باغ فین کاشان | میراث جهانی یونسکو در ایران

امروز : ?

دمای کنونی : ?

بیشینه دما : ?

کمیـنه دما : ?

?

?

?

?

  • location_on انتهای خیابان امیرکبیرفعلی و روستای فین قدیم
  • 16:30 - 09:00
  • 3000 تومان
نکات ضروری
سختی مسیر : آسان
نزدیک ترین پمپ گاز : 13.7 کیلومتر
نزدیک ترین پمپ بنزین : 13.5 کیلومتر
مسیر پیاده روی : ندارد
راهنمای آشنا با منطقه : نیاز ندارد
مدت پیشنهادی بازدید : 3 ساعت
نزدیک ترین هتل : یک کیلومتر
نزدیک ترین فرودگاه : 33.2 کیلومتر
نزدیک ترین ایستگاه راه آهن : 12 کیلومتر
امکانات رفاهی : خوب
نزدیک ترین پایانه اتوبوس : 11 کیلومتر
وسیله نقلیه عمومی : مینی بوس و تاکسی
نمایش همه نکات ضروری

باغ های ایرانی نمونه های خوبی از تلفیق تاریخ، معماری و طبیعت هستند. در تمامی آنها اصول معماری به شکلی هوشمندانه به کار رفته تا شاهکاری ایجاد شود که پس از گذشت سالیان طولانی، هنوز هم نگاه حیرت انگیز بسیاری را به خود جلب می کنند. بیشتر این باغ ها در آب و هوای کویری شکل گرفته و ساخته شده اند و وجود سبزشان در میان کویر باعث هجوم سوالات بسیاری به ذهن بینندگان می شود. چطور ممکن است چنین ساختار زیبا و سرسبزی در میان کویر شکل بگیرد و برای سال های طولانی پایدار بماند و ذره ای از زیبایی اش کم نشود؟

پاسخ این سوال و سولاتی مشابه این در اسرار معماری این بناها نهفته است. معماران هوشمندانه، هر آنچه که می دانستند را به کار گرفتند تا زیبایی هایی بی بدیل را خلق کنند و با کمترین منابع و امکانات، بزرگترین شاهکارها را بیافرینند.

زیبایی این باغ ها به حدی است که توجه کارشناسان را در آن سوی مرزها به خود جلب کرده و باعث شده تا نامشان در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گیرد.

به سوی کاشان می رویم؛ شهری که یکی از جلوه گاه های هنر معماری ایران است و با بناهایی از دل تاریخ در خود، دلبری می کند. در گوشه ای از این شهر کویری، معجزه ای جهانی از جنس معماری وجود دارد که می تواند ساعات خوشی را برایتان به ارمغان آورد.

کوله بارتان را ببندید و همراه کارناوال به باغ فین بیایید و با رمز و رازهایش آشنا شوید...

(تمامی عبارات و واژه هایی که در طول متن نیاز به توضیح بیشتر دارند در پاورقی همان بخش آورده شده اند تا با کمترین مشکل، مطلب را مطالعه و درک نمایید)

باغ فین کاشان
 

چرا باغ فین؟


باغ فین نمونه ای از باغ های ایرانی است که نامش در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.

این باغ محل قتل امیرکبیر، صدر اعظم مشهور تاریخ ایران بوده و واقعه ای مهم در آن اتفاق افتاده است.

وجود چایخانه در فضای دل انگیز این باغ به شما این امکان را می دهد تا در کنار لذت بردن از جلوه های تاریخی، ساعاتی خوش را نیز برای خود خلق کنند.

باغ فین کاشان
 

آشنایی با باغ فین | شاهکار معماری ایرانی

به کاشان که قدم می گذاری، می توانی سراغش را از همه بگیری، باغی با دیوارهای بلند که جلوه ی افسونگرش را در درون خود پنهان کرده است و وقتی به درون آن قدم بگذاری دنیایی پر طراوت به استقبالت می آید. درختان سر به فلک کشیده، فواره های کوتاه و بلند و صدای عبور آب به همراه سنگ فرشی که در زیر پاهایتان قرار دارد، مکانی جادویی را برایتان ترسیم می کند. این تصویر جادویی را مدیون حضور قنات ها و کاریزها هستید که سخاوتمندانه، آب را به ساکنان این منطقه هدیه داده اند. نامش باغ فین است اما ظاهر شاهانه اش باعث شده تا به آن عنوان باغ شاه را نیز بدهند.

 وسعت باغ بالغ بر 33700 مترمربع و حدودا 2.5 هکتار است. دیوار، بارو و برج های استوانه ای شکل، حیاط مرکزی این باغ شگفت انگیز را در بر گرفته اند تا آن را از تبار باغ قلعه های ایرانی جلوه دهند. انتخاب این نوع الگو و محصور کردن زیبایی های باغ در پناه دیواری بلند، استفاده شاهانه از باغ را به رخ می کشد چرا که به واسطه ی همین دیوارها ساکنان می توانند در پناه برج و بارو، بستری امن بیابند و هم به واسطه حجم و شکل و ارتفاع، جلال و شکوهی شاهانه به نمایش گذاشته می شود.

حالا این باغ، سرد و گرم روزگار را تاب آورده و دم نزده تا ما نیز بتوانیم از زیبایی های سحرانگیزش بهره ببریم و تاریخ را به نظاره بنشینیم. 

باغ فین کاشان
 
باغ فین کاشان
photo by Mahdiar Zamzam

تاریخچه باغ فین | از زمان اردشیر بابکان تا به امروز

درباره ی قدمت باغ فین حرف و حدیث بسیار است؛ برخی قدمت اولیه باغ را به زمان اردشیر بابکان، بنیان گذار سلسله ساسانی، نسبت می دهند اما برای اولین بار در منابع تاریخی، در زمانی از این باغ سخن به میان آمده که مربوط به زمان عبور یعقوب لیث صفاری، بنیان گذار سلسله صفاری،  همراه با لشکر عرب از بیابان های مرکزی ایران است و از وجود چشمه و باغ در ناحیه ای کویری خبر می دهد. 

برخی دیگر از کارشناسان بر اساس منابع تاریخی، قدمت باغ فین را مربوط به دوران سلطنت آل‌بویه (1) می دانند. برخی نیز وجود باغ فین و توسعه و پیشرفت آن را به دوران ایلخانی منسوب كرده اند و یاقوت حموی، جغرافیدان و تاریخ نویس مشهور قرن هفتم هجری قمری، نیز از گشت و گذار مردم كاشان در اطراف باغات فین سخن به میان آورده است.  

در سال 951 هجری شمسی و در اواخر دوران شاه طهماسب، دومین پادشاه سلسله صفوی، زلزله‌ای مهیب رخ می دهد و صدماتی جدی را به باغ وارد می کند. امروزه بقایای به جا مانده از آن زلزله در چند صد متری باغ فین امروزی وجود دارد و به باغ کهنه معروف است. پس از مرگ شاه طهماسب، دو تن از خاندان صفوی شامل شاه اسماعیل دوم، و محمد خدابنده پدر شاه عباس به حکومت رسیدند و با حکومت ضعیف خود باعث شدند تا چندین سال حكومت كاشان در دست تركمنان بیافتد و خرابی های بسیاری به بار آید.

شاه عباس یکم، نامدارترین و پنجمین پادشاه صفوی، پس از رفع فتنه تركمن ها، دستوراتی را در جهت عمران و آبادانی كاشان و تدارک وسایل توسعه و ترقی صنایع محلی و بهبود اوضاع عمومی صادر کرد و آقا خضرنهاوندی، حاكم كاشان، مامور اجرای آنها گردید.

در همین دوران بود که بنای باغ فین امروزی گذاشته شد و به باغ فین نو معروف گردید. برای این باغ نو، زمینی نورگیر به ابعاد 157 متر طول شرقی و غربی و 142 متر عرض شمالی و جنوبی انتخاب و حصاربندی شد و در چهار گوشه آن برج های گرد و مرتفعی بنا گردید. در فاصله ی میان هر دو باغ قدیم و جدید هم خیابان و میدان پهناوری جهت چوگان بازی و قپق اندازی و انواع مسابقه و بازی ها احداث شد.

