پل ورسک | شاهکاری در جاده فیروزکوه

امروز : ?

دمای کنونی : ?

بیشینه دما : ?

کمیـنه دما : ?

?

?

?

?

  • location_on استان مازندران، شهرستان سوادکوه، روستای ورسک
نکات ضروری
نزدیک ترین روستا : روستای ورسک
نزدیک ترین مغازه : 400 متر
ثبت ملی : ثبت به شماره ۱۵۳۴
سختی مسیر : متوسط
مسیر پیاده روی : دارد
راهنمای آشنا با منطقه : نیاز ندارد
مدت پیشنهادی بازدید : نیم ساعت
بهترین فصل سفر : بهار و تابستان
ممنوعیت زمان بازدید : ندارد
مجوزهای قانونی برای بازدید : نیاز ندارد
خطرات کلی : ندارد
خطر گم شدن : ندارد
آنتن موبایل : دارد
نزدیک ترین ایستگاه راه آهن : 1200 متر پیاده، ایستگاه راه آهن ورسک
نزدیک ترین فرودگاه : 124 کیلومتر - فرودگاه ساری
امکانات رفاهی : ندارد
نزدیک ترین شهر : 30 کیلومتر - فیروزکوه
نزدیک ترین شهر مهم : ساری
نزدیک ترین پمپ بنزین : 1.2 کیلومتر
دسترسی به اینترنت : دارد
نمایش همه نکات ضروری

پل ها اعجاز مهندسی هستند؛ نهایت خوش فکری، سلیقه و دانش یک مهندس و طراح را می توان در این یادگارهای تاریخی که از قرن ها پیش از گذشتگان مان به ارث رسیده اند، دید. سازه هایی که انسان را در مسیر پیشرفت و پیروزی قرار دادند و در طول تاریخ به شکل های مختلف به کمک انسان آمدند. گاه دو سوی جاده یا رودی عظیم را به هم رسانده اند و راه های تازه را مقابل پای انسان گذاشته و گاه به مانند سدی، بر سر طغیان سیلاب ها و رودها عمل کرده و نجات‌بخش جان آدمیان شده اند.

پل‌ها سهم بزرگی نیز در جنگ ها داشته اند. آمده است که سپاه داریوش هخامنشی در زمان جنگ های دریایی، کشتی هایی را در کنار هم قرار می دادند تا پلی موقتی ساخته و راهی برای عبور از کانال های آبی برای خود ایجاد نمایند. مواضع پل ها در جنگ ها اهمیت بسیاری داشته و افراد تمام تلاش خود را به کار می بستند تا موضع پل خود را از دست ندهند و اگر موفق نمی شدند به وسیله ی مواد منفجره، پل را تخریب می ساختند تا از پیشروی نیروهای دشمن جلوگیری کنند. این موارد گوشه ای از کاربری پل ها را به ما نشان می دهد و بر اهمیت آن صحه می گذارد. نمونه ی یکی از این پل ها که در تاریخ و جغرافیای ایران و چه بسا جهان بسیار تاثیرگذار بوده، پل ورسک سوادکوه است.

امروز به همراه شما در کارناوال می خواهیم به این شاهکار مهندسی، سری بزنیم و داستان ساخت، پیشینه ی تاریخی و نقش آن را در ساخت ایرانِ امروز مرور کنیم؛ بدانیم چگونه دانش بشری، راه پیشرفت را برای او هموار کرد و زندگی را برای انسان راحت تر ساخت. با ما در این سفر همراه باشید...

پل ورسک
photo by fiction-of-reality
پل ورسک سوادکوه
 

چرا پل ورسک؟


  • پل ورسک از مشهورترین و زیباترین پل های تاریخی ایرانی است و نقش مهمی در پیروزی متفقین در جنگ جهانی دوم داشته است. 
  • آبشار ورسک، سه خط طلا، منظره‌ها و چشم اندازهای زیبای جاده ی فیروزکوه، نماهای فوق العاده ی راه آهن شمال که در دل طبیعت مازندران مسیری رویایی دارد، جنگل و آبشارهای دیدنی شهرستان سوادکوه (که پل ورسک در این شهرستان قرار دارد) می تواند از دلایل سفر به پل ورسک نام بگیرد. 
پل ورسک
photo by Majid Keshavarz
پل ورسک
photo by Mahdi Shiri

آشنایی با پل ورسک | پلی رو به سوی پیروزی 

شمال ایران در اکثر مواقع با مناظر رویایی، طبیعت بکر و تفریحات و سرگرمی های منحصر به خود شناخته می شود. در این میان وجود پلی تاریخی و اعجاب برانگیز در میانه ی کوه ها، که شما را از فراز دره ای عمیق عبور می دهد، بسیار جذاب و هیجان انگیز است. پل ورسک، بر بالای دره ی ورسک در کنار روستایی به همین نام، بر سرِ راه یکی از قدیمی ترین های مسیرهای راه آهن ایران قرار دارد. پل شکوهمند ورسک، دو کوه عظیم و سخت‌گذرِ عباس آباد (نام روستایی که پل ورسک در نزدیکی آن ساخته شده) را در مسیر خط آهن شمال به همدیگر متصل می کند؛ پلی دیدنی که در ارتفاع 2140 متر از سطح دریا ساخته شده و بلندای آن از ته دره 110 متر است. ورسک که دانش سازندگانش را به رخ می کشد، دهانه ای 66 متری داشته و با 73 متر طول دو سمت دره‌ی ورسک را به هم می رساند.

