جشن آذرگان چیست؟ | تاریخ برگزاری، آداب و رسوم و پیشینه

جشن آذرگان یکی از جشن‌های ماهانه در سنت زرتشتی است که در آذرروز از آذرماه برای بزرگداشت آذر و آتش برگزار می‌شود.

آذرروز، نهمین روز ماه در گاه‌شماری زرتشتی است؛ بااین‌حال، در تطبیقی که سالنمای زرتشتیان ایران و رسانه امرداد معرفی می‌کنند، این مناسبت با سوم آذر در تقویم رسمی ایران برابر است. به همین دلیل، برای شناخت تاریخ جشن باید تفاوت دو گاه‌شماری را در نظر گرفت.

آذرگان فرصتی برای آشنایی با بخشی از میراث دینی و فرهنگی ایران است؛ میراثی که در آن آتش با روشنایی، پاکی، راستی و نیایش پیوند دارد.

در این مطلب از کارناوال، پیشینه آذرگان، دلیل تفاوت تاریخ‌های آن، آیین‌های مرتبط و نکاتی را بررسی می‌کنیم که پیش از برنامه‌ریزی برای حضور در مراسم باید بدانید.

جشن آذرگان در یک نگاه

اطلاعات این جدول بر پایه مدخل‌های مرتبط ایرانیکا و گزارش امرداد تنظیم شده است.

جشن آذرگان چه روزی است؛ سوم یا نهم آذر؟

پاسخ کوتاه این است: نهم آذر در گاه‌شماری زرتشتی و سوم آذر در تطبیق رایج آن با تقویم رسمی ایران. این دو عبارت، اگر مبنای تقویم روشن باشد، الزاماً متناقض نیستند.

چرا روز نهم ماه آذر؟

در گاه‌شماری زرتشتی، روزهای ماه افزون بر ترتیب عددی، نام دارند. آذر نام روز نهم و همچنین نام ماه نهم است. آذرگان از هم‌نام‌شدن این روز و ماه پدید می‌آید؛ یعنی آذرروز از آذرماه.

این الگوی نام‌گذاری در شماری دیگر از جشن‌های زرتشتی نیز دیده می‌شود. دانشنامه ایرانیکا در بررسی جشن‌های زرتشتی، جشن‌های هم‌نامی روز و ماه را در کنار دیگر مناسبت‌های دینی این سنت توضیح می‌دهد.

چرا در تقویم رسمی، سوم آذر است؟

در گاه‌شماری مورد استفاده برای این تطبیق، ماه‌ها ۳۰روزه‌اند؛ اما در تقویم هجری خورشیدی رسمی ایران، شش ماه نخست سال ۳۱ روز دارند. همین تفاوت باعث می‌شود شماره روز و ماه یک مناسبت در دو تقویم الزاماً یکسان نباشد.

اگر آغاز سال را در این تطبیق یکسان بگیریم، نهمین روز ماه نهم در تقویم ۳۰روزه، روز ۲۴۹ سال است:

۸ ماه × ۳۰ روز + ۹ روز = ۲۴۹

در تقویم رسمی نیز سوم آذر، روز ۲۴۹ سال است:

۶ ماه × ۳۱ روز + ۲ ماه × ۳۰ روز + ۳ روز = ۲۴۹

امرداد، در مطلبی با معرفی سالنمای راستی، آذرگان را صریحاً برابر با سوم آذر تقویم رسمی معرفی کرده است.

بنابراین، وقتی در یک متن تاریخی با عبارت نهم آذر روبه‌رو می‌شویم، نباید بدون بررسی مبنای تقویم آن را نهم آذرِ تقویم رسمی امروز بدانیم. این تطبیق نیز نباید به همه گاه‌شماری‌های تاریخی یا همه جوامع زرتشتی تعمیم داده شود.

برای حضور در یک مراسم مشخص، اطلاعیه همان برگزارکننده ملاک است.