 بر سر اینکه چه کسی طراحی باغ را انجام داده اتفاق نظری وجود ندارد. میراث فرهنگی، غیاث‌الدین جمشید کاشانی (2) را به عنوان طراح این باغ معرفی می کند اما منابع دانشگاهی و برخی کارشناسان طراح باغ را  شیخ بهایی (3) می دانند. 

شاه عباس برای رفع خطر سیل، سدی مستحكم با سنگ و ساروج در حدود یک كیلومتری جنوب باغ، ساخت که هنوز هم پابرجاست. 

حسن نراقی در كتاب آثار تاریخی شهرستان های كاشان و نطنز درباره عهد شاه عباس چنین می گوید:

شاه عباس چون بنای سالخورده و ویران گشته فین رادرخور همسری با چشمه سلیمانیه و همت والای خود نمی دید، از این رو طرح كاخ جدیدی بدین گونه پی افكنده شد. مظهر آب روان چشمه را قریب 500 متر بالاتر از باغ قدیم، یعنی در مكان چشمه كنونی، قرار داد و باغشاه جدید را در محدوده زمین های نورگیر به ابعاد 157 متر طول شرقی و غربی در 142 متر عرض شمالی و جنوبی حصار بندی كرد و در چهارگوشه آن برج های گرد و مرتفعی بنا كرد و. . .

پس از مرگ شاه عباس یکم، کار ساخت و توسعه باغ نو در دوره شاه صفی و شاه‌عباس دوم، ششمین و هفتمین پادشاه دودمان صفوی، نیز ادامه یافت و به اوج شکوه رسید. طبقه فوقانی بنای شترگلویِ (4) صفوی در زمان شاه صفی و با چوب و آهن ساخته شد تا امکان تماشای مناظر اطراف از بلندترین نقطه برای وی فراهم شود.

بناهایی همچون سردر ورودی، کوشک صفوی و یکی از حمام‌ها که در ادامه از آنها سخن می گوییم در این دوره ساخته شدند.

شاه سلیمان، هشتمین پادشاه دودمان صفوی، صفه‌ای (5) پیرامون چشمه فین بنا نمود و احتمالا به همین دلیل نام این چشمه به چشمه سلیمانیه تغییر یافته است.

از اواخر دوره صفویه تا دوره زندیه و همزمان با حمله افغان ها و لشکرکشی‌های نادر شاه افشار، این باغ از روزهای اوج خود فاصله گرفت و فراموش شد تا اینکه کریمخان زند، بنیان‌گذار دودمان زندیه، پس از تخریب بناها به دلیل چند زلزله پیاپی، به عبدالرزاق خان، حاکم کاشان، دستور داد تا باغ و بناهای موجود در آن را مورد مرمت قرار دهد. در جریان این مرمت ها و بازسازی ها، بنای جدیدی نیز به باغ اضافه شد که به خلوت کریمخانی شهرت یافت. در قطعه شعری از آذر بیگدلی در این باره چنین آمده است:

در عهد كریم خان  شه ملك قباد با سعی سلیم حاكم پاك نهاد

تعمیر چو یافت باغ فین آذر گفت آباد شده عمارت فین آباد

در دوره سلطنت فتحعلی‌شاه، دومین پادشاه دودمان قاجار، به سبب دلبستگی وی به صفای باغ و زیبایی های چشمه فین، بخش‌های زیادی به این باغ اضافه شد و تقریبا اکثر بناهای امروزی باغ محصول دوران این پادشاه است. این پادشاه قاجاری، به حاجی حسین خان صدراعظم اصفهانی، سرپرست حوزه حكمرانی كاشان، دستور داد تا تعمیرات و نوسازی این باغ و بناهایش را انجام دهد و ظاهری شاهانه به آن بدهد. وی بنایی به نام عمارت شترگلویی در مجاورت عمارت خلوت کریمخانی و حمام کوچکی در کنار حمام صفوی باغ برپا کرد و در نهایت کار تعمیرات و ساخت و ساز را در سال 1189 هجری شمسی به پایان رساند. استخوان­ بندی اصلی شترگلوی فتح­علی شاهی، هم اکنون نیز در سمت جنوب شرقی باغ باغ قرار دارد و به همین نام شناخته می شود.

به جز شترگلوی فتحعلی شاهی تغییرات دیگر این دوران عبارتند از:

افزودن نقاشی هایی به بنای شترگلوی صفوی شامل تصویری از شکار و تصویری از دربار رسمی فتحعلی شاه با ابیات زیر:

تمثال شهنشاه فلك و جاه است این   یا پیكر مهر و طلعت ماه است این

هركس كه به او نظر كند می گوی     سلطان جهان فتحعلی شاه است این

ساخت حمام بزرگ و یا حمام سلطنتی

عمارت یا خلوت نظام الدوله (حرمسرا) توسط دامادش علی محمد خان نظام الدوله 

در سال 1256 هجری قمری، محمد شاه در راه مسافرت به اصفهان مدت دو هفته در باغ فین اقامت كرد و دستورهای مؤكدی برای مرمت و نگهداری آن صادر نمود. در سال 1258 نیز وی مدتی در باغشاه اقامت داشته است. در دوران مقارن سلطنت وی عمارت شاه نشین و حوض جوش (6) مقابلش ساخته شده است.

در دوران سلطنت محمد شاه، سومین پادشاه دودمان قاجار، بعد از اقامت دو هفته ای در باغ، در جریان سفر به اصفهان، دستور نگهداری باغ و ساخت و ساز در آن را صادر کرد. به دستور وی عمارت شاه نشین در جبهه جنوبی باغ بنا شد و در مقابل آن حوض جوشی  تعبیه گردید.

از دیگر دستاوردهای دوره قاجاریه در باغ فین می توان به نماسازی جدار و اطراف جدول­ های عمارت و خیابان­ ها و زیباسازی و مرمت ۲ حمام بزرگ و کوچک با تخته سنگ­ های مرمر شفاف و کاشی­ های ممتاز هفت رنگ و فیروزه ­ای و ساخت عمارت بادگير (كتابخانه‌ی فعلی) اشاره نمود.

پس از، از میان رفتن دودمان قاجار، بخش‌هایی از باغ به طور کامل تخریب شد و از بین رفت تا اینکه با ثبت ملی این اثر در سال 1314، در دوره ی پهلوی، رسیدگی و توجه به آن در راس امور قرار گرفت. در این دوره، ابتدا مرمت استخر مرکزی باغ انجام گردید و بعد از آن در سال 1336 بر خرابه‌های بنایی به نام خلوت نظام‌الدوله، سنگ بنای موزه ملی کاشان نهاده شد. بنایی نیز در حدفاصل کتابخانه و حمام ها احداث و مرمت سایر عناصر معماری ازجمله کوشکها (7) در سال 1357 آغاز گردید. 

پس از انقلاب اسلامی ایران نیز این بنا برای مدتی مورد بی توجهی قرار گرفت اما پس از گذشت چند سال در سال ۱۳۸۷ اقدامات زیر در رابطه با این بنا صورت گرفت:

ساماندهی کف باغ

تهیه پرونده طرح آسیب شناسی و درمان پوشش سبز گیاهی

ساماندهی مجاری آب خروجی حوض‌ها و جوی‌های داخل باغ

مرمت درِ چوبیِ گره چینی شده ی عمارت سر در

آواربرداری و بام‌سازی کوشک صفوی و ساماندهی راه آب‌های آن به انضمام آواربرداری و بام سازی ضلع غربی

نصب دوربین‌های مداربسته

 پس از این اقدامات به دنبال تشکیل پرونده ثبت جهانی این اثر در سال ۱۳۸۹، یونسکو تغییراتی در سنگ‌فرش و پیاده‌روهای باغ را خواستار شد و پس از اعمال این تغییرات، نام باغ فین کاشان در فهرست میراث جهانی یونسکو به عنوان یکی از 9 باغ ایرانی وارد گردید.

پاورقی


1- آل بویه یا بوییان یا بویگان (310 تا 433 هجری شمسی) از سلسله های به وجود آمده پس از اسلام بودند که در بخش مرکزی و غربی و جنوبی ایران و عراق فرمانروایی می‌کردند و سلطنت را در نتیجه ی جنگ های طایفه ای در شمال کشور و فتح زمین های بیشتر به دست آورده بودند.