پل ورسک برای اولین بار در سال 1315 بازگشایی شد و موجب گشت مسیر دسترسی به شمال ایران هموارتر شده و بزرگترین پل راه آهن شمال لقب بگیرد. پلی با هزینه‌ی ساخت 26 میلیون ریالی (نرخ ریالی ایران در زمان پهلوی اول به سالهای 1306 تا 1317) که اگر بخواهیم آن را با نرخ تورم امروز محاسبه کنیم، نیاز است مبلغی در حدود 650 میلیارد ریال برای آن بپردازیم. البته هزینه ی انجام ساخت پل در زمان رضاخان از مالیاتی که بر قند و شکر بسته شده بود، به دست آمد و پایه های ساخت پل از این طریق گذاشته شد. امروزه از این پل تنها برای عبور قطار استفاده می شود و در حال حاضر قطارهای مسافربری تهران-ساری، تهران-گرگان و همچنین قطارهای باری و سوختی از روی آن گذر می کنند.

پل ورسک به دلیل اهمیت آن در تاریخ ایران و مهندسی فوق العاده اش که 81 سال پیش با وسایلی ابتدایی ساخته شد، در تاریخ مهرماه 1356 با شماره ی 1534 در فهرست آثار ملی ثبت گشت و از آنجایی که نقش مهمی در پیروزی متفقین (2) در جنگ جهانی دوم داشت، ملقب به پل پیروزی شد.

پاورقی


1- این مبلغ با استفاده از حسابگر مبدل پول بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران محاسبه شده که آخرین نرخ سال 1395 را نشان می دهد. 

2- واژه ی متفقین به اتحاد کشورهای بریتانیا، فرانسه، روسیه، چین و آمریکا اطلاق می شد. این کشورها این اتحاد را در برابر پیشروی نیروهای آلمان نازی به رهبری هیتلر و همفکرانش مانند ایتالیا و ژاپن تشکیل دادند و جنگ جهانی دوم را با پیروزی به پایان رساندند. 

پل ورسک
 

تاریخچه ساخت پل ورسک 

سال 1305 در زمان حکومت رضاشاه پهلوی، مجلس شورای ملی، طرح احداث راه آهن سراسری ایران را تصویب کرد که گامی بلند برای پیشرفت و آبادانی ایران محسوب می شد. بر اساس این طرح قرار بر این شد تا خط راه آهن، شمال و جنوب ایران را به هم متصل سازد و افق های جدیدی را در برابر مردم بگشاید. اما ساخت راه آهن و ریل گذاری به دانشی احتیاج داشت که در ایرانِ آن زمان نبود؛ بنابراین حکومت تصمیم گرفت کار ساخت آن را به شرکت های خارجی واگذار کند. پس از تلاش های ناموفق شرکت های معتبر خارجی ساخت راه آهن در ایران، اجرای این مسیر ریلی به شرکتی دانمارکی با نام کامپساکس (Kampsax) واگذار شد. قرارداد ساخت راه آهن سراسری در اول اردیبهشت سال 1312 به امضای یورگن ساکسیلد (Yorgen Saxild) مدیر عامل این شرکت دانمارکی رسید. پیش از این کمپانی، شرکت هایی از آمریکا، انگلیس، فرانسه و آلمان مجری ساخت این اَبَر راه آهن شدند؛ اما از پس این کار برنیامدند. کامپاکس را کشور ترکیه به ایرانی ها معرفی کرد و از آنجایی که این شرکت، 1200 کیلومتر راه آهن در ترکیه ساخته بود، توانست اعتماد ایرانی ها را برای اجرای پروژه به دست آورد.

تعهد این شرکت دانمارکی در قرارداد، احداث 900 کیلومتر خط راه آهن در مدت شش سال بود. در طرف مقابل، سمت ایرانی باید برای ساخت هر متر راه آهن، پنج دلار طلا (حدود 1.5 گرم طلای خالص به قیمت همان سال) پرداخت می کرد.  

ورود به صفحه ی اختصاصی تاریخچه ی ساخت راه آهن در ایران

پل ورسک  در حال ساخت
 
 

*کار ساخت و طراحی راه آهن شمال آغاز می شود

برای انجام کارِ نقشه برداری، طراحی و ساخت، بهترین مهندسان اروپایی توسط شرکت کامپساکس به خدمت گرفته شدند. آنها بعد از تهیه عکس های هوایی از کوه های البرز، به این نتیجه رسیدند که راه آهن باید از میان روستای عباس آباد (که بعدها به نام ورسک تغییر نام داد) عبور کند. نقشه ی راه در ابتدا به این صورت چیده شده بود که قطار از روستای ورسک عبور کرده و پس از آن با طی 10 کیلومتر مسافت و همچنین صعودی 600 متری، کوهستان البرز را پشت سر بگذارد و به سمت تونل گدوک (1) راه خود را ادامه دهد. اما با انجام بررسی ها به این نتیجه رسیدند که قطار نمی تواند در چنین شیب تندی حرکت کند. 

پاورقی


1- طولانی ترین تونل ایران با 2887 متر که در روستای گدوک شهرستان فیروزکوه قرار دارد. 

پل ورسک در حال ساخت
 
تصویر پل ورسک بر روی پول
 

*سه خط طلا | قفل ساخت راه آهن شمال باز می شود

برای حل مشکل شیبِ حرکتِ قطار و افزایش ضریب قدرت لوکوموتیو در گردنه های کوه های البرز، چاره ی کار برای مهندسان ایجاد مسیری به شکل سه پله بود. این مسیر بعد از اجرا به "سه خط طلا" معروف شد و جلوه ی زیبایی از هنر مهندسی انسان را پیش چشم بینندگان گذاشت. اما ساخت سه خط طلا تنها بخشی از مشکل احداث خط را حل می کرد. هنوز برای عبور از دره ی 110 متری عباس آباد چاره ای وجود نداشت...

سه خط طلا در سه کیلومتری پل ورسک قرار دارد و بعد از گذر از روستای ورسک، در ارتفاعات شرق جاده تهران-شمال دیده می شود.

