روز جهانی موزه | نگاهی به تاریخچه موزه

یکی از افتخارات هر کشوری میراث به جامانده از قلب تاریخ آن است؛ میراثی که در قالب بناها و اشیای مختلف به ما رسیده اند و نشانه هایی از تاریخ را ارایه می کنند. حفاظت از این میراث ارزشمند اهمیت زیادی دارد و نقش مهمی را در ارزش فرهنگی و تاریخی یک کشور ایفا می کند. به همین منظور هر سرزمینی برنامه ای را برای نگهداری از این میراث تدوین کرده و به اجرا در آورده است. در این میان فضایی به نام موزه بهترین گزینه برای حفظ این آثار به شمار می رود که هم امکان مراقبت صحیح را فراهم می کند و هم به مردم اجازه می دهد تا با میراث کشورشان آشنا شوند.

موزه های مختلفی در سراسر جهان وجود دارند که هر یک اشیای خاصی را از دوره های تاریخی در خود جای داده اند. این موزه ها و میراث درون شان به حدی اهمیت دارد که 18ام ماه مِی به عنوان روز جهانی موزه و میراث فرهنگی در نظر گرفته شده است و هر ساله مراسمی خاص در آن اجرا می شود. این روز در تقویم کشورمان مصادف با 28 اردیبهشت ماه است و به همین مناسبت می خواهیم برای تان از موزه و روز جهانی آن بگوییم.

با کارناوال همراه باشید...

روز جهانی موزه
 

 موزه چیست؟

بر اساس یک تعریف کلی موزه به مکان خاصی اتلاق می شود که مجموعه ای از آثار باستانی و صنعتی و اشیای با ارزش را به نمایش گذاشته است و عموم مردم را به دیدن آنها دعوت می کند. حال اگر بخواهیم با نگاهی تخصصی تر به موزه بنگریم، می توانیم به بهترین تعریف آن که توسط شورای بین المللی موزه ارایه شده است مراجعه کنیم:

موزه موسسه ای است دایمی و بدون هدف مادی که درهای آن به روی همگان باز است و در خدمت جامعه و پیشرفت آن فعالیت می‌کند. هدف موزه‌ها، تحقیق در آثار و شواهد به‌جای‌مانده از انسان و محیط زیست او، گردآوری آثار، حفظ و بهره‌وری معنوی و ایجاد ارتباط بین این آثار، به ویژه به نمایش گذاردن آنها به منظور بررسی و بهره معنوی است.

امروزه موزه ها طیف وسیعی از آثار را در معرض نمایش گذاشته اند و بسته به آثار درون خود به انواع مختلفی همچون تاریخی، علمی و تخصصی، هنر، تمبرشناسی، فناوری، گیاه شناسی و چندین نوع دیگر تقسیم می شوند.

موزه به چه معناست؟

کلمه موزه ریشه ای یونانی دارد و از  کلمه ”Mousein ” آمده که نام تپه ای تاریخی در این کشور است. در دوران كلاسیک، واژه موزه به جایگاه نُه خدای یونانی كه رب‌النوع های هنر و اندیشه بودند اشاره داشت. این کلمه از یونان به کشورهای مختلف و فرهنگ های گوناگون راه یافت و امروزه از تلفظ فرانسوی آن در فارسی استفاده می شود.

موزه
 

شورای بین المللی موزه

شورای بین المللی موزه ها (International Council of Museums) یا ایکوم (ICOM)، سازمانی حرفه ای و غیردولتی است که زیر نظر یونسکو فعالیت می کند و جزوی از خانواده بزرگ ميراث و فرهنگ جهانی به شمار می رود. 

به واسطه حضور این سازمان، کارشناسان می توانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و در سایه گفتگوهای بین المللی از تجربیات یکدیگر بهره مند شوند. این سازمان در سال 1946 به وجود آمد و امروزه با بیش از 35000 عضو از 135 کشور جهان به فعالیت خود ادامه می دهد. مقر ایکوم در پاریس است و در ایران نیز سازمانی تحت عنوان كميته ملی ايكوم ايران در راستای اهداف این سازمان فعالیت می کند.