آذرگان چیست و نام آن چه معنایی دارد؟

آذرگان چیست و نام آن چه معنایی دارد؟

آذرگان جشنی در پیوند با آذر یا آتش است. در سنت زرتشتی، آذر تنها نام یک ماه نیست؛ با ایزد آتش و جایگاه دینی این عنصر نیز ارتباط دارد.

مری بویس، پژوهشگر آیین زرتشتی، در مدخل ĀDUR دانشنامه ایرانیکا توضیح می‌دهد که آدُر و آدَر صورت‌های فارسی میانه واژه آتش‌اند و صورت اوستایی آن آتَر است. واژه آذر در فارسی امروز نیز با همین خانواده زبانی ارتباط دارد.

آذرگان را می‌توان از دو منظر شناخت:

• از منظر دینی: مناسبتی برای بزرگداشت آذر، نیایش و توجه به جایگاه آتش در سنت زرتشتی؛
• از منظر فرهنگی: بخشی از میراث جشن‌های ایرانی و نمونه‌ای از پیوند تقویم، باور و زندگی اجتماعی.

شناخت این دو جنبه کمک می‌کند جشن را نه صرفاً یک دورهمی پاییزی بدانیم و نه آن را به افروختن آتش محدود کنیم.

تاریخچه جشن آذرگان و اشاره منابع تاریخی

یکی از گزارش‌های تاریخی شناخته‌شده درباره آذرگان به ابوریحان بیرونی مربوط است. دانشنامه ایرانیکا در مقاله «جشن سده» با ارجاع به آثارالباقیه، از «آذرجشن» در روز نهم ماه آذر یاد می‌کند؛ جشنی که با آتش ارتباط داشته است.

این ارجاع نشان می‌دهد که آذرجشن در گزارش‌های تاریخی مربوط به تقویم و جشن‌های ایرانی ثبت شده است. بااین‌حال، از وجود چنین گزارشی نمی‌توان نتیجه گرفت که همه جزئیات مراسم در تمام دوره‌ها و مناطق یکسان بوده‌اند.

برای بررسی پیشینه آذرگان باید میان سه نوع اطلاعات تفاوت گذاشت:

1. گزارش‌های تاریخی: آنچه نویسندگانی مانند بیرونی درباره جشن نوشته‌اند؛
2. متون دینی و سنتی: مطالب مربوط به آذر، آتش و نیایش در سنت زرتشتی؛
3. شیوه برگزاری معاصر: آنچه در یک زمان و جامعه مشخص اجرا یا گزارش می‌شود.

این تفکیک اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است یک رسم در شرح‌های تاریخی آمده باشد، اما اجرای آن در همه مراسم امروزی قابل‌تأیید نباشد.

جایگاه آتش در آیین زرتشتی

برای شناخت آذرگان، باید جایگاه آتش را فراتر از کاربرد روزمره آن دید.

در پژوهش مری بویس در ایرانیکا، آتش در فرهنگ و دین ایرانی با زندگی خانوادگی، آیین‌های دینی، راستی و مفهوم «اَشَه» پیوند دارد. این پژوهش همچنین توضیح می‌دهد که آتش در اندیشه دینی زرتشتی جایگاهی اخلاقی و مینوی داشته است.

در بیان معاصر زرتشتیان، نور و روشنایی نشانه‌ای از فروغ اهورایی‌اند و نیایش رو به روشنایی با سپاسگزاری از اهورامزدا ارتباط دارد. گزارش امرداد درباره آذرگان نیز خواندن آتش‌نیایش را در همین زمینه توضیح می‌دهد.

ازاین‌رو، تعبیر ساده‌سازانه پرستش آتش به‌جای خدا بیان دقیقی برای معرفی این آیین نیست. در عین حال، جایگاه آتش را هم نباید به یک نماد تزئینی تقلیل داد؛ آتش در سنت زرتشتی موضوع احترام و نیایش آیینی است و نگهداری از آن آداب ویژه‌ای دارد.