سه خط طلا
 

*پل ورسک متولد شد

چاره ی کار برای عبور از دره ی بزرگ و عمیق ورسک (دره ای که در قدیم روستای عباس آباد نام داشت) ساخت پل بود؛ اما اجرای پل بر روی دهانه ای به این بزرگی، به ویژه با وسایل و ابزارهای آن زمان، کاری بس دشوار و مشکل جلوه می کرد. 

برای حل این مشکل، مهندسان طرحِ پلی با دهانه ای به طول 66 متر را ریختند که ساخت آن در سال 1313 در شهرستان سوادکوه آغاز شد و در 5 اردیبهشت 1315، تنها در عرض دو سال افتتاح گشت.

طرح زیبا و هوشمندانه ای که پل ورسک از روی آن ساخته شد در حقیقت کار مهندس اتریشی، لادیسلاوس فون رابسویچ (L. Von Robcevidc) است. نام این مهندس در گزارش روزنامه اطلاعات مورخ 1315/2/5 و آرشیو شرکت کامپساکس آمده و به عنوان رئیس نظارت ساختمان پل مسئولیت داشته است. 

بازدید رضاخان از پل ورسک
 

*روز افتتاح پل ورسک

 کار ساخت پل با تمام سختی ها، دشواری ها و تلخی هایش در کمتر از دو سال به پایان رسید. این موضوع به اطلاع رضاشاه رسید و او که چند بار حین اجرای کار از این پروژه بازدید کرده بود، خبر داد که شخصا برای افتتاح پل خواهد آمد. رضاخان صبح روز پنجم اردیبهشت 1315، روزی که قرار بود پل رسما افتتاح شود، با استفاده از قطار و خط راه آهنی که خود، دستور ساختش را داده بود به سمت فیروزکوه به راه افتاد. در فیروزکوه از قطار پیاده شده و از طریق مسیری که پل ورسک در میانه ی آن قرار داشت، خود را به محل افتتاح رساند. 

البته در ابتدا برای رضاشاه، ساخت راه آهن سراسری ایران از عوامل استحکام پایه های حکومتش بود؛ اما در نهایت وجود این خط راه آهن تیشه به ریشه ی سلطنتش زد. قوای روس و انگلیس در جریان جنگ جهانی دوم، که ایران در ابتدا از شرکت در جنگ خودداری کرده و اعلان بی طرفی نموده بود، به دنبال راهی برای ضربه زدن به آلمان هیتلری و نیروهای متحد با آن بودند. در این میان ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، چاه های نفت و همچنین وجود خط راه آهنی که می توانست با سرعتِ بسیار، اسلحه و مهمات را در میان نیروهای متفقین جابه‌جا کند، مورد توجه مقامات نیروهای انگلیس و روس قرار گرفت. آنها ایران را در سوم شهریور سال 1320 اشغال نمودند و به ایران لقب دالان پارسی (Pearsion Corridor) دادند. در این میان رضاشاه که به واسطه ی نژاد آریایی در ابتدای جنگ به صورت پنهانی طرف آلمان را گرفته بود، با فشار انگلیس ها و روس ها و شکست ارتشش از سلطنت خلع شد، به جزیره موریس (Mauritius) تبعید گشت و پسرش محمدرضا جانشین او شد.

*پل پیروزی | نقش حیاتی پل ورسک در پیروزی قوای متفقین در جنگ جهانی دوم 

 نقش پل ورسک در تاریخ ایران تنها به اتصال دو نقطه ی کوه و رساندن جنوب کشورمان به شمال آن خلاصه نمی شود. پل ورسک و راه آهن سراسری ایران، سرنوشت جهان را در بحبوحه ی جنگ جهانی دوم تغییر دادند و اگر این پل و خط راه آهن وجود نداشت، ممکن بود اکنون دنیا زیر سلطه ی نئونازی ها و طرفداران هیتلر قرار داشت. شاید باور این نکته برای بسیاری از ایرانی ها سخت باشد و گفته شود که این موضوع از روی عِرق و علاقه ای که به کشورمان وجود دارد بیان شده؛ اما حقیقت این است که این سخن نه از سوی ما ایرانیها که از سوی سران و روسای جبهه ی متفقین در ستایش این سیستم ریلی گفته شده است. به عبارت درست تر، نقل شده که اگر راه آهن ایران وجود نداشت، نقشه جهان تغییر می کرد. وینستون چرچیل، نخست وزیر شهیر انگلیس که از فرماندهان قوای متفقین در جنگ جهانی دوم بود، بر اهمیت پل ورسک در پیروزی این قوا صحه گذاشته و از آن به عنوان پل پیروزی یاد کرده است. اما چرا این پل و خط راه آهن اینگونه شهره شده است؟

همانطور که کمی قبل تر بیان کردیم ایران در شهریور 1320 اشغال شد و ارتش متفقین (انگلیس، روسیه، آمریکا، چین و فرانسه) از خط راه آهن ایران برای انتقال مهمات و تجهیزات خود استفاده کردند. آنها برای جلوگیری از شکست اتحاد جماهیر شوروی در برابر پیشروی های سریع آلمانی ها، روزانه 75 قطار پُر از ادوات نظامی و تسلیحات از بندر شاهپور (بندر امام خمینی فعلی در خوزستان) به حرکت در می آوردند. این قطار در انتهای مسیر به بندر شاه (بندرترکمن فعلی در گرگان) می رسید و از آنجا به وسیله ی کشتی، ادوات را به نیروهای روس تحویل می داد. در این میان، پل ورسک هر 25 دقیقه میزبان قطاری بود که با سرعت و سوت کشان راه خود را به سوی دریای خزر باز می کرد. 

همین زمان‌ها بود که به دستور مقامات وقت، پل ورسک به رنگ سفید و با نقاشی حسینعلی شمشیری (اوس علی شمشیری) رنگ آمیزی گردید. 

