کارناوالِ جدیدی در راه است
خبرم کن arrow_back

تصاویر تهران قدیم | مرور خاطره انگیز تاریخ