آذرگان را بهتر است جشنی برای بزرگداشت آذر و آتش در بستر باورهای زرتشتی معرفی کنیم؛ نه صرفاً مراسمی برای روشن‌کردن آتش.

آداب و رسوم جشن آذرگان

شرح‌های مربوط به آذرگان از حضور در آتشکده، نیایش، پاکیزگی و شادی سخن می‌گویند. باید توجه داشت که جزئیات برگزاری ممکن است با توجه به زمان، مکان و جامعه برگزارکننده متفاوت باشد.

حضور در آتشکده و نیایش

بر اساس گزارش امرداد، زرتشتیان در آذرگان با پوشش آراسته و پاکیزه به آتشکده یا آدریان می‌روند و با نیایش، این مناسبت را گرامی می‌دارند.

در این مراسم، حضور در فضای دینی و احترام به آتش با گردهم‌آمدن اعضای جامعه همراه می‌شود. بنابراین آذرگان هم جنبه آیینی دارد و هم فرصتی برای همراهی و دیدار است.

خواندن آتش‌نیایش

«آتش‌نیایش» از متن‌های نیایشی سنت زرتشتی است که در معرفی آیین‌های آذرگان به آن اشاره می‌شود. امرداد در مطلب مربوط به این جشن، نمونه‌ای از اجرای آتش‌نیایش با آوای موبد فرهنگ فلاحتی از آتشکده کرمان منتشر کرده است.

وجود چنین نمونه‌ای به شناخت شیوه نیایش کمک می‌کند، اما به‌معنای اعلام برنامه عمومی یا زمان برگزاری مراسم در سال‌های بعد نیست.

پوشش پاکیزه و شادی پس از نیایش

پوشیدن لباس آراسته و تمیز و پرداختن به شادی پس از نیایش، از جمله آدابی است که در شرح معاصر امرداد آمده است.

این ویژگی نشان می‌دهد که در آذرگان، احترام به فضای دینی و شادی اجتماعی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

روایت بردن اخگر به خانه

در شرح سنتی آذرگان، از برداشتن اخگری از آتش و افروختن آتش خانه با آن نیز سخن گفته شده است. امرداد این رسم را در پیوند با رویارویی با سرما و تاریکی شرح می‌دهد.

این بخش را باید به‌عنوان روایت یک رسم سنتی خواند، نه توصیه‌ای برای بازدیدکنندگان امروز. برداشتن آتش، نزدیک‌شدن به جایگاه آن یا انجام هر رفتار آیینی، تابع مقررات محل و نظر مسئولان مراسم است.

گل جشن آذرگان چیست؟

در معرفی‌های فارسی آذرگان، از آذریون یا آذرگون به‌عنوان گل مرتبط با آذر نام برده می‌شود. زمینه این نسبت را می‌توان در سنت پیوند گل‌ها با ایزدان و نام‌های تقویمی جست‌وجو کرد.

در ترجمه انگلیسی بندهش بزرگ به قلم بهرام‌گور تهمورس انکلساریا، در بخش مربوط به انتساب گل‌ها، گل مرتبط با آذر با واژه marigold معرفی شده است.

بااین‌حال، برابرگذاشتن قطعی یک نام گیاهی تاریخی با گونه‌ای امروزی نیازمند بررسی تخصصی است. نام‌های عمومی گل‌ها ممکن است در دوره‌ها، زبان‌ها و مناطق مختلف به گیاهان متفاوتی اشاره کنند.

بنابراین، برای معرفی گل آذرگان، بهتر است از نسبت سنتی آذریون با آذر سخن بگوییم و بدون پژوهش گیاه‌شناختی معتبر، نام علمی مشخصی برای آن تعیین نکنیم. شناسایی قطعی آن به‌عنوان آفتابگردان نیز از منابع بررسی‌شده برای این مقاله به دست نمی‌آید.