2- ریاضی‌دان برجسته، اخترشناس و شمارشگر زبردست ایرانی (زاده حدود ۷۵۸ شمسی - درگذشته حدود ۸۰۸ شمسی)

3- حکیم، فقیه، عارف، منجم، ریاضیدان، شاعر، ادیب، مورخ و دانشمند نامدار ایرانی (زاده ۸ اسفند ۹۲۵ شمسی، درگذشته ۸ شهریور ۱۰۰۰ شمسی)

4- شترگلو نوعی سازه آبی سنتی است که کار انتقال آب را از مکانی به مکان دیگر انجام می دهد. با استفاده از این سازه در هر نقطه از مسیر آب که جاده، رودخانه و... قرار گیرد و سطح آن از مسیر آب پایین تر باشد، می توان به راحتی آب را منتقل نمود. عملکرد شترگلوها به نوعی شبیه به عملکرد سیفون های معکوس به عنوان سازه های آبی امروزی است.

5- سکوی بدون سقفی که سطح آن بالاتر از سطح حیاط می باشد و معمولا در جلوی فضاهای بسته تعبیه می شود.

6- حوضی که از آن آب به بیرون می جوشد. 

7- کوشک یا کلاه‌فرنگی نوعی بنا است که در فضای باز و در میان درختان قرار دارد و اطراف یا بیشتر قسمت های اطراف آن باز است.

باغ فین کاشان
 

باغ فین، میزبان وقایع تاریخی | از استراحتگاه تا قتلگاه

باغ فین یکی از بازماندگان تاریخ کهن ایران است که در هر دوره ای اتفاق و حادثه ای را به خود دیده و رازهایی را در گوشه گوشه اش حفظ کرده است. از جمله وقایعی که در این باغ رخ داده اند می توان به موارد زیر اشاره کرد:

جشن و پایکوبی بنیان گذار صفوی

شاه اسماعیل صفوی، پایه گذار سلسله صفوی، در آغاز حکومت خود، به کاشان رفت و مردم كه از رسمی شدن مذهب شیعه شاد بودند، شهر را به افتخار حضور او آذین بستند. شاه اسماعیل در باغ فین جلوس كرد و در سرچشمه فین بارِ عام (1) داد. همه اقشار مردم به این جشن آمدند و پس از پایان یافتن تشریفات از طعام آن تناول نمودند. شاه از آن همه احساسات و پذیرایی ها بسیار شادمان شد و در پایان دستور برپایی جشنی دیگر داد. شاه اسماعیل دو بار به باغ فین رفت و با برپایی جشن و سرور در آنجا موجب شادمانی مردم شد.

قتل حاکم کاشان

خضرنهاوندی، حاکمی بود که سالها در كاشان حكومت كرد و در این دوران به قدرت بسیاری رسید. این افزایش قدرت به حدی بود که شاه عباس نگران شد و از نفوذ او احساس خطر كرد. در حدود سال 986 هجری شمسی، در حضور شاه عباس، كله پزی با كارد به او حمله كرد و وی را از پای در آورد. گفته می شود که این قتل در باغ فین رخ داده و برادر وی، ملاعبدالباقی نهاوندی صاحب كتاب مآثر رحیمی، پس از این قتل به هندوستان گریخته است. بر طبق نوشته های این شخص، چنین برداشت می شود که این قتل، قتلی سیاسی و در نتیجه فرمان شاه بوده است. این قتل به حدی سری بوده که حتی اسكندربیگ منشی (2) نیز سكوت كرده و اثری از این حادثه در كتاب عالم آرای عباسی دیده نمی شود.

مرگ پدر و تاجگذاری پسر

شاه صفی در طول پادشاهی خود چندین بار به کاشان و باغ فین آمده است. وی در آخرین سفر خود در عمارت دولتخانه كه از ابنیه دوران شاه عباس است، اقامت گزید و بر اثر افراط در خوردن شراب، از پای درآمد. پس از مرگ وی به ناچار، فرزندش عباس دوم در سن 10 سالگی در همانجا تاجگذاری كرد و اداره ی مملکت به دستش سپرده شد.

میزبانی از شاهان

لكهارت (3) درباره حضور شاهان صفوی در این باغ چنین می نویسد:

شاه سلیمان و شاه سلطان حسین نیز حین عبور از كاشان مدتی در عمارت های دولتخانه و باغ فین با تشریفات توقف و كامرانی می نموده اند.

فتحعلی شاه در سالهای 1187 تا 1190 شمسی و سال 1197 شمسی در باغ فین اقامت داشت و سال 1212 برای آخرین بار هنگام عزیمت به سوی اصفهان از فین دیدار نمود.

قتل امیرکبیر در فین | مهر بدنامی بر پیشانی باغ

محمد تقی فراهانی (امیر کبیر) یکی از صدراعظم های ناصرالیدن شاه در دوران قاجار بود که اقداماتی شایسته در راستای آبادانی مملکت از جمله تاسیس دارالفنون، اعزام دانشجو به خارج، تقسیم آب کرج، ساماندهی به ارتش و ... را انجام داد. یکی از کارهای وی تعیین حقوق برای درباریان بود که به مزاج درباریانی که تا پیش از آن به راحتی به خزانه مملکت دسترسی داشتند خوش نیامد و باعث شد افرادی از جمله مهد علیاء، مادر شاه و حاج علی خان مراغه ای، خواجه حرامسرا، دسیسه هایی را بر علیه او بچینند. به سبب علاقه ی شاه به امیر، دشمنان او نتوانستند کاری از پیش ببرند اما در نهایت بی کفایتی شاه و دسیسه این افراد باعث شد امیر از صدارت عزل و به کاشان تبعید شود. تبعید امیر به کاشان دو علت داشت؛ اول اینکه این شهر یک شهر کویری به حساب می آمد و دوم اینکه نزدیکی آن به پایتخت به درباریان امکان کنترل او را می داد.

امیر همراه همسرش به مدت 40 روز در باغ زندگی کرد تا اینکه ناصرالدین شاه پشیمان می شود و برای او خلعتی می فرستد تا بخشش خود را اعلام کند. اطرافیان که متوجه این اتفاق می شوند در فرصتی مناسب از مستی شاه سوء استفاده کرده و امضای قتل امیر کبیر را از وی می گیرند. آنها طی دو روز خودشان را از راه نیزارهای قم به کاشان می رسانند و وقتی به شهر می رسند، متوجه می شوند که امیر برای پوشیدن خلعت بخششی، داخل حمام است. از آنجا که حمام خدمه به کوچه راه داشته، قاتلین از راه کوچه به درون می روند و درب حمام را می بندند تا کسی نتواند برای نجات امیرکبیر اقدامی بکند. حاج علی اکبر خان چاپارچی، پیک بین شیراز و کاشان، متوجه می شود و می خواهد به همسر امیر اطلاع دهد اما دست و پای او را با طناب می بندند تا او را از این کار بازدارند.

امیر کبیر پس از دیدن قاتل و شنید حکم، باور نمی کند که ناصرالدین شاه چنین دستوری داده باشد و می خواهد که حکم را با چشمان خودش ببیند. او پس از دیدن حکم می گوید:

افسوس من فکر می کردم ایران به صدر اعظمی لایق نیاز دارد ولی الان متوجه شدم ایران به شاهی لایق نیاز دارد.

سپس از آنها سه درخواست می کند: 1ـ نوشتن چند خط وصیت 2ـ دیدن همسر و فرزندانش برای آخرین بار 3ـ خواندن دو رکعت نماز

قاتلین با هیچ یک از این درخواست ها موافقت نمی کنند و فقط به او اجازه می دهند نحوه ی قتلش را خودش تعیین کند. امیر از دلاکی که داخل حمام بوده درخواست می کند که رگ دستش را بزند. نقل شده که امیر با خون خود روی دیوار شعری نوشته اما هیچگاه مدرکی برای اثبات آن پیدا نشده است.

قاتلین که می خواستند زودتر کار را تمام کنند، صبر نمی کنند که امیر در اثر خونریزی از دنیا برود و او را با پارچه ای خفه می کنند. قتل امیر به گونه ای صحنه سازی می شود که تا مدت ها مردم ایران سرطان استخوان را دلیل مرگ وی می دانستند. به سبب این اتفاق تلخ، که در 20 دی 1320 به وقوع پیوست، در شهر کاشان 7 روز عزای عمومی اعلام شد و جسد امیر پس از غسل دادن در حوض وسط باغ، به امامزاده حبیب موسی واقع در شهر کاشان منتقل گردید. همسر امیر به مدت 2 سال صبر کرد تا جسد به استخوان تبدیل شود و سپس آن را به کربلا منتقل نمود و در یکی از صحن های اصلی حرم امام حسین (علیه السلام) به خاک سپرد.