ایکوم
 

پربازدید ترین موزه های جهان در سال اخیر

در ادامه 10 موزه پربازدید جهان در سال های اخیر را به شما معرفی می کنیم:

نام موزه مکان میزان بازدید
شهر ممنوعه پکن، چین 16,699,538
لوور پاریس، فرانسه 8,100,000
موزه ملی چین پکن، چین 8,062,625
موزه ملی هوافضای اسمیتسونین واشینگتن، آمریکا 7,000,000
کاخ ورسای ورسای، فرانسه 6,701,193
موزه متروپولیتن نیویورک، آمریکا 6,692,909
موزه علوم و فنون شانگهای شانگهای، چین 6,316,000
موزه واتیکان دولت شهر واتیکان 6,427,277
موزه ملی تاریخ طبیعی واشینگتن دی سی، آمریکا 6,000,000
موزه بریتانیا لندن، انگلیس 5,906,716

تاریخچه موزه در جهان

در اواخر قرن سوم قبل از میلاد بطلمیوس اول -فرمانروای مصر- اولین موزه را در شهر اسكندریه (دومین شهر بزرگ مصر) ایجاد کرد. بنای این موزه در قسمتی از كاخ سلطنتی قرار داشت و به عنوان کتابخانه نیز از آن استفاده می شد. بطلمیوس، نسخه‌های منحصر به فردی از کتب مختلف را گردآوری كرده بود و همین امر سبب شد اندیشمندان زیادی برای دیدن و خواندن کتاب ها راهی این محل شوند.

سپس یكی از امپراتوران روم به نام كلود به تقلید از بطلمیوس اول موزه ای دیگر بنا نهاد تا بتواند دانشمندان را در آنجا گرد هم آورد. در قرون وسطا واژه موزه به محل هایی اشاره داشت که مجموعه هایی ارزشمند از اشیای كم یاب و جالب تاریخی در آن ها نگهداری می شد.

کم کم علوم زیبایی شناسی روی کار آمدند و باعث تقویت قدرت هنری مردم شدند. رومی‌ ها با تکیه بر خلاقیت و هنر و نبوغ خود دست به گردآوری کلکسیون های منحصر به فردی زدند اما به دلیل سهل انگاری نسل های بعد و غارت و چپاول اموال، بسیاری از آنها از بین رفت تا اینکه در دوره رنسانس دوباره حفاظت از این میراث از سر گرفته شد و کلکسیون کردن کارهای هنری به ویژه در اروپای شمالی طرفدارانی پیدا کرد.

پیش از قرن 15 میلادی، کلکسیون ها به دو صورت جمع آوری می شدند:

1- جمع‌آوری اشیا با هدف مذهبی و اعتقادی جهت گنجینه‌های صومعه‌ها.

2- گردآوری آثار برای پاسخ به تمایلات درونی مانند كلكسیون هایی كه شاهزادگان و اسقف های اعظم برای قصرهای شان تهیه می کردند.

شرایط لازم برای ایجاد موزه به شکل امروزی در اواخر دوره رنسانس در ایتالیا پدید آمد و پاپ سیكتوس چهارم -یکی از پاپ های کلیسای کاتولیک- اولین موزه با مفهوم امروزی آن را در سال 1471 میلادی ایجاد کرد و پس از آن در اروپا موزه های دیگری به شرح زیر تاسیس شدند:

* موزه گزارینی (Cesarini) در سال 1500 میلادی

* موزه فونز (Fonese) در سال 1546 میلادی

* موزه آفیتیزن (Afitizen) در سال 1581 میلادی

حدود 100 سال بعد موزه آشمولین (Ashmolean) در آكسفورد احداث شد و در سال 1750 میلادی اولین موزه در آمریکا در دانشگاه هاروارد و با عنوان اتاق عجایب به وجود آمد. در سال 1759 میلادی ویلیام هشتم در آلمان موزه کسل (Kassel) را بنا نهاد و همزمان موزه بریتانیا (British museum) در انگلیس پا گرفت.

پایتخت های اروپایی از اواسط قرن هجدهم میزبان موزه ها و گالری های متعدد شدند و کم کم اكثر كشورها با همكاری یكدیگر اقدام به تاسیس موزه هایی جهت تبادل آثار باستانی و هنری خویش کردند.

در تاریخ 30 آگوست 1792 میلادی در فرانسه موزه ها جنبه عمومی و ملی پیدا کردند و همزمان موزه لوور (Louver) به عنوان مکانی برای استفاده عموم افتتاح و تبدیل به سنگ بنای موزه ها در قرن 19 میلادی شد.

