کارناوال
نویسنده ارشد کارناوال
انتشار
01 مرداد 1405
به روز رسانی
01 مرداد 1405
انتشار تصاویر زندایا در لندن با گوشوارههایی که در گزارشها به زیویه ایران نسبت داده شدهاند، موجی از واکنشها را در شبکههای اجتماعی برانگیخت. این ماجرا فقط یک انتخاب مد نیست؛ حساسیت اصلی به سرنوشت آثار باستانی منسوب به زیویه برمیگردد، محوطهای در نزدیکی سقز که نامش سالهاست با حفاریهای غیرمجاز و بازار عتیقه گره خورده است.
زندایا چه پوشیده بود و چرا خبرساز شد؟
در گزارشهای منتشرشده، گوشوارههای دیدهشده بر گوش زندایا بهعنوان جواهراتی با انتساب به زیویه معرفی شدهاند. همین عبارت برای مخاطب ایرانی حساس است، چون زیویه از نامهای پرتکرار در پرونده آثار باستانی خارجشده از بستر اصلی خود به شمار میرود.
نکته مهم این است که «منسوب به زیویه» لزوماً به معنی تأیید قطعی منشأ، مسیر خروج یا وضعیت حقوقی اثر نیست. در بازار جهانی عتیقه، چنین انتسابهایی گاهی بر پایه روایت فروشنده، سابقه مجموعهداری یا تشخیص سبکشناسانه به کار میرود.
زیویه کجاست و چرا برای ایرانیها مهم است؟
زیویه نام محوطهای باستانی در حوالی سقز، در استان کردستان است. شهرت این نام بیشتر به مجموعهای از اشیای زرین، سیمین، عاجی و مفرغی بازمیگردد که در منابع مختلف با عنوان «گنجینه زیویه» شناخته شدهاند.
بخش مهمی از آثار منسوب به زیویه به هزاره نخست پیش از میلاد نسبت داده میشود؛ دورهای که در آن فرهنگهای مانایی، آشوری، اورارتویی، سکایی و مادی در غرب ایران و پیرامون آن با یکدیگر تماس داشتند. همین تنوع هنری باعث شده زیویه برای پژوهشگران تاریخ هنر و باستانشناسی اهمیت ویژهای داشته باشد.
اما پرونده زیویه از همان ابتدا شفاف و ساده نبود. بسیاری از اشیای منتسب به این محوطه نه از کاوش علمی مستند، بلکه از مسیر بازار عتیقه و مجموعههای خصوصی شناخته شدند. به همین دلیل، درباره منشأ دقیق، اصالت و ترکیب برخی مجموعههای منسوب به زیویه، میان پژوهشگران بحثهای جدی وجود دارد.
چرا یک گوشواره روی فرش قرمز به مسئله میراث فرهنگی تبدیل شد؟
وقتی یک چهره جهانی جواهری با برچسب باستانی و ایرانی به گوش میآویزد، آن شیء ناگهان از ویترین یک گالری یا حراج به مرکز توجه عمومی میآید. برای مخاطب ایرانی، سؤال طبیعی این است: این اثر از کجا آمده و آیا اسناد قانونی دارد؟
در موضوع آثار باستانی، زیبایی فقط بخشی از داستان است. ارزش اصلی یک شیء تاریخی به زمینهای است که از آن جدا شده؛ به خاک، محوطه و لایه باستانشناسی. وقتی این زنجیره گم میشود، اثر از نظر علمی بخشی از معنای خود را از دست میدهد.
برای همین هم واکنشها به این ماجرا بیشتر از آنکه متوجه خود زندایا باشد، متوجه چرخهای است که آثار باستانی خاورمیانه را سالها در بازارهای بینالمللی جابهجا کرده است.
قانون درباره چنین آثاری چه میگوید؟
در سطح بینالمللی، کنوانسیون 1970 یونسکو از مهمترین چارچوبها برای مقابله با ورود، خروج و انتقال غیرقانونی اموال فرهنگی است. این کنوانسیون بر ضرورت جلوگیری از قاچاق آثار فرهنگی و همکاری کشورها برای بازگرداندن اموال غیرقانونی تأکید میکند.
البته پرونده هر شیء تاریخی به اسناد مالکیت، تاریخ خروج و قوانین کشور مبدأ و کشور مقصد بستگی دارد. بنابراین، صرف دیدهشدن یک جواهر با انتساب باستانی برای قضاوت حقوقی کافی نیست؛ اما نبود شفافیت، افکار عمومی را نگران میکند.
این ماجرا برای گردشگری فرهنگی ایران چه پیامی دارد؟
این خبر یادآوری میکند که میراث فرهنگی فقط در موزهها و کتابها زندگی نمیکند؛ گاهی در یک عکس سلبریتی، در یک پست اینستاگرامی یا روی ویترین یک گالری خارجی دوباره به بحث عمومی برمیگردد.
برای علاقهمندان سفرهای فرهنگی، چنین خبرهایی میتواند انگیزهای باشد برای شناخت دقیقتر ایران باستان؛ از محوطههای کمترشناختهشده تا موزههایی که روایت رسمی و مستندتری از تاریخ ایران ارائه میکنند. اگر قرار است مسیرهای تاریخی ایران را جدیتر دنبال کنید، شروع با یک راهنمای سفر کامل میتواند نگاه شما را از سفر تفریحی به سفر آگاهانه تغییر دهد.
در تهران نیز بازدید از موزهها، بهویژه موزه ملی ایران، فرصت خوبی است تا به جای دیدن آثار جداافتاده از زمینه، با روایت منظمتری از تاریخ ایران روبهرو شوید؛ برنامهریزی چنین بازدیدی را میتوان با کمک راهنمای سفر به تهران سادهتر کرد.
پرسشهای پرتکرار
آیا ثابت شده گوشوارههای زندایا قطعاً از زیویه ایران هستند؟
خیر. آنچه در گزارشها مطرح شده، انتساب گوشوارهها به زیویه است. برای اثبات قطعی منشأ، باید اسناد باستانشناسی، مالکیت و مسیر خروج اثر بررسی شود.
آیا استفاده از جواهرات باستانی در رویدادهای مد غیرقانونی است؟
بهخودیخود نه. وضعیت حقوقی به منشأ اثر، اسناد مالکیت، تاریخ خروج از کشور مبدأ و قوانین مربوط به تجارت اموال فرهنگی بستگی دارد.
چرا زیویه تا این اندازه حساسیتبرانگیز است؟
چون بسیاری از آثار منسوب به زیویه در گذشته از مسیرهای غیرشفاف بازار عتیقه شناخته شدند و بخشی از زمینه باستانشناسی آنها از دست رفته است.
جمعبندی
ماجرای گوشوارههای منسوب به زیویه بر گوش زندایا، یک خبر کوچک مد نیست؛ پنجرهای است به مسئلهای بزرگتر درباره میراث فرهنگی ایران، شفافیت بازار عتیقه و حق مردم برای دانستن سرنوشت آثار تاریخیشان. شاید همین حساسیت عمومی، مهمترین نشانه زندهبودن پیوند ایرانیان با گذشتهای باشد که هنوز هم در جهان خبرساز میشود.
دیدگاه جدید