پناه گرفتن یاغیان در باغ

در دوران محمدعلی شاه و همزمان با دوران مشروطه خواهی، نایب حسین كاشی و یارانش، که از یاغیان به نام آن دوره بودند، به باغ فین آمدند و حدود 14 سال مصالح و اشيای گرانبهایي را غارت کرده و به تخریب باغ پرداختند. پس از مدتی یاغی گری در اطراف کاشان و حتی یزد، سرانجام دولت مركزی توانست این شورش را كنترل و نایب حسین و پسرش ماشاءا... خان را دستگیر کند. در نهایت در سال 1298 شمسی، جلسه ای در باغ تشكیل شد و حكم اعدام یاغیان صادر گردید. 

پاورقی


 1- بارِ عام رسمی است که در آن شاه و درباریان به گروهی از مردم اجازه می دهند تا با شاه و دربار دیدار کنند.

2- اسکندر بیگ ترکمان منشی، نویسنده کتاب عالم آرای عباسی در تاریخ صفویان از تاسیس این سلسله تا مرگ شاه عباس یکم است.

3- لارنس لاکهارت، مورخ، محقق و ایرانشناس بریتانیایی است که از سال ۱۹۲۴ میلادی به مدت ۳۰ سال به طور مرتب به ایران رفت و آمد داشت.

باغ فین
 

معماری باغ فین | طراحی بهشت گونه

با ورود به باغ، مسحور فضایی بهشتی خواهید شد که در مقابلتان قرار می گیرد. آنچه که در این باغ بیش از همه به چشم می آید حضور آب و درخت به عنوان عناصر پویا است که در کنار بناها به عنوان عناصر ثابت معماری، فضایی جالب را به وجود آورده اند. در طراحی اولیه باغ، حفظ تقارن اهمیت ویژه‌ای داشته‌ اما به تدریج و با دخالت شاهان، از میزان آن کاسته شده است. این خروج از تقارن هم در محورهای تردد در باغ و هم در ابنیه اضافه شده پس از دوره صفویه به چشم می‌خورد. ویژگی های خاصی نیز در معماری باغ وجود دارد که در ادامه به آنها می پردازیم:

1- طراحی خاص گذرگاه های باغ

باغ فین در فضایی چهارگوش و محصور با دیوارهای بلند قرار دارد. محور طولی باغ در راستای شمال شرقی – جنوب غربی  و درست در وسط آن قرار دارد و ورودی اصلی باغ در منتهی الیه همین محور و در جبهه شمالی باغ تعبیه شده است. دو گذر اصلی باغ عبارتند از :

گذر اصلی شمالی – جنوبی که از بنایی به نام عمارت سردر آغاز می شود. 

گذر اصلی شرقی – غربی دو عمارت کتابخانه امیرکبیر و موزه ملی کاشان را به عنوان دو نقطه ی مهم باغ در منتهای خود دارد. قرارگیری این گذر در جنوب محور تقارن شرقی – غربی باغ باعث شده تا دو فضای نامتقارن در سوی آن ایجاد شود و در نتیجه ی این تقسیم، دو بخش جنوبی و شمالی به وجود آید. چنین به نظر می رسد که بخش جنوبی به فضای خلوت و اندرونی باغ اختصاص دارد و بخش شمالی، به عنوان فضای بیرونی و عمومی باغ شناخته می شود.

در محل تلاقی این دو گذر در قلب باغ، تختگاهی برای استقرار سرابستان (1) و بستری وسیع برای قرار گیری آبگیر اصلی پدید آمده و گویی چهار باغ در یک باغ ایجاد شده است.

علاوه بر بر این دو گذر اصلی، گذرگاهی فرعی نیز وجود دارد که در طول باغ از جنوب به شمال امتداد یافته است. این محور از مقابل عمارت شترگلوی در جبهه جنوبی باغ آغاز می گردد و در آخر به یکی از ورودی های فرعی باغ در دیوار شمالی منتهی می شود.  

پاورقی


 1- سرابستان در معماری سنتی ایرانی، باغ کوچکی بوده که کنار خانه ساخته می‌شده وتاثیر به سزایی بر اقلیم خانه داشته است. متمولین با ساختن چنین فضایی به نوعی ییلاق در کنار خانه خود دست پیدا می کردند.

باغ فین کاشان
 

 2- حضور عنصر آب

آب، اساسی ترین عنصر در باغ فین است که در حالت های زیر دیده می شود:

راکد، در استخر مقابل کوشک و حوض خانه صفوی

روان، در جوی‌ها

فورانی، در فواره‌های سراسر باغ

جوششی، ظهور آب از حفره‌های منظم کف حوض در حوض جوش و حوضخانه صفوی و شترگلوی فتحعلی شاه

هر یک از این اشکال آب مفهومی خاص دارند اما به طور کلی حضور این مقدار فراوان از آب و جریان آن در جوی های پوشیده شده با کاشی فیروزه ای، در این منطقه کویری و کم آب و درختانی با سایه گسترده در طبیعت خشک بیابانی، تضادی زیبا را در ذهن بیننده شکل می دهد و برای مدتی ذهن او را درگیر می کند. فیروزه ای نیز رنگی است که با رنگ خاکیِ صحراهایِ اطراف در تضاد است و این هم بر زیبایی باغ می افزاید.

  این آب در ابتدا به استخری در پشت باغ وارد می شود که اختلاف ارتفاع آن نسبت به سطح جوی‌ها، باعث ایجاد فواره هایی می گردد و آب به بالا پرتاب می شود. آب در این باغ مسیرهای متعامدی را طی می کند و پس از پشت سر گذاشتن این مسیرها، از مجموعه خارج می شود. پس از خروج از باغ، در ابتدا سنگ آسیاب معروف به خونی را به گردش در می آورد و سپس با طی مسافتی با آب چشمه مردانه یکی شده و راهش را به سوی باغ های فین ادامه می دهد.

 در پاسخ به این سوال که چرا در باغ حوض ها، فواره ها و آب نماها ایجاد شده اند، می توان چنین دلایلی را بر شمرد:

1- ایجاد آرامش به واسطه ی نگاه کردن انسان در آب

2- خنک کردن هوا در فصل تابستان

3- طنین انداختن موسیقی آب به ویژه در قسمت های غیر مسکونی که موجب آرامش می شود.

دو حوض بسیار زیبا در این مجموعه وجود دارد که عبارتند از:

حوض جوش

حوض جوش نام حوض بسیار شگفت انگیزی در باغ فین است که در گذشته کف آن پوشیده از کاشی بوده و نقشی مانند قالی های کاشان (ترنج و محراب) داشته است. کاشی های این حوض از نوع زرین فام و کاری از خاندان اَبی طاهر، خاندان هنرمند کاشی ساز کاشانی، بوده و روی لعاب کاشی ها از طلا استفاده شده است.

این کاشی ها تا اوایل دوره رضا شاه در حوض وجود داشتند تا اینکه غارتگران آن دوره به نام نایبی ها به سرکردگی نایب حسین کاشی، آنها را به باغ خصوصی خود، باغ سردار، منتقل کردند و چون معماران از تعبیه ی این سیستم پیچیده در آن باغ باز ماندند، کاشی ها بلااستفاده مانده و از بین رفتند. تنها بخشی از این کاشی ها باقی ماند که آن هم به قیمتی ناچیز به موزه لوور پاریس فروخته شد. 

بعد از نایبی ها، انگلیسی ها برای بازسازی حوض به باغ آمدند اما کاری از پیش نبردند. در حدود 20 سال پیش، استاد پیرنیا، استاد معماری ایران، برای بازسازی حوض اقدام کرد و پس از تخریب یک گوشه از حوض متوجه لوله ای سفالی در زیر هر یک از حفره ها شد که تا عمق یک متر پایین رفته و یا به منبع ورودی آب متصل است و یا به قسمت خلاء راه پیدا می کند. محاسبات انجام شده در این لوله ها و اندازه قطر آنها به حدی پیچیده بود که استاد پیرنیا دستکاری این سیستم را متوقف کرد چرا که نمی توانست با آن محاسبات حوض را بازسازی کند. 