پس از لوور، لویی فیلیپ -از اشراف فرانسوی- در ورسای موزه تاریخ فرانسه (Museedi Histoirede France) را ایجاد کرد و وقایع و شخصیت های برجسته تاریخ این كشور را در طی بیش از 100 سال به كمک تصاویر به نمایش گذاشت.

نمایشگاه عمومی بِرلَن در سال 1815 میلادی غنایم مربوط به جنگ های ناپلئون بناپارت را به مردم نشان داد و 7 سال بعد طرح با ارزش احیای یونان برای موزه التس (Altes) ارایه شد.

در سال 1877 میلادی سر واکر (Sir Walker) گالری واکر را در انگلیس افتتاح کرد و همزمان با آن گالری فریر (Freeer) در واشنگتن شکل گرفت. این گالری ها آغازی برای سیر تحول موزه ها با سبک نوین بودند و در طی دهه اول قرن بیستم مفهومی با عنوان "ارایه‌ توام با رعایت زیبایی شناسی" حتا در موزه های بدون ارتباط با هنر اهمیت خاصی پیدا کرد.
 از دهه 1950 میلادی تحولات چشم گیری در نمایش اشیای موزه ها پدید آمد و در سایه پیشرفت های علمی و فنی نمایش این آثار، شکل متنوع تری به خود گرفتند.
نمایشگاه های موقت و سیار نیز تغییراتی پیدا کردند و مفصل شدند. موزه های مدرنی همچون تالار ملی ویكتوریا در ملبورن به وجود آمد که از حجم های نجومی تشكیل یافته و به گونه ای طراحی شده بود كه پوشش كف ها و دیوارها و سقف ها در ظرف چند ساعت تعویض شوند.

امروزه نیز این سیر تحول ادامه دارد و شاهد ایجاد موزه هایی متفاوت در سراسر جهان هستیم که هر یک سعی می کنند پیشرفته ترین ابزارها را برای افزایش کیفیت خود به کار گیرند.

تاریخچه موزه در ایران

در ایران در گذشته، جمع آوری و نگهداری اشیای ارزشمند بیشتر حالت خصوصی داشت و بر حسب علاقه شخصی انجام می شد. مانند نمونه هایی که در دوران هخامنشی و با شکل‌گیری حکومت مستقل ایران در کشورمان وجود داشته اما متعلق به اشخاص و تنها مورد استفاده حکام و امرای وقت بوده اند.

شکل گیری موزه به مفهوم امروزی در ایران را می توان مربوط به 120 سال پیش دانست که اولین نمونه آن در زمان حکومت محمد علی شاه ایجاد شد. در این زمان قسمتی از کاخ گلستان را به موزه ابزار و اشیای قیمتی و سلطنتی اختصاص داده بودند که مورد بازدید اعیان و اشراف قرار می گرفت.

در دو قرن گذشته اشیای بسیاری در نتیجه حفاری ها و کاوش ها کشف شد که همه یا روانه موزه های خارج از کشور می شدند و یا بر اثر سهل انگاری مسوولان از بین می رفتند. همین مساله باعث شد تا برخی از مسوولان به فکر بیفتند و چاره ای برای آن بیاندیشند. بر این اساس در سال 1295 خورشیدی همزمان با دوره ای که مرتضی خان ممتاز‌الملک عهده دار مقام وزارت معارف و اوقاف بود اداره ای تحت عنوان شعبه عتیقات در این وزارتخانه تشکیل شد که بعدها به دایره عتیقات تغییر یافت و زیر نظر سازمان اداره کل معارف به فعالیت خود ادامه داد.

در سال 1299 خورشیدی قانون آثار عتیقه به تصویب رسید که امتیاز انحصاری چندین ساله فرانسوی ها پیرامون حفاری زمین را لغو کرد و بر اساس آن تمام حفاری ها و کاوش ها باید تحت نظر مستقیم دولت انجام می شد. در ازای لغو امتیاز فرانسوی ها دولت ایران متعهد شد که در تهران یک موزه آثار عتیقه و یک کتابخانه ملی احداث کرده و ریاست آن را تا سه نوبت و هر نوبت پنج سال به فرانسویان واگذار کند. در راستای اجرای این طرح، آندره‌گدار معمار و مهندس فرانسوی مدیریت موزه و کتابخانه ملی را بر عهده گرفت.

مرتضی خان ممتاز‌الملک که از وی به عنوان موسس اولین موزه ملی ایران یاد می شود، برای تشکیل یک موزه غنی و با ارزش در تهران تلاش های بسیاری کرد و موفق شد موزه ملی ایران را با 270 قلم عتیقه در یکی از اتاق های بزرگ عمارت قدیم وزارت معارف تاسیس کند.