*مین گذاری پل ورسک 

بحث جالب و تاریخی دیگری که در مورد پل ورسک وجود دارد، داستان مین گذاری این پل است؛ موضوعی که اگر اجرایی می شد اکنون تنها خاطره ای از این پل در تاریخ می ماند و شکل راه آهن ایران تغییر می کرد. 

پیش از اشغال ایران توسط نیروهای ارتش بریتانیا و روسیه، آلمان به سوی مرزهای اتحاد جماهیر شوروی پیشروی کرده و به شدت نیروهای روسی را زیر آتش تیربار خود گرفت. زمانی که این خبر به گوش حاکمان ایران رسید؛ بیم اینکه بعد از اشغال روسیه نوبت به ایران برسد آنها را به فکر چاره ای انداخت. از طرفی دیگر زمزمه های حضور نیروهای متفقین نیز در ایران شنیده می شد، پس مسئولین ایرانی تصمیم گرفتند تا تمام پل های راه آهن و جاده ای سراسر کشور را مین گذاری کنند که پل ورسک نیز شامل آن می شد. در این مورد محمد سجادی، وزیر طرق (راه) وقت که در سالهای 1317/10/11 تا 1320/9/13 به صدارت مشغول بود، به سالنامه دنیا (سالنامه ی متعلق به روزنامه دنیا) این چنین می گوید: 

"با شنیدن اخبار وحشتناک از جبهه‌های جنگ شوروی، دستور مین‌گذاری پل ورسک و پل‌های مهم دیگر راه‌آهن داده شد و این کار با دقت و به صورت محرمانه انجام پذیرفت. لیکن پس از اشغال ایران توسط متفقین، دستوری برای انفجار پل‌ها صادر نشد و متفقین هم از مکان دقیق مین ها باخبر شدند." 

پل ورسک در مه
 
پل ورسک در مه
 
پل ورسک سوادکوه
 

مشخصات فنی پل ورسک

در زمان ساخت پل ورسک از امکانات و ابزار آلات پیشرفته و مهندسی شده ی امروزی خبری نبود و این پل با ادواتی بسیار ساده مانند دینامیت و دریل دستی ساخته شد که همین موضوع بر اهمیت و جذابیت آن اضافه می کند. مصالحی که برای ساخت این سازه ی زیبا به کار گرفته شده است، شامل ملات، سیمان، شن شسته شده و آجر می شود. فولاد و دیگر سازه های فلزی در پل جایگاهی ندارد و برای ساخت آن از هیچ آرماتوری (بتن آرمه) (1) استفاده نشده یا به عبارتی سازنده با استفاده از ملات غیر مسلح پل را احداث نموده است. علت استفاده از این مصالح مقرون به صرفه تر کردن هزینه های ساخت پل بوده است. 

پل دهانه ای قوسی به بزرگی 66 متر دارد و از 10 دهانه ی کوچک تشکیل شده است. این سازه ی با عظمت، طولی به درازای 73 متر داشته و وزنی معادل 4500 مترمکعب دارد. پل ورسک در ابتدا با تضمینی 70 ساله ساخته شد اما اکنون در سال 1396، که 81 سال از عمر آن می گذرد،11 سال بیشتر از پیش بینی های قبلی خدمت کرده و دانش، کار درست و متعهدانه و نبوغ سازندگان خود را به نمایش می گذارد. 

از جمله ی این نکته سنجی ها می توان به ساخت محافظی برای پل اشاره کرد. از آنجایی که احتمال می رفت رودخانه ورسک، که در نزدیکی دره ی ورسک قرار دارد طغیان کند، مهندسان تصمیم گرفتند، تونلی زیر رودخانه ایجاد کرده و قطار را از حادثه ای این چنینی محافظت نمایند. با انجام این کار، قطار در مسیر خود می چرخد و به اندازه ی صد متر صعود کرده و روی پل ورسک قرار می گیرد.

پاورقی


1- بتن مسلح یا بتن آرمه به نوعی از بتن گفته می شود که در آن از میلگرد (آرماتور) استفاده شده و به اصطلاح مهندسی مسلح شده باشد. علاوه بر میلگردهای فلزی، از شبکه های توری تقویتی، صفحات فلزی یا الیاف تقویتی نیز برای مسلح یا تقویت کردن بتن استفاده می شود. 

پل ورسک
 
پل ورسک سوادکوه
 

مراحل ساخت پل ورسک 

 اطلاعات زیادی از مراحل ساخت پل ورسک در دسترس نیست و داده ها و عکسهای آن در آرشیو شرکت کامپساکس موجود است که متاسفانه دسترسی به آن ها امکان پذیر نیست. اما در اینجا با استفاده از پژوهشی که پیمان صدفی (1) در مورد این پل انجام داده و با استفاده از اطلاعاتی که از این شرکت به دست آورده، سعی می کنیم دورنمایی از مراحل ساخت آن به شما بدهیم، هرچند داده هایی که در دست ما است جامع و کامل نیستند. 

در ابتدا برای ایجاد فضایی مناسب به منظور احداث پایه های داربست، عملیات انفجاری به وسیله ی دینامیت در کوه انجام می شود. کابلی نیز در دو طرف دره وصل می گردد تا بتواند مصالح مورد نیاز برای ساخت پل را از یک سمت کوه به سمتی دیگر را انتقال دهد.

داربستی چوبی بر باقیمانده های کوه و سنگهای منفجر شده ایجاد می گردد. 

برای احداث پل نیاز بود تا دو ستون مرتفع ساخته شود و سپس داربستی بتنی به پل، شکل و استحکام دهد. برای انجام این کار، دو پایه داربستی ساخته شد که پایه های پل را تشکیل می دادند. سازه ی اصلی و بتنی پل بر روی این داربست ها شکل گرفت و بالا آمد.  