عملکرد جالب توجه این حوض

 160 حفره در حوض وجود دارد که هر یک به منزله یک گل از قالی بوده اند. عملکرد این حفره ها به این صورت بوده که اگر اولین حفره به صورت فواره عمل می کرده، دومین حفره، کار مکش آب را انجام می داده است. به این ترتیب 80 حفره فواره و 80 حفره مکنده ی آب بوده اند و یکسان بودن ورود و خروج آب سبب می شده تا حوض، سرریز نداشته باشد. امروزه آب سرریز این حوض به وسیله ۳ جدول کاشی از وسط گذرگاه های باغ عبور می کند.

وجود جیوه در آب باعث می شده تا به هنگام تابیدن نور خورشید نور هفت رنگی در فضا ساطع شود و در برخورد به شیشه های رنگی اتاق شاه نشین، رقص نور زیبایی در فضای اتاق به وجود آورد. زیبایی این حوض در شب های مهتابی به اوج خود می رسید و آب حالت آینه پیدا می کرد.

مهندسین داخلی و خارجی، حوض جوش و عملکرد آن را شاهکار هنر آبرسانی می دانند. اطلاع دقیقی از طراح سیستم این حوض در دست نیست اما هر که بوده احتمالا از طرح های غیاث الدین جمشیدکاشانی استفاده کرده است. از نظر کارشناسان، این حوض در ابعاد طلایی ساخته شده و بهترین شکل ترسیم مستطیل را به نمایش می گذارد.

حوض دوازده فواره

در زمان محمد شاه قاجار و همزمان با حوض جوش و اتاق شاه نشین، حوض دیگری در باغ ساخته شده که امروزه با نام حوض دوازده فواره شناخته می شود. وجود فواره ها در این حوض حکایت از ساختار ایرانی باغ و شاهکار معماری در گذشته های دور دارد که بدون وجود هیچ نیرویی از خارج، جریان عمودی برای آب ایجاد می شده است. 

باغ فین کاشان
 
باغ فین کاشان
photo by Mahdiar Zamzam

 اعجاز فواره ها

برای جریان آب در درون فواره ها هیچ نوع انرژی از خارج وارد نمی شود و تنها قانون اختلاف سطح و استفاده از شیب طبیعی زمین این امر را ممکن می کند. زیر تمام جوی ها و دور تمام حوض ها، لوله هایی سفالی به نام تنبوشه در عمق یک متری زمین قرار داده شده اند که از یک طرف به حوض های اصلی متصل هستند و طرف دیگر آنها در انتهای جوی مسدود می شود. آب از یک طرف وارد می شود و به سبب مسدود بودن انتهای لوله از فواره ها بیرون می زند. به دلیل شیب دار بودن زمین برای تقسیم فشار، قطر لوله را در قسمت های مختلف آن، متفاوت در نظر گرفته اند. ابتدای لوله قطر بیشتری نسبت به انتهای آن دارد و به این ترتیب با تقسیم فشار، آب به یک میزان از فواره خارج می گردد.

باغ فین کاشان
photo by Mehdi Amirian

چشمه سلیمانیه | سحرانگیز حیات بخش

آب جاری در جوی‌ها، استخرها و حوض های باغ از چشمه فین یا سلیمانیه در جنوب باغ تامین می‌شود که حدود دوازده سنگاب (1) در اطراف خود دارد و از صخره هایی به نام كوه دندانه و شكاف تخته سنگ های معدن گچ و آهك، واقع در شش كیلومتری غرب كاشان از زمین می جوشد.

این چشمه هفت هزار سال قدمت دارد و دارای ویژگی هایی است که باعث شده برخی افراد به ویژه پیروان دین یهود آن را معجزه ای از سوی حضرت سلیمان بدانند و البته هیچ سندی برای اثبات این باور وجود ندارد. 

از ویژگی های حیرت انگیز این چشمه این است که میزان آب آن به هیچ عنوان به بارندگی سالیانه و فصل پرباران و کم باران وابسته نیست ندارد و حجم آب همیشه حتی در خشک سالی ها ثابت و حدود 360 لیتر در ثانیه است.

یکی دیگر از ویژگی های این چشمه دمای آب آن است که در طول سال روی 25 درجه ثابت می باشد. جالب این است که در زمستان که محیط سرد است آب گرم به نظر می رسد و در تابستان و گرمای محیط تصور می کنید آب خنک است.

 آب این چشمه، فوق العاده صاف است اما به واسطه داشتن بعضی املاح نمی توان برای آشامیدن از آن استفاده نمود. صافی و پاكی و روشنایی كم نظیر و كیفیت ثابت و تغییر ناپذیر چشمه سلیمانیه از گذشته تا به امروز شهره ی خاص و عام بوده و هست. فلاندن (2) در این باره می گوید:

مردم برای این آب عقاید موهوم دارند و میگویند خاصیت طبی دارد.

درباره ی علت نامگذاری این چشمه روایات مختلفی وجود دارد که البته سند مکتوبی برای آنها وجود ندارد اما مردم آنها را قبول دارند:

1- در گذشته كاشان یكی از مراكز یهودی نشین ایران بوده و در دوران شاه عباس دوم بیش از ۱۰۰۰ خانوار یهودی در این شهر سكونت داشته اند. در آن دوران به واسطه ی حضور چند تن از علمای یهود در این شهر لقب اورشلیم دوم را به آن دادند. یهودیان ساكن در این شهر برای آب این چشمه قداست خاصی قائل بودند و آن را از معجزات سلیمان نبی می دانستند و به همین سبب نامش را سلیمانیه گذاشتند.

2- در دوران شاه سلیمان صفوی در اطراف این چشمه صفه یا بنایی ساخته شد و به سبب کار این پادشاه این چشمه به چشمه سلیمانیه معروف گردید:  یك نظر حیدرصفدر به سلیمان شاه كرد        آب سرچشمه فین را ز عصا پیدا كرد

پاورقی


1- سنگ آب یا سنگاب ظرف سنگی بزرگی است که در گذشته آنرا از آب پر می کرده اند تا برای وضوگرفتن یا آشامیدن از آن استفاده کنند.

2- ژان-باتیست اوژن ناپلئون فلاندن، نقاش و معمار و خاورشناس و سیاستمدار فرانسوی بود که در زمان محمدشاه قاجار با همراهی معماری به نام پاسکال کوست به ایران آمد.

باغ فین کاشان
 

3- حضور درختان

 در کنار آب، حضور درختان نیز در باغ قابل توجه است و بر طراوت فضا می افزاید. حدود ۵۷۹ اصله درخت سرو و ۱۱ اصله درخت چنار در باغ وجود دارد که اغلب آنها بین ۱۰۰ تا ۴۷۰ سال سن دارند. تعداد و قدمت این درختان نشان می دهد که درختِ سایه گستر و همیشه سبزِ سرو نقش کالبدی را در طراحی باغ ایفا می کند و کاشت معدود درختان خزان دارِ چنار تنها برای افزایش کیفیت بصری بوده است. در این میان به نظر می رسد که کاربرد درخت سرو در ادبیات فارسی به عنوان نماد زیبایی انسان نیز در این انتخاب تاثیر گذاشته باشد.

در طی چندین سال گذشته و به ویژه پس از سال ۱۳۸۶، مجموعه‌ای از عوامل موجب خشکی و بیماری درختان شده است که از میان آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

مهار فیزیکی غیراصولی، دخالت غیر کارشناسانه، سرمازدگی شدید، عبور سیم و کابل برق و لوله‌گذاری‌های تاسیساتی، ایجاد پیاده‌روهای آهکی و سیمانی و محصور کردن درختان با آن، آبیاری نادرست و غیراصولی، آفت شپشک، نادیده گرفتن دستور غذایی درختان، مشکلات مدیریتی و نادیده گرفتن نظرات کارشناسان

این عوامل حداقل ۱۱۲ درخت تاریخی را خشکاند و به تعداد زیادی هم بین ۳۰ تا ۵۰ درصد آسیب وارد نمود البته مسئولین میراث فرهنگی این عوامل را رد می کنند و  پایان یافتن عمر مفید درختان را دلیل خشک شدن آنها می‌دانند.