پس از خریداری و اهدای کاخ مسعودیه (حوالی میدان بهارستان) این موزه در سال 1304 خورشیدی، به تالار آیینه در آن کاخ منتقل شد. رضاشاه در راستای رشد و اعتلای هنرهای سنتی فرمان داد تا موزه هنرهای ملی را در حوض خانه باغ نگارستان ایجاد کنند و در کنار آن کارگاه های بومی جهت ساخت و ارایه آثار احداث شود.

در سال 1310 خورشیدی در نتیجه کشف آثار باستانی در تخت جمشید، موزه تخت جمشید جهت نگهداری این اشیا ایجاد شد. بنای موزه مردم شناسی ایران نیز در سال 1314 خورشیدی آغاز شد و پس از 20 سال در خیابان ارامنه (بوعلی) گشایش یافت. آثار این موزه را در سال 1347 جهت نمایش بهتر به کاخ ابیض جنب کاخ گلستان که عنوان کهنسال‌ترین موزه کشور را به خود اختصاص داده است، انتقال دادند.

در سال 1335 موزه قزوین در کلاه فرنگی شاه طهماسب (بنای چهلستون قزوین) پا گرفت و در ادامه در سال 1337 موزه چهلستون اصفهان در کاخ چهلستون تاسیس شد. در سال 1338 موزه هنرهای تزیینی گشایش یافت و در سال 1339 موزه جواهرات سلطنتی در طبقه زیرین ساختمان بانک ملی شکل گرفت. به همین ترتیب در سال های بعد موزه هایی با موضوعات تاریخی و مردم‌شناسی افتتاح شدند:

موزه تبریز و گرگان در سال 1341

موزه شوش در سال 1345

موزه ارومیه در سال 1346

موزه رشت در سال 1349

موزه حمام گنجعلی ‌خان کرمان در سال 1350

موزه مجموعه فرهنگی آزادی در سال 1350

موزه خانه صبا در منزل مسکونی شادروان صبا در سال 1352

 سال 1355 را می توان زمان اوج احداث بناهای موزه ای در ایران دانست که ساخت بناهایی با کاربری صرفا موزه را در آن شاهد هستیم و از دستاوردهای آن می توان به موزه هنرهای معاصر، فرش، فرهنگسرای نیاوران اشاره کرد.

از سال 1359 به بعد تغییرات چشم گیری در موزه های ایران حاصل شد و موزه هایی همچون صبا در تهران، هفت تپه، قزوین، کاخ رودسر، دژ شاهپور در خرم‌آباد و ... را در این دوره ایجاد کردند.

موزه ملی ایران
 

18 می | روز جهانی موزه

روز جهانی موزه (International Museum Day) که به اختصار IDM خوانده می شود، روزی است که به منظور بالابردن آگاهی در مورد اهمیت نقش موزه ها در توسعه جوامع توسط شورای بین المللی موزه ها از سال 1977 وارد تقویم جهانی شده است. بسیاری از کشورها این مناسبت را جشن می گیرند و تا یک هفته و حتا تا یک ماه به برگزاری ویژه برنامه های خود ادامه می دهند.

در هر سال ایکوم، شعار و موضوعی را برای این روز در نظر می گیرد که متفاوت از سال پیش است و دغدغه های مربوط به جامعه بین المللی موزه ها را بیان می کند. این روز فرصت خوبی برای کارشناسان موزه است تا با جامعه روبرو شوند و از چالش های پیش روی موزه ها برای آنها بگویند.

اکثر کشورها از آمریکا تا اقیانوسیه و آفریقا، اروپا و آسیا، این رویداد بین المللی را گرامی می دارند و در سال های اخیر حدود 30000 موزه در بیش از 120 کشور در برنامه های ایکوم شرکت کرده اند.

روز جهانی موزه
 

نگاهی به شعارهای روز جهانی موزه در ده سال گذشته

 2008- موزه به عنوان عوامل تغییر اجتماعی و توسعه

2009- موزه و گردشگری

2010- موزه برای هماهنگی اجتماعی

2011- موزه و حافظه

2012- موزه در جهان در حال تغییر. چالش های جدید، الهام بخش جدید

2013- موزه ها (حافظه + خلاقیت = تغییرات اجتماعی)

2014- موزه ها، ایجادکنندگان ارتباط

2015- موزه برای یک جامعه پایدار

2016- موزه و چشم اندازهای فرهنگی

2017- موزه ها و روایت های تاریخی بحث برانگیز: روایت ناگفتنی ها در موزه ها

روز جهانی موزه 2017
 

 روز جهانی موزه در سال 2018

در سال جاری  "موزه‌های درهم‌ تنیده: رویکردهای نو، مردم نو" به عنوان شعار و موضوع روز جهانی موزه انتخاب شده است.