در حالی که عملیات ساخت داربست ها ادامه داشت تا دو سوی پل را به هم برساند، عملیاتی نیز برای احداث قالب دال قوس شروع شد. در کنار انجام این کارها، ساخت تونل زیر سطحی نیز شروع شده و کار قالب بندی های آن به پیش می رفت. 

در تمام این مراحل انتقال مصالح و قطعات پیش ساخته، به وسیله ی همان کابل هایی که در ابتدا نصب شده بود، انجام می گرفت. پنج کابل کار این انتقال را انجام می دادند.  

بالاخره با تلاشهای فراوان و راهنمایی های سرمهندسان، دوپایه ی داربست به هم وصل می شوند و قالب دال قوسی تکمیل می شود. برای انجام این کار از شش نگهدارنده قالب و داربست نگهدارنده دالان افقی استفاده می شود. 

کار تونل زیر سطحی و کانال هدایت آب نیز کم کم به پایان می رسد. 

بعد از اتمام کار داربست بتنی پل، نمای آجری جایگزین تصویر سرد و بی روح سیمانی می شود. 

برای انجام راحت تر کارها، ریل گذاری موقت بر روی پل اجرا می گردد. حالا کارهای آماده سازی پل پیش از زمستان 1314 برای نصب تراورس (2) یا ریل بند انجام می گیرد. 

عملیات تراورس گذاری و ریل گذاری انجام می شود.

پل ورسک به لحظه ای تاریخی می رسد. قطاری برای اولین بار برای تست و آزمایش از روی پل رد می شود. 

پاورقی


1- پیمان صدفی پژوهشگر و محقق است و تحقیقی گسترده در مورد پل ورسک، نحوه ی ساخت و سازندگان آن انجام داده است. نتیجه ی پژوهش او در مقاله ای با عنوان پل ورسک، پل پیروزی (منتشر شده در نشریه پیام بهارستان، سال 1388) انتشار یافته است. 

2- ریل بند یا تراورس تکیه گاهی بتونی، چوبی یا فولادی است که ریل ها روی آن قرار گرفته و بسته می شود. بسته به اینکه کدام یک از این مصالح در هر کشوری ارزان تر هستند، در ساخت تراورس ها مورد استفاده قرار می گیرند. در ایران بزرگترین کارخانه ی تولید ریل بند (با مواد نفتی) در شیرگاه سوادکوه قرار دارد. بیشترین مواد مورد استفاده تراورس در ایران، بتن و سیمان است. 

ابتدای کار پل ورسک در کنار رودخانه
 
کابلی که مصالح را جابه‌جا می کند
 
کارگران در حال رفتن به کارگاه ساخت پل ورسک
 
فالب های دال قوسی پل ورسک
 

ورسک در انتها به کجا می رسد 

 داستان پل ورسک را تا به اینجا خواندیم و در مورد پیشینه ی تاریخی آن بیشتر دانستیم؛ اما این پل در انتها به کجا می رسد. افراد زیادی هر ساله از پل ورسک بازدید می کنند و از کف دره به تماشای هیبت پل مرتفع ورسک می نشینند اما اطلاعی ندارند قطاری که تا چند دقیقه ی قبل از بالای سر آنها عبور می کرده، پس از چرخش و کم کردن ارتفاع خود، وارد تونلی در زیر کف دره می شود، از روی پل روگذر جاده ی فیروزکوه عبور کرده و سپس وارد ایستگاه ورسک می گردد. این قطار در انتها وارد ایستگاه های شهری ساری و گرگان می شود و مسیر پر پیچ و خم و طولانی خود را به پایان می رساند. نکته ی جالب دیگر در مورد پل ورسک این است که در زیر پل و سطح کف دره، سازه ای سرسره مانند ساخته شده که از تماس جریان آب با سقف تونلی که در زیر دره قرار دارد، جلوگیری می کند. 

مهندسان سازنده پل ورسک

از ظرایف کار و نبوغ سازندگان پل ورسک سخن به میان آوردیم. بد نیست اندکی نیز با آنها آشنا شده و از داستان خواندنی کار و سرگذشت آنها حین انجام کار مطلع شویم. 

*مهندس طراح پل ورسک | لادیسلاوس رابسویچ (مشهور به مهندس ورسک) 

 لادیسلاوس فن رابسویچ طراح اصلی پل ورسک بود و با کار عظیمی که انجام داد، به نام مهندس ورسک شهرت پیدا کرد. او که در سالهای 1893 تا 1975 میلادی (در حدود سالهای 1271 تا 1353هجری شمسی) زندگی می کرد، اصالتی اتریشی داشت. رابسویچ علاوه بر طراحی پل، مسئولیت احداث تونل های مسیر راه آهن را نیز بر عهده داشت و از بنیان گذاران روش نوین تونل زنی اتریشی (NATM) نیز بود. 

خبرنگار روزنامه اطلاعات که در روز افتتاح پل برای تهیه گزارشی به محل رفته بود او را این چنین توصیف می کند:

 کمی دورتر مهندس دیگری نظرم را جلب کرد. او هم با مسرت و شعف، بالا و پایین می رفت. قیافه فکور و پر از چین او نشان می داد که او نیز مهندس است و از کسانی است که در راه آهن مازندران زحمات قابلی کشیده است. معلوم شد که این شخص بین مهندسان دیگر به پهلوان تونل معروف است. در تونل سازی و پل سازی مهارت شایانی دارد و پل مهم دره ورسک را که از شاهکارهای مهندسی راه آهن شمال و بین دو کوه در ارتفاع صد متری کف دره ساخته شده کار مسیو رابسویچ، مهندس مذکور است. 