باغ فین کاشان
 

بخش های مختلف باغ فین | عنصر ابنیه

باغ فین در طول تاریخ، مدام در حال تغییر و بازسازی بوده و به همین سبب بناهای متعددی از دوران های مختلف تاریخی در آن وجود دارد. بدنه غربی باغ توسط دو حمام کوچک و بزرگ محصور شده و در بدنه شرقی آن و در پشت حصار باغ، موزه ملی کاشان قرار دارد. عمارتی به نام شترگلوی فتحعلی شاهی نیز در باغ وجود دارد که از طریق عمارت شاه نشین به قسمتی به نام خلوت کریمخانی می پیوندد و مجموعه این بناها دیواره جنوبی باغ را تشکیل می دهند.

در ادامه به گوشه گوشه ی این باغ سر می زنیم و بناهای آن را از نظر می گذرانیم:

1- عمارت سردر | پیوندگاه بیرون و درون

در ابتدای ورود به این باغ، با ساختمانی بلند برخورد می کنید که سردر نام دارد. سنگ بنای این ساختمانِ دو طبقه، در دوره ی صفوی گذاشته شده است و با داشتن تالاری با چشم اندازهای دیدنی به محیط اطراف به عنوان پیوندگاه بیرون و درون باغ به شمار می رود.

در طبقه‌ی زیرین بنا، هشتی قرار دارد که محلی برای انتظار کسانی بوده که به باغ مراجعه می کردند و دالان ورودی به باغ با اتاق‌های جانبی، نیز پس از آن قرار گرفته اند.

سردر باغ فین
 

2- کوشک صفوی 

این بنا که با نام صوفه عباسی هم شناخته می شود، در حدود سال 986 هجری شمسی به دستور شاه عباس و به همت آقا خضر نهاوندی، حاکم وقت کاشان در مرکز باغ و در روبه روی دروازه ساخته شد. این عمارت پیش تر 4 طبقه داشته و دو طبقه ی فوقانی آن به شکل کلاه فرنگی بوده اما زلزله ی سال 1156 صدماتی جدی به آن وارد کرد و در زمان بازسازی تنها دو طبقه از آن ساخته شده است.

امروزه این ساختمان 14 متر ارتفاع دارد و مصالح به کار رفته در آن عبارتند از: سنگ لاشه در پی ساختمان و خشت خام در دیواره ها.

 در قسمت ورودی ساختمان نقاشی های کمرنگی به چشم می خورد که به همراه نقاشی های داخل ساختمان اثری از رضا مصور کاشی است. کار این هنرمند به حدی جذاب بود که  شاه عباس پس از دیدن نمونه کارهای ایشان در باغ، وی را به اصفهان برد تا نقاشی های عالی قاپو و چهل ستون را انجام دهد و آنجا بود که به رضا عباسی معروف شد.

این نقاشی ها که شامل منظره هایی از صحنه های شکار و تصاویر شاهزادگان و غیره  بودند، در زمان زلزله و حمله افغان ها آسیب دیدند و در دوره ی قاجار با گچ پوشانده شدند که امروزه برای نمونه قسمتی از آن از زیر گچ خارج شده است.

سقف این بنا به صورت دولایه می باشد و بین دولایه هوا جریان دارد. سنگ مرمرهایی نیز در ازاره ها مشاهده می شود که مربوط به دوره صفویه است و هنر سنگ تراشان آن زمان را به نمایش می گذارد و نشان می دهد که آنها چگونه با وسایل ابتدایی چنین صیقلی به سنگ ها داده اند. کف ساختمان نیز از سنگ مرمر بوده که در زمان نایب حسین، سردسته ی اشرار و غارتگران در اواخر دوره ی قاجاریه، به غارت رفته است.

از این ساختمان برای برگزاری جشن ها و مراسم استفاده می شده و در طی برگزاری خانم ها در طبقه ی بالا و آقایان در طبقه ی پایین حضور داشتند.

حفره وسط حوض ساختمان، در عمق حدود دو متری زمین، لوله ای از جنس سفال دارد و شبیه گردن شتر یا S انگلیسی می باشد. حالت این لوله باعث می شود که آب با فشار بالا بیاید و همچون چشمه ای در وسط حوض به نظر برسد. به سبب وجود همین سیستم به این عمارت شترگلو هم گفته می شود.

کوشک صفوی
 
کوشک صفوی
photo by Mahdiar Zamzam

 2- اتاق شاه نشین | استفاده هوشمندانه از رنگ و نور

در حدود سال 1218 شمسی، محمد شاه قاجار دستور ساخت بنایی را در باغ فین صاد کرد که بعد ها به اتاق شاه نشین معروف گشت. در طرفین این بنا، اتاق هایی وجود دارند که با عنوان اتاق های گوشواره شناخته می شوند و فضایی برای خدمه بوده است.  به سبب احترامی که خدمه برای شخص شاه قائل بودند، تشریفات، از درب‌های جانبی صورت می گرفت و هیچ گاه از درب اصلی وارد این اتاق نمی شدند. در جلوی بادگیر این اتاق و قسمت وسط و قبل از حوض این ساختمان، تشریفات آن زمان انجام می شده است.

درب این اتاق به شکل پنج دری و و با تزیینات اُرسی ساخته شده؛ به این معنا که به حالت کشویی باز و بسته می شود. گل میخ هایی نیز روی درب به چشم می خورد که به دو دلیل به کار رفته اند؛ نخست آنکه جلوه ای خاص به درب می دهند و موجب تزیین آن می شوند و دیگر اینکه با تلخ کردن چوب، آن را از شر موریانه ها در امان می دارند. هنر گره چینی نیز در این درب به کار رفته است. در این هنر از میخ یا چسب استفاده نمی شود بلکه تکه های چوب به شکل پازل مثبت و منفی در هم چفت شده و جایگذاری می شوند.

رنگ شیشه ها یکی از جلوه های زیبای این اتاق است که استفاده از آنها چند دلیل دارد:

1- ایجاد رقص نور طبیعی در روز و شب به همراه انعکاس نوری که از کاشی های حوض جوش حاصل می شد.

2- اشتهاآور بودن رنگ قرمز و آرامش بخش بودن رنگ سبز و آبی از لحاظ روان شناسی

3- ترکیب رنگ های به کار رفته با رنگ زرد موجب ایجاد یک حشره کش طبیعی می شود. عملکرد این حشره کش به این صورت است که در طول شب های تابستان با روشن شدن چراغ در اتاق و برخورد نور آن با شیشه ها، یک طیف رنگی ایجاد می شده که حشرات را به خود جذب می کرده است. وقتی حشرات به مرکز نور نزدیک می شدند به سبب تعداد رنگ ها و با توجه به مرکب بودن چشم آنها، دیدشان مختل می شده، در نهایت کور می گشتند و به داخل آب می افتادند.

کانال هایی موسوم به کانال های جعفری هم در ازاره ها تعبیه شده اند تا هوا پشت دیواره ی اصلی جریان پیدا کرده و نم حوض به ساختمان آسیب نزند.

متاسفانه تصویری از این بخش در دست نیست

باغ فین کاشان
photo by Orhan Kilic

3- چایخانه | محل تقسیم آب

با گذر از کنار شاه نشین و در کنار کوشک قاجار، چایخانه را می بینید که قبلا چشمه زنانه نام داشته است. در این قسمت، تمام آب ورودی به باغ، تقسیم می شود. یک سوم از آب چشمه اصلی به اینجا وارد می شود و پس از تقسیم شدن به 3 شاخه، راه خود را به این صورت ادامه می دهد: یک شاخه از زیر حوض کوشک قاجار، شاخه ای دیگر از زیر حوض جوش و یکی از زیر حوض کوشک صفوی عبور می کند. سپس بقیه جوی ها و فواره ها از این سه حوض تغذیه می گردند.

