشیانه­ ی ترک­ های عثمانی و تظاهرات گسترده ­ی مردمی روز 24 آوریل در شهرهای ارمنی­ نشین ایران

موزه کلیسای وانک
photo by Zahra Mirzaei | Karnaval

 مجموعه جمهوری ارمنستان در 1918-1920 میلادی

ارمنستان، پیش از آنکه به عنوان بخشی از اتحاد جماهیر شوروی سابق در آید، در بین سال ­های 1918 ـ 1920 میلادی به استقلال رسید. آنچه که از آن روزها باقی مانده نمونه­ هایی از مدارک رسمی دولتی مورد استفاده در این تاریخ است که در وانک به نمایش گذاشته شده و گذرنامه­ ها، تمبرها، اسکناس ­ها، سکه­ ها و اوراق مربوط به کمک مالی ارمنیان جلفا به دولت تازه تاسیس ارمنستان در آن تاریخ را در بر می گیرند.

این غرفه در سال 1975 میلادی افتتاح گردید و یکی از مهم­ ترین آثار به نمایش درآمده در آن، وسایل شخصی ایشخان هوسپ آرقوتیان، سفیر ارمنستان در ایران، است که شامل وسایلی همچون عکس، عصا، انگشتر، اوراق شخصی و... می­ شود.

جالب توجه ترین اثر موزه وانک نیز در این بخش نگهداری می شود. این اثر، تار مویی است که به دختری هجده ساله تعلق دارد و واهرام هاکوپیان در سال 1974 میلادی جمله­ ای از عهد عتیق، کتاب مقدس یهودیان، را به زبان ارمنی و با قلمی از جنس الماس بر روی آن نوشته است. این اثر در سال 1975 میلادی به موزه اهدا گردیده و بازدیدکنندگان می­ توانند با استفاده از میکروسکوپی که در محل نگهداری آن تعبیه شده، جمله ی نوشته شده را ببینند.  

موزه وانک
photo by Zahra Mirzaei | Karnaval
موزه وانک
 

ویدیویی زیبا از کلیسای وانک را به نظاره بنشینید

بازدیدی مجازی از کلیسای وانک را تجربه کنید


مسیر دسترسی 

آدرس: اصفهان، چهارراه حکیم نظامی، خیابان نظرشرقی، کوچه کلیسای وانک

برای رسیدن به کلیسای وانک می توانید از وسایل نقلیه عمومی نیز استفاده نمایید:

اتوبوس: سوار بر اتوبوس های خطوط میدان شهدا - بیمارستان غرضی و سه راه ملک شهر - ترمینال زاینده رود شوید و با پیاده شدن در خیابان حکیم نظامی و کمی پیاده روی به کلیسا برسید.

لطفا منتظر بمانید ....

نمایش جاذبه های گردشگری نزدیک

اطلاعات بازدید

زمان بازدید: همه روزه از ساعت 8:30 تا 17:30

هزینه بازدید: 5000 تومان برای اتباع ایرانی و 20000 تومان برای اتباع خارجی

روزهای تعطیل: از آنجا که روزهای تعطیل کلیسای وانک بر اساس تقویم میلادی و با توجه به آیین و آداب و رسوم ارمنیان عزیز، تعیین می شود، این روزها در طول سال های مختلف متفاوت هستند و برای آگاهی از آنها بهتر است به وبسایت این مجموعه مراجعه نمایید.

موزه وانک
 

دلیل نامگذاری وانک

همانگونه که اشاره کردیم، ارمنیان با استقرار در جلفا تصمیم گرفتند تا کلیسایی را مشابه کلیساهای دیار خود بنا نهند. برای آنکه یاد آن کلیساها را تا ابد زنده نگاه دارند نام کلیسای جدید را آمنا پرکیچ به معنای کلیسای نجات دهنده مقدس گذاشتند که از  نام کلیسای «سورپ آمنا پرکیچ وانک» جوغا در نخجوان گرفته شده‌ است.

وانک در زبان ارمنی به معنی صومعه است و امروزه این کلیسا با نام کوتاه وانک خوانده می شود.

کلیسا وانک
 

توصیه های کارناوالی

کلیساها اماکنی مقدس برای مسیحیان عزیز هستند پس به هنگام ورود به آنها آداب مربوط به این مکان ها را رعایت فرمایید.

در سفر به اصفهان از بازدید از سایر جاذبه های این شهر غافل نشوید و ساعات خوشی را در آن برای خود خلق نمایید.

محله جلفا دارای کافه های بسیار معروفی است که طعم بی نظیر قهوه هایشان زبان زد خاص و عام است پس تجربه آن را فراموش نکنید.

کلیسای وانک
 

سخن آخر

حضور ادیان مختلف در کشورمان بهانه ای شده تادر هر گوشه از ایران عزیزمان شاهد شکل گیری عبادتگاه هایی به سبک های گوناگون باشیم. وانک نمونه ای از این مکان هاست که با زیبایی هایش می تواند شما را مسحور خودش کند. در سفر به هر شهری بازدید از این اماکن را در برنامه ی خود بگنجانید تا با فضاهای متفاوت مذهبی آشنا شوید.

تا به حال سفر به اصفهان را تجربه کرده اید؟

آیا در سفرتان به وانک هم سر زده اید؟

چه کلیساهای دیگری را در ایران می شناسید؟

نظرات و تجربیات خود را با ما در میان بگذارید.

منتظر شما عزیزان هستیم...

ورود به صفحه اختصاصی راهنمای سفر به اصفهان
دیدگاه و تجربه سفر
account_circle
email

لطفا منتظر بمانید ....

پرسش و پاسخ
account_circle
email

لطفا منتظر بمانید ....

عکس های کاربران