رابسویچ در مصاحبه ای که با همین خبرنگار انجام می دهد درمورد طراحی پل و ساخت آن اینگونه سخن به میان می آورد:

روزی که این مدل را برای احداث پل ورسک تهیه کردم، مهندسان دیگر با نظر حیرت به آن نگریسته و اجرای نقشه و احداث آن را در شمار یکی از فتوحات علم مهندسی به حساب آوردند. امروز که این پل احداث گردیده همه، من و رفقایم را تحسین می‌کنند و آن را در شمار بهترین پل‌های قشنگ و شاهکار مهندسی می‌دانند.

او حین انجام کار، خانواده ی خود را به ایران آورد و به همراه آنها در روستای عباس آباد در نزدیکی محل ساخت پل که بعدها به نام ورسک مشهور شد، زندگی کرد. به هنگام زمستان زمانی که به دلیل رعایت مسائل ایمنی و سرمای سخت کوهستان البرز، عملیات ساخت پل متوقف می شد. رابسویچ در این زمان به کار مورد علاقه اش نقاشی می پرداخت. او نقاشی های جالبی از مراحل ساخت پل از خود به یادگار گذاشته است. 

رابسویچ بعد از اتمام کار خود در ایران به سال 1938 میلادی (1316هجری شمسی) به اتریش بازگشت و در بحبوحه ی جنگ جهانی دوم، پروژه های بسیاری را در آلمان، نروژ و مصر اجرا کرد. او در سال 1951 میلادی (1329) موفق به دریافت درجه ی دکترا از دانشگاه گراتش اتریش شد و بعدها به خدمت سازمان ملل درآمد. 

 *سرپرست مهندسان | هانس اتو ناتر

سرپرستی مهندسان پل ورسک برعهده ی هانس اتو ناتر (Hans Otto Nater) نابغه ی مهندسی بود. او که سال 1856 میلادی ( 1234 ه.ش) متولد شد و در سال 1954 میلادی (1332 ه.ش) از دنیا رفت، طراحی، احداث پل و ساخت ایستگاه راه آهن برن سوئیس را در کارنامه ی کاری خود داشت. ناتر تحصیلات خود را در دانشگاه پلی تکنیک زوریخ به انجام رسانده و نابغه ای در ریاضی و پل سازی به شمار می رفت. طراحی و انجام محاسبات پل های های راه آهن سراسری ایران بر عهده ی او بود و ساخت پل ورسک نیز تحت نظارت او و توسط گروهی از مهندسان به سرانجام رسید. 

هزینه استخدام ناتر

استخدام ناتر که در دنیا شهرت زیادی داشت کار آسان و کم هزینه ای نبود. برای انجام این کار مجلس شورای ملی در 17 شهریور 1317 تصویب کرد؛ هانس ناتر با حقوق ماهانه 17 هزار ریال برای یک سال در استخدام وزارت طرق (راه) در بیاید. بر اساس این مصوبه مقرر شد نصف حقوق او به صورت ریالی و نصف دیگر آن که برابر با 105 لیره کاغذ و 11 شیلینگ انگلیسی می شد، به صورت ماهانه پرداخت شود. (در آن زمان هر لیره 8050 ریال ارزش داشت.) به علاوه صد لیره کاغذ برای سفر به سوئیس و صد لیره کاغذ برای برگشت به او داده شد و در سال 1318 به پاس خدماتی که در ساخت راه آهن انجام داده بود، از او تقدیر به عمل آمد. او بعد از اتمام جنگ جهانی سه بار به ایران مسافرت کرد. 

پل ورسک درحال ساخت
 

*مهندس والتر اینگر

 از دیگر مهندسان ساخت پل شکوهمند ورسک، مهندس والتر اینگرِ  اتریشی است. از او اطلاعات چندانی در دست نیست اما گفته می شود که وی حین تکمیل پروژه ی سه خط طلا از دنیا می رود و در نزدیکی پل به خاک سپرده می شود. در صحت این مورد، شک و شبهه هایی وجود دارد و نمی توان آن را به درستی تایید کرد. 

تفریح و خوشگذارنی 

هرچند پل ورسک به دلیل اهمیت تاریخی و نقش مهمی که در صنعت حمل و نقل ریلی ایران داشته، مشهور شده است؛ اما جلوه ی زیبای این پل در کنار طبیعت کوهستانی البرز و اینکه بر سر راه جاده ی فیروزکوه قرار گرفته، مسافران راه را هر چند برای مدتی کوتاه، وا می دارد تا در میانه ی راه خود توقف کرده و حتما از این پل یگانه بازدید کنند. 

*عکاسی

امکان ندارد به این پل زیبا رسیده باشید و نخواهید از آن عکسی به یادگار ثبت کنید. تصویری در کنار گوشه ای از تاریخ نه چندان دور ایران به همراه صفای طبیعت شمال که هر مسافری را برای گرفتن عکس مصمم می کند. اگر بر سر راه خود در جاده ی فیروزکوه به پل پیروزی رسیدید، درنگ نکنید و با دوربین های خود تصویری متفاوت از جاده در ایران به ثبت رسانید. 

*پیک نیک 

شاید در ابتدا این پیشنهاد برای شما اندکی عجیب به نظر برسد؛ اما اگر به هنگام سفر، عجله ای برای رسیدن به مقصد نداشتید، می توانید در پایین پل ماشین خود را در کنار جاده پارک کرده، به کنار رودخانه ی ورسک بساط چای و عصرانه یا چاشت مختصری فراهم آورده و از هوای خوش کوه های البرز و مناظر زیبای اطراف لذت ببرید. 

نمایی از روی پل ورسک
 
پل ورسک
 
پل ورسک
photo by m-taha-ghouchkanlu

دیدنی های اطراف

 علاوه بر خود پل ورسک که جذابیت های منحصر به خود را دارد و به یکبار دیدن از نزدیک می ارزد، چنانچه زمان سفر به شما اجازه می دهد می توانید از دیدنی هایی که در اطراف پل ورسک وجود دارد دیدن کرده و لطف و صفای تازه ای به سفر خود ببخشید. 