چایخانه باغ فین
 

4- کوشک قاجار یا شترگلوی فتحعلی شاهی | خنکای تابستان در کویر

بنای کوشک قاجار که با نام شترگلوی فتحعلی شاهی یا صوفه فتحعلی شاهی شناخته می شود ساختمانی است که به دستور فتحعلی شاه در حدود سال 1189 شمسی در باغ فین ساخته شد. در این بنا بخش های مختلفی وجود دارد که عبارتند از: حوضخانه، چهار طاقی با حوض جوش، صفه وسیع و سرپوشیده با ۴ ایوان و شاه نشین که در گذشته کف همه آن­ها از تخته سنگ­ های بزرگ مرمر پوشانده شده بود. در دو ضلع شمالی و جنوبی این بنا دو حیاط خلوت وجود دارد که دارای اتاق­ های متعدد بوده و لوازم سکونت زندگی انسانی در آنها یافت شده است.

در این ساختمان، همانند شاه نشین، فضاهای مخصوص خدمه وجود دارد و در فضاهای باز اطراف آن، اتاق هایی به این منظور تعبیه شده اند. دریچه های منتهی به این اتاق ها به همراه بادگیر و حوضی که جهت آن به طرف ساختمان است، فضای خنک و دلچسبی را در تابستان های گرم کاشان ایجاد می کرده و باعث می شده تا در اقلیم کویری، هوایی متفاوت جریان پیدا کند.

در سقف این بنا نقاشی هایی وجود داشته که کاری از صنیع الملک غفاری، عموی کمال الملک، نقاش زبردست ایرانی بوده اند اما از آنجا که بعد از مرگ امیرکبیر در این باغ تا سال 1352 شمسی حفاظتی از این اثر صورت نگرفته، نقاشی ها در اثر نم و رطوبت و یا عوامل انسانی از بین رفته اند. بعدها عکس این نقاشی ها در آلبوم یک جهانگرد فرانسوی پیدا شد و استاد مطیفی فر، به بازسازی آنها همت گماشت. قسمت های کم رنگ نقاشی در حاشیه ها و پایین تر از قسمت سقف نمونه ی اصلی هستند و ما بقی بازسازی شده اند. موضوع نقاشی ها در قسمت بالای حوض بزم های شاهانه، نقش شکارگاه، اتفاقات رخ داده در باغ و قصه های قرآنی می باشد و دور تا دور ایوان نیز نقش 18 عدد از پسران ارشد فتحعلی شاه به چشم می خورد که در میان آنها تصویر میرزا ملک شاه از بقیه واضح تر است.

در پایین عکس این شاهزاده ها شعری نقش بسته است که اثر خاوری، یکی از شاعران قاجار، در مدح فتحعلی شاه و به خط هنرمندانه ی محمد تقی حسینی از خاندان کلهر می باشد. در آخرین مصرع این شعر، کتیبه ای وجود دارد که تاریخ اتمام تزئینات بنا را نشان می دهد و مجموع حروف ابجد بیت آخر 1226، نشان دهنده ی سال به هجری قمری، می شود.

سیستم شترگلو در این ساختمان یکی از ویژگی های بارز آن است اما با این تفاوت که قطر لوله ی به کار رفته در آن بیشتر می باشد و در نتیجه آب با فشار کمتری از حفره وسط حوض خارج می گردد. درون آب ماهی قزل آلا و ماهی قناتی بوده که از ماهی های قناتی در گذشته برای درمان یرقان استفاده می شده است. 

شترگلوی فتحعلی شاهی
photo by Ali Karbalaei

 5- حمام فین | قتلگاهی در قلب باغ

دو حمام در باغ فین وجود دارد و نام هیچ یک از آنها حمام فین نیست بلکه  تنها به دلیل قرار گیری در باغ فین به این نام مشهور گشته اند. حمام های باغ فین شاخص ترین و شناخته شده ترین بناهای این باغ هستند چرا که همانگونه که به آن اشاره کردیم، امیرکبیر نیز در یکی از این حمام به قتل رسیده است. در ادامه به معرفی این حمام ها می پردازیم:

حمام سلطنتی

حمام سلطنتی که به دستور فتحعلی شاه در سال 1189 هجری شمسی ساخته شد تا صرفا خانواده ی دربار از آن استفاده کنند. هر وقت شاهان قاجار برای تفرج به این باغ می آمدند از این حمام استفاده می کردند و حمام کوچکی نیز برای استفاده خدمه بود که در ایامی از هفته استفاده از آن برای عموم مردم نیز آزاد می شد.

درب این حمام نسبت به کلاه هایی که در قدیم استفاده می شد کوتاه است تا افراد در بدو ورود سر خود را خم کنندکه دلیل آن همان فلسفه احترام به زمین است .

قسمت های مختلف حمام عبارتند از: رختکن، راه فرعی به حمام برای رساندن وسایل به افراد داخل حمام، سربینه (1) و صحن اصلی حمام. صحن اصلی حمام نیز بخش های مختلفی دارد که عبارتند از: شاه نشین، خزینه، اتاق های حجامت، حوض آب گرم، حوض آب نیمه گرم، حوض آب سرد که با توجه به طراحی، می توان آنها را الگویی برای سوناهای امروزی دانست.

سیستم گرمایش حمام

آب حمام به وسیله تون گرم می شده است. تون محل افروختن آتش می باشد و باید در جایی قرار گیرد که از بیرون حمام بتوان به آن دسترسی پیدا کرد. تون در وسط خزینه قرار دارد و به صورت حفره ای است که از پایین به فضای بیرون راه دارد. شخصی که به او تون تاپ می گفتند هیزم را زیر تون می ریزد و آن را روشن می کند.

روی تون در کف خزینه یک ورقه مسی قرار داده شده است؛ دور ورقه را با ملاط محکمی به هم می بستند تا مانع نفوذ آب به زیر آن شوند. با داغ شدن ورقه مسی، آب خزینه تا 40 درجه گرم می گردد.

فضای حمام نیز به وسیله کانال های گربه‌رو گرم می شود که در زیر کف حمام ساخته شده اند و به قسمت تون متصل هستند. کانال های گربه‌رو حرارت و دوده های داخل تون را به دودکش ها می رساندند تا با این کار هم کف حمام گرم شود و هم دود ها از تون خارج گردند. ابعاد آنها نیز اندازه قامت خمیده یک انسان بوده و هر چند وقت یکبار، نیاز به تمیز کردن و مرمت داشته اند.

دیواره های حمام از ساروج ساخته شده که ملات محکمی از آهک، خاکستر و گیاه لویی است و وقتی این ترکیب در جایی استفاده شود رطوبت نمی تواند به پایه ها و دیوار بنا آسیب برساند.

روشنایی حمام از طریق حفره های سقف به نام جامگاه تامین می شده که این سوراخ ها شیشه های مجدی داشتند چرا که این شیشه ها دارای دو خاصیت هستند: نور را حتی در روزهای ابری دو برابر می کنند و دید را از بالای پشت بام حمام، مختل می نمایند.

 حمام صفوی یا حمام کوچک | قتلگاه صدراعظم شایسته ایران

 بعد از حمام سلطنتی، حمام صفوی قرار دارد که تاریخ ساخت آن به حدود سال 882 شمسی باز می گردد. که قسمت های اعظم آن شبیه حمام سلطنتی است و نکته ی بسیار قابل توجه آن وجود 7 کاشی قدیمی در قسمت خزانه است که حدود 500 سال قدمت دارند. این حمام میزبان یکی از تلخ ترین حوادث تاریخ ایران و قتل صدر اعظم شایسته ای همچون امیرکبیر بوده است و امروزه با عنوان حمام امیرکبیر نیز شناخته می شود.

حمام فین
 
محل قتل امیرکبیر
 
محل قتل امیرکبیر
photo by Mahdiar Zamzam

6-  حیاط خلوت کریم خانی | به دور از چشم ها

قسمتی در باغ فین وجود دارد که به دستور کریم خان زند و به همت آقا سلیم آرانی، حاکم وقت کاشان ساخته شده و از درون باغ قابل مشاهده نیست. این قسمت حیاط خلوت کریم خانی نام دارد که شامل یک حیاط کوچک و اتاق های پنج دری و پس اتاق های ساده می باشد و سال ساخت آن به حدود 1141 هجری شمسی بار می گردد.

7- موزه ملی کاشان | گنجینه ای بر روی خرابه های خلوت نظام الدوله

در ضلع شمال غربی باغ فین، ساختمانی با عنوان موزه ملی کاشان وجود دارد که در سال ۱۳۴۶ و به همت مرحوم سید محمد تقی مصطفوی، مدیرکل باستان شناسی وقت، بر خرابه‌های برجای مانده از بنای خلوت نظام‌الدوله ساخته شده است. مساحت این بنا حدود ۳۰۰ مترمربع می‌باشد و یک طبقه شامل چند تالار بزرگ و کوچک و یک زیرزمین نسبتا وسیع در آن وجود دارد.