تفاوت جشن آذرگان و جشن سده چیست؟

آذرگان و سده هر دو با آتش ارتباط دارند، اما یک جشن نیستند.

دانشنامه ایرانیکا سده را جشنی زمستانی معرفی می‌کند و روایت شاهنامه درباره هوشنگ و کشف آتش را در بحث پیشینه سده می‌آورد.

بنابراین، داستان کشف آتش به دست هوشنگ را نباید بدون توضیح به‌عنوان داستان پیدایش آذرگان نقل کرد. اشتراک دو جشن در اهمیت آتش، به‌معنای یکسان‌بودن پیشینه و آیین‌های آن‌ها نیست.

آیا جشن آذرگان هنوز برگزار می‌شود؟

آذرگان همچنان در معرفی مناسبت‌ها و آیین‌های جامعه زرتشتی حضور دارد. گزارش امرداد درباره آذرگان و انتشار آتش‌نیایش از آتشکده کرمان، نمونه‌ای مستند از توجه معاصر به این جشن است.

بااین‌حال، برای پاسخ به این پرسش که «امسال کجا می‌توان در جشن شرکت کرد؟» باید اطلاعیه‌های همان سال بررسی شوند. یک گزارش قدیمی نمی‌تواند زمان، مکان یا امکان ورود عمومی در سال‌های بعد را تضمین کند.

همچنین، نباید هر بنایی را که آتشکده نامیده می‌شود، محل فعال برگزاری مراسم دانست.

محوطه تاریخی، بنای گردشگری و نیایشگاه فعال، لزوماً کارکرد یکسانی ندارند.

پیش از حضور در مراسم چه چیزهایی را بررسی کنیم؟

اگر قصد دارید برای آشنایی با آذرگان در برنامه‌ای شرکت کنید، این موارد را از برگزارکننده بپرسید:

• تاریخ و ساعت دقیق مراسم؛
• نشانی محل برگزاری؛
• عمومی یا ویژه‌بودن برنامه؛
• نیاز به ثبت‌نام یا هماهنگی قبلی؛
• ضوابط پوشش و ورود؛
• امکان عکاسی و فیلم‌برداری؛
• محدودیت ورود به بخش‌های آیینی.

مناسب‌ترین راه، پیگیری اطلاعیه انجمن، مجموعه دینی یا برگزارکننده همان برنامه است.

بازدید گردشگری از یک مکان، الزاماً به‌معنای اجازه حضور در تمام آیین‌های دینی آن نیست.

آداب حضور محترمانه در مراسم

در صورت فراهم‌بودن امکان حضور:

• پیش از عکاسی از افراد و نیایش، اجازه بگیرید.
• هنگام اجرای آیین‌ها سکوت و نظم را رعایت کنید.
• بدون اجازه به جایگاه آتش یا وسایل آیینی نزدیک نشوید.
• از مسئولان محل درباره قواعد بازدید راهنمایی بخواهید.
• مراسم را فرصتی برای شناخت یک سنت زنده بدانید، نه صرفاً سوژه‌ای برای عکس.

چرا شناخت آذرگان اهمیت دارد؟

آذرگان دریچه‌ای برای شناخت رابطه تقویم، نیایش و زندگی اجتماعی در فرهنگ ایران است. این جشن نشان می‌دهد که نام روزها و ماه‌ها تنها ابزار شمارش زمان نبوده‌اند؛ بلکه می‌توانسته‌اند با باورها، ارزش‌ها و آیین‌های جمعی پیوند داشته باشند.

آشنایی با آذرگان، زمانی دقیق‌تر و ارزشمندتر می‌شود که میان گزارش تاریخی، باور دینی و شیوه برگزاری امروز تفاوت بگذاریم. احترام به این میراث نیز با روایت درست آن آغاز می‌شود: بدون اغراق درباره قدمت، بدون تعمیم آیین‌ها به همه مردم و بدون معرفی مکان‌های تأییدنشده برای حضور در مراسم.