*آبشار ورسک

از پل ورسک تا آبشار آن راهی نیست و در عرض چند دقیقه می توانید به این آبشار برسید. آبشار چشمه علی یا ورسک، در شرق روستای ورسک و در زیر قله ی اتابک و تیزکوه قرار دارد. این آبشار با خنکای آب و مناظر زیبایش می تواند روز شما را بسازد و گشت تاریخی شما را به طبیعتی جذاب پیوند زند.

بهترین فصل برای بازدید از این آبشار بهار و تابستان است. 

آبشار ورسک
 
آبشار ورسک
 

طبیعت شهرستانهای سواد کوه و شیرگاه

 از طبیعت شمال ایران بسیار گفته و شنیده شده و تقریبا اکثر مردم ایران، تجربه ی یکبار سفر به این خطه ی سرسبز را داشته اند. در این میان شاید نام شهرستانهای سوادکوه و شیرگاه کمتر به گوش مسافران و گردشگران آشنا بیاید؛ اما این دو شهرستان زیبا و دیگر مناطق خوش منظره‌ی اطراف پل ورسک، به مانند باقی نقاط مازندران جاذبه های فراوانی دارد و می تواند شما را در لحظه با زیبایی های خود غافلگیر و شگفت زده کند. 

نمایی از طبیعت سوادکوه
 

راه دسترسی

آدرس: استان مازندران، شهرستان سوادکوه، روستای ورسک

مسیر دسترسی:

برای رسیدن به پل ورسک باید جاده ی فیروزکوه را انتخاب کنید، جاده ای که تهران را به شمال ایران می رساند. از شهر فیروزکوه، روستای گدوک و شوراب که عبور کنید، تابلوهای جاده، مسیر رسیدن به روستای ورسک و پل آن را به شما نشان می دهند. 

لطفا منتظر بمانید ....

نمایش جاذبه های گردشگری نزدیک

تور مجازی از پل ورسک | گشتی مجازی را تجربه کنید


وجه تسمیه پل ورسک

از میان تمام نام هایی که می شد برای این پل انتخاب کرد، قرعه به اسم ورسک افتاد. حال ورسک به چه معناست و از کجا آمده است؟ برخی می گویند که این نام از روستایی که در اطراف پل قرار دارد گرفته شده، اما به نظر نمی آید که این روایت درست باشد. روستایی که در حوالی پل قرار داشته، به نام عباس آباد شهره بود و کوه هایی که پل ورسک بر روی آن ساخته شده، نیز به همین نام خوانده می شدند. از طرفی دیگر نیز گفته می شود که روستای کوچک تری در نزدیکی پل وجود داشته که 20 خانوار در آن ساکن بوده اند و افراد بعد از ساخته شدن به تدریج در آن ساکن شدند و به عباس آبادِ ورسک مشهور شد. پس می توان نتیجه گرفت روستا نام خود را از پل گرفته است.

روایت دیگری نیز وجود دارد که می گوید این نام از اسم مهندس شژا ووسک که اهل بوهِم آلمان بوده و در ساخت پل مشارکت داشته، برداشته شده است. چون در فارسی حروف شژا وجود ندارد و تلفظ نام این مهندس بسیار سخت بوده به نام ورسک مشهور شد. اما این روایت نیز به نظر درست نمی آید و سندی برای تایید آن در دست نیست.

روایت مشهورتر و معتبر این است که ورس نام درختچه ای است که در همان حوالی می روییده و پل و روستا در نهایت به نام این درخت خوانده شدند. البته نام این پل با پیشنهاد وزارت راه، در 23 تیرماه 1324 نام پیروزی بر خود گرفت. 

روستای ورسک
photo by azim rahnama

افسانه ها و داستان ها پیرامون پل ورسک 

هر سازه ی تاریخی، پیرامون خود داستان ها و افسانه های بسیاری دارد، پل ورسک نیز از این قاعده مستثنی نیست. از جمله ی آنها می توان به داستانی که مربوط به اهالی روستای عباس آباد می شود، اشاره کرد. گفته شده است که مردمِ محلی از خارجی هایی که در روستای آن ها سکونت داشته و برای ساخت پل به آنجا آمده بودند، دلِ خوشی نداشته و با آنها خوب تا نکردند. اینچنین نقل شده که دولت مرکزی برای آنکه مهندسان و سرکارگران را از هجوم دزدها و راهزنان در امان نگه دارد، آنها را مسلح کردند. "ایگنولف بویسن" فیلم برداری که از مراحل ساخت پل فیلم می گرفت و همراه مهندسان پروژه ی ساخت بوده، در یادداشتی در این مورد نوشته که مردم محلی به این دلیل که مهندسان داشتند در ساختار کوه و طبیعت دست می بردند و سنگ های آن را منفجر می کردند، نظر خوبی نسبت به ساخت پل نداشتند. حتی یکبار یکی از مهندسین پروژه که برای گرفتن عکس از مراسم محرم به روستایی در همان حوالی رفته بود، را مورد ضرب و شتم قرار داده و کار به پلیس و نیروی انتظامی می کشد. 

*افسانه ی مهندس اتریشی

از میان افسانه های پیرامون پل ورسک، افسانه ی مهندس اتریشی از همه جالب تر و مشهورتر است. نقل شده است که رضاشاه به هنگام افتتاح پل مهندس اتریشی (به احتمال زیاد همان مهندس رابسوویچ) را مجبور می کند تا به همراه خانواده اش در هنگام عبور قطار زیر پل بایستد. هدف او از انجام این کار این بوده است که اگر پل مشکلی داشته و سقوط کند خود مهندس به همراه خانواده اش هزینه ی این اهمال را با جانشان بدهند. البته در صحت این داستان شک بسیای وجود دارد و در هیچ منبع معتبری به آن اشاره نشده است. شکل دیگری نیز از این داستان وجود دارد؛ به این صورت که مهندسِ ورسک با درخواست خود به زیر پل رفته تا به همگان نشان دهد چه اندازه از ساخته ی خود اطمینان دارد و اعتماد دارد. 