این موزه دارای سه بخش باستان شناسی و مردم شناسی و صنایع دستی است. بیش از ۴۰۰ قطعه اثر از جمله ظروف سفالی متعلق به دوره های پیش از اسلام و پس از آن از جمله اشیای مفرغی و سرامیک و پوشاک و خط و کتابت و انواع بافته‌ها در این موزه به نمایش در آمده  که از هزاره هفتم قبل از میلاد تا دوره معاصر را دربر می‌گیرد. اشیای بخش باستان شناسی این موزه نیز از حفاری‌های انجام شده در تپه سیلک و چغازنبیل و حسنلو و خوروین و لرستان و... به دست آمده اند.

باغ فین کاشان
photo by Maghami

ثبت ملی و جهانی باغ فین کاشان

باغ فین شاهکاری از معماری ایرانی است که به سبب اهمیت فراوان و نیاز به حفاظت بیشتر، در تاریخ 15 آذرماه سال 1314 با شماره ی 238 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مهندسی حیرت انگیز این باغ نیز باعث شده تا نامش در میان 9 باغ ایرانی باشد که در فهرست میراث جهانی یونسکو دارند. دلایل ثبت این باغ در سال 2011 در این فهرست به شرح زیر است:

1- نشان دهنده یک شاهکار از نبوغ و خلاقیت انسانی است.

2- نشان دهنده تبادل ارزش‌های بشری در یک بازه زمانی در یک منطقه فرهنگی از لحاظ پیشرفت در معماری یا فناوری، برنامه‌ریزی شهری یا طراحی چشم‌انداز می باشد.

3- گواهی بی‌همتا یا دست‌کم استثنایی بر یک سنت فرهنگی یا تمدن زنده یا از میان رفته است.

4- نمونه‌ای برجسته در معماری یا تکنولوژی است که مرحله ی مهمی از تاریخ بشر را نشان می دهد.

5- به طور مستقیم با رویدادها یا سنت‌های زندگی، افکار و عقاید یا آثار هنری یا ادبی دارای اهمیت عالی جهانی مرتبط است.

باغ فین کاشان
 

راه دسترسی و اطلاعات بازدید

آدرس: استان اصفهان، بخش مرکزی شهر کاشان، قصبه فین کوچک از روستای فین، خیابان امیرکبیر 

زمان بازدید:  همه روزه به جز ایام سوگواری 

ساعت بازدید: 9.00 الی 16.30

هزینه بازدید: 3000 تومان برای اتباع ایرانی و 20000 تومان برای اتباع خارجی

لطفا منتظر بمانید ....

نمایش جاذبه های گردشگری نزدیک

باغ فین آرزوهایتان را برآورده می کند!

برخی بر این باورند که برای برآورده شدن آرزوهایشان باید سکه ای به درون حوض بیاندازند و اگر سکه به داخل حفره میان حوض افتاد، مراد دلشان را می یابند. این کار در ظاهر بیشتر شبیه یک تفریح و سرگرمی و خرافه است اما فلسفه انداختن سکه در آب به آیین میترا در مذهب زرتشت باز می گردد. در این آیین آب مظهر پاکی است و پیروان آن یک قسمت مال خود را به الهه آب می بخشیدند تا برکت را به خانه های خود بیاورند.

در واقع پول ریختن در آب نوعی قربانی، نذر و بخشش به شمار می رود. همچنین باید به این موضوع توجه داشت که آب یکی از چهار آخشیش (عنصر) مقدس در ادیان کهن ایرانی می باشد و در کتاب اوستا بارها و بارها به اهمیت و تقدس آب اشاره شده است. در آبان یشت و تیر یشت که از قسمت های اوستا هستند، درباره تقدس آب ها سخنان بسیاری گفته شده و  آناهیتا ایزد بانوی آب ها مورد ستایش قرار گرفته است.

استرابو، تاریخ نگار و جغرافی دان یونانی، در یک سده پیش از میلاد در مورد اهمیت و تقدس آب نزد ایرانیان چنین می گوید:

ایرانیان در هنگام قربانی کردن از برای آب در کنار رود یا سرچشمه و کرانه دریا گودالی کنده در کنار آن قربانی می کنند آن چنان که آب از خون قربانی آلوده نشود.

در یسنا، بخشی از اوستا، در مورد حاجت دهی آب ها چنین گفته شده است:

ای زرتشت! نخست کام (آرزوی) خویش از آبها بخواه.

بی شک این بند از اوستا می تواند محکم ترین پاسخ برای راز انداختن سکه ها به داخل آب باشد و دلیل این رسم را به خوبی توضیح دهد.

البته این رسم فقط به ایران محدود نمی شود و در ایتالیا و روسیه هم باوری این چنینی در میان مردم وجود دارد.

باغ فین کاشان
 

دلیل نامگذاری باغ فین

همانگونه که اشاره کردیم به این باغ، باغ شاه هم گفته می شود. بسیاری تصور می کنند که این نام به سبب تعلق این باغ به شاهی خاص، بر آن گذاشته شده اما دلیل اصلی معنای كلمه شاه، یعنی بزرگ است و احتمالا به خاطر وسعت بسیار باغ و حتی بیش از اندازه کنونی، به باغ شاه معروف شده است.

این باغ به سبب قرار گیری در منطقه ی فین نیز به نام باغ فین شناخته می شود که برای معنای کلمه فین سه نقل قول وجود دارد:

1- كلمه فين معرب پين است و پين يك لغت فارسي باستان معني پايانه می باشد و با توجه به اینکه این منطقه پايان شهر بوده نامگذاری با مسمایی به نظر می رسد.

2- اقوام كاسپين كه از فلات سيبري به فلات مركزي آمدند در اصل 2 قوم كاس ها و پين ها بودند. از میان آنها، پين ها در همين منطقه ساكن شدند و كاس ها کاشان را برای سکونت انتخاب کردند.

3- كلمه فين كه از كلمه فينه گرفته شده و فينه نام كلاه هايي بوده كه مردم اين ناحيه بر سر مي گذاشتند. 

باغ فین کاشان
 

امکانات باغ فین

باغ فین یک مجموعه ی گردشگری است که امکاناتی همچون سرویس بهداشتی، پارکینگ، نمازخانه، چایخانه، فروشگاه محصولات فرهنگی و سوغات را در اختیار شما قرار می دهد.

باغ فین کاشان
 

توصیه های کارناوالی

پیشنهاد ما به شما این است که در اردیبهشت و خرداد به کاشان سفر کنید تا از دیدن جشنواره ی گلاب گیری نیز لذت ببرید. البته به یاد داشته باشید که در این زمان تعداد گردشگران در این شهر به اوج خود می رسد.

باغ فین کاشان
photo by Behnam Salehnasab

در پایان گشتی مجازی در باغ فین را تجربه کنید



سخن آخر

وجود آثار تاریخی کشورمان در فهرست جهانی باعث غرور و افتخار ماست و بازدید از آنها می تواند تجربه ای جالب و به یادماندنی را برایمان رقم بزند. پس در میان مقاصد رنگارنگی که برای سفرهایتان انتخاب می کنید جایی هم برای باغ فین کاشان بگذارید و از جلوه های تماشایی آن لذت ببرید.

اگر تا به حال به کاشان سفر داشته اید از حال و هوای این شهر و عطر گلاب و عرقیجات معروفش برایمان بگویید. 

اگر در سفرتان به باغ فین رفته اید دیده ها و شنیده هایتان را با دیگر دوستان کارناوالی به اشتراک بگذارید و آنها را در این تجربه سهیم کنید.

می توانید از دیدنی های شهرتان هم برایمان بگویید تا آن را در کارناوال به دیگران هم معرفی کنیم.

منتظر شما خوبان هستیم...

ورود به صفحه اختصاصی راهنمای سفر به کاشان
دیدگاه و تجربه سفر
account_circle
email

لطفا منتظر بمانید ....

پرسش و پاسخ
account_circle
email

لطفا منتظر بمانید ....

عکس های کاربران