در دنیای امروز روش های ارتباطی بسیاری به کار گرفته می شوند؛ روش هایی مانند ارتباط چهره به چهره، ایمیل، پیام رسان ها، تلفن یا اینترنت و .... این شبکه جهانی ارتباطات هر روز پیچیده تر، متنوع تر و یکپارچه تر می شود و در دنیای امروز، موزه ها نیز به این روند پیوسته اند. به همین دلیل است که شورای بین المللی موزه (ICOM) چنین شعاری را برای سال 2018 برگزیده است.

درک نقش موزه ها بدون در نظر گرفتن تمام ارتباطات آنها غیر ممکن است. موزه ها بخش مهمی از جوامع محلی هستند و چشم انداز فرهنگی و محیط طبیعی آنها را ارایه می دهند. به لطف تکنولوژی، اکنون موزه ها می توانند از مخاطبان کنونی خود فراتر رفته و به گستره بیشتری از مخاطبان دست پیدا کنند. این امر وقتی میسر می شود که موزه ها مجموعه های خود را به شیوه های متفاوتی به مخاطبان ارایه دهند؛ شیوه هایی همچون دیجیتال سازی مجموعه ها، اضافه کردن عناصر چند رسانه ای به نمایشگاه ها و حتا ساده تر از اینها استفاده از یک هشتگ و ایجاد فضایی برای به اشتراک گذاشتن تجربه بازدیدکنندگان در رسانه های اجتماعی.

با این حال، تمام این ارتباطات جدید به علت تکنولوژی شکل نمی گیرند. موزه ها در تلاش برای حفظ ارتباط خود با جوامع محلی و جلب توجه گروه های متنوع آن هستند. در نتیجه، در سال های گذشته شاهد تولد پروژه های مشترک بی شماری بودیم که موزه ها توانستند آنها را با همکاری اقلیت ها، مردم بومی و نهادهای محلی سازماندهی کنند. موزه ها برای جذب این افراد جدید و تقویت روابط با آنها روش های جدیدی را برای تفسیر و ارایه مجموعه های خود پیدا کرده اند.

ما (ایکوم) از موسسات فرهنگی همه انواع دنیا دعوت می کنیم تا به این جشن بپیوندند و رویکردشان به مجموعه های خود را با بررسی تمام راه هایی که آنها را به جوامع، چشم انداز فرهنگی و محیط طبیعی متصل می کند، تغییر دهند.

روز جهانی موزه 2018
 

برنامه های روز جهانی موزه در سال 97

در ایران نیز برنامه های خاصی برای این روز در نظر گرفته شده است:

بازدید رایگان از تمام موزه های کشور

نمایشگاه عکس از کاووش‌های باستان‌شناسی و بناهای مرمت شده از تاریخ 25 تا 30 اردیبهشت در تالار مجموعه مفخم

برگزاری کارگاه های آموزشی یک روزه آشنایی با مراحل کاوش‌های باستان‌شناسی

گفتمان هنر و معماری موزه ها در غربت در موزه هنرهای دینی امام علی (ع) تهران

و ...

روز جهانی موزه
 

سخن آخر

موزه ها سرمایه هایی ارزشمند برای هر جامعه هستند؛ مکان هایی که می توان در آنها به مرور تاریخ یک سرزمین پرداخت و چیزهای بسیاری آموخت. موزه بخشی از فرهنگ هر کشور است که باید توجه بیشتری به آن شود. روز موزه بهانه ای ست تا سری به این مکان ها بزنید و از تماشای عناصر فرهنگی و تاریخی میهن مان لذت ببرید.

کدام یک از موزه های ایران را دیده اید؟

آیا تجربه بازدید از موزه های خارج از کشور را داشته اید؟

به نظر شما برای افزایش بازدید از موزه ها چه کارهایی می توان انجام داد؟

منتظر دیدگاه های شما عزیزان هستیم...

دیدگاه ها : 0
account_circle
email

لطفا منتظر بمانید ....