*داستان ژنرال مایر

 به سال 1943 متفقین به مرزهای ایران نزدیک شده و کشورمان در شرف اشغال توسط نیروهای انگلیس، آمریکا و روس قرار می گیرد. آلمانی‌ها که از این موضوع احساس خطر می کنند و پیشروی های خود در خاک روسیه را در معرض تهدید می بینند، دست به اقدامی زده و برای رضاشاه نامه ای می فرستند. آلمانی‌ها می دانستند اگر دست نیروی متفقین به خطوط ریلی ایران برسد، آنها از این خط برای رساندن نیرو به جبهه ی نبرد خود در روسیه کمک کرده و ورق جنگ را بر می گردانند. مضمون این نامه به این صورت بوده است که از رضاشاه می خواهند تمام پل ها و تونل‌های مسیرهای راه آهن سراسری که آلمانی‌ها برای ایران ساخته اند، را منفجر کند. آنها در این نامه تضمین می دهند بعد از پایان جنگ، دوباره تمام این سازه ها و چه بسا بهتر از آن را می سازند اما رضاشاه با این درخواست موافقت نمی کند. او در جواب نامه ضمن ارسال سلام به پیشوا هیتلر، به ارتش آلمان خاطر نشان می کند که ایران عضو کنوانسیون ژنو بوده و جزو نیروهای بیطرف است و در نتیجه به هیچ کشوری اجازه ی استفاده از خاک خود را نمی دهد. 

(لازم است ذکر شود صحت این جریان تایید نشده و صرفا برای جامع بودن این مطلب در مورد پل ورسک آورده شده است. از طرفی همانطور که در قسمت تاریخچه ی آمده، پل ورسک نه به دست مهندسان آلمانی که به دست شرکتی اتریشی ساخته شده است.) 

*حقیقتی دیگر در مورد پل ورسک

از جمله حقایق جالب دیگر در مورد پل ورسک می توان به یورگن ساکسیلد، رئیس شرکت کامپساکس اشاره کرد. او کتاب خاطرات خود را با عنوان "خاطرات یک مهندس دانمارکی" در سال 1350 چاپ کرد و در طرح جلدش از نمایی از پل ورسک استفاده کرد. 

توصیه های کارناوال

برای رفتن به شمال ایران و سفر در جاده ی فیروزکوه بهتر است که بهار و تابستان را انتخاب کنید زیرا در ماه های سرد سال نواحی کوهستانی البرز اغلب اوقات با ریزش برف و سنگ مواجه است و نیاز به تجهیزات خاص زمستانی دارد. هرچند دیدن پل ورسکِ پوشیده از برف، قابی زیباست که نصیب دوستداران واقعی طبیعت می شود.

نکته ی دیگری که باید به هنگام بازدید از پل ورسک به آن دقت کنید، مساله ی پارک ماشین کنار جاده است. از آنجایی که برای دیدن پل باید در کنار جاده ی اصلی توقف و پارک نمایید، بهتر است مکان مناسبی را برای این کار انتخاب کرده و مراقب کودکان خود باشید تا ناگهان وارد جاده اصلی نشوند و در آخر به مانند تمام بازدیدها و سفرها تکرار این نکته الزامی است که از ریختن زباله، جدا و خواهشا و موکدا خودداری نمایید. 

سرسره ی آبی که زیر پل ورسک ساخته شد
 

دغدغه های کارناوال

همانطور که قبلا اشاره شد، پل ورسک با تضمینی 70 ساله ساخته شد اما هنوز با 81 سال سن از آن استفاده می شود. در سالهای گذشته، نگرانی هایی در مورد استحکام و شرایط فیزیکی این پل به وجود آمد، تا حدی که پرویز پرستویی، بازیگر توانای کشورمان، در صفحه ی اینستاگرامی خود نیز به این موضوع اشاره کرد. اما مدیرکل راه آهن شمال با تکذیب گارانتی 70 ساله ی پل، در مصاحبه ای گفته است که تمهیدات لازم برای مقاوم سازی و نگهداری از این پل دیده شده و جای نگرانی وجود ندارد. البته مقام های مسئول ایرانی عمدتا در صحبت های خود به چنین موضوعاتی اشاره دارند اما ناگهان حوادثی به مانند حادثه ی دلخراش قطار سمنان که در آن بسیاری از هموطنان‌مان جان خود را از دست دادند و سوختند، پیش می آید و اطمینان های مسئولین پیش چشم مردم رنگ می بازد. امید که از پل ورسک، که علاوه بر وظیفه ی جابه‌جایی قطارها، اهمیتی تاریخی نیز دارد دو چندان مراقبت شود. 

روز برفی پل ورسک
 

سخن آخر

امروز به همراه شما در کارناوال سری به پل تاریخی ورسک در سوادکوه مازندران زدیم و با پیشینه، مراحل و مهندسان ساخت آن بیشتر آشنا شدیم. از داستان های پیرامون آن گفتیم و از نقش آن در پیروزی قوای متفقین در جنگ جهانی دوم اطلاع یافتیم. نظر شما در مورد ساخت این پل زیبا و تاریخچه ی آن چیست؟ آیا تا کنون بازدیدی از این پل داشته و با آن عکس یادگاری انداخته اید؟ نظر و عکس های خود را با ما و دوستانتان در کارناوال به اشتراک بگذارید. 

ورود به صفحه اختصاصی راهنمای سفر به سوادکوه
دیدگاه و تجربه سفر
account_circle
email

لطفا منتظر بمانید ....

پرسش و پاسخ
account_circle
email

لطفا منتظر بمانید ....

عکس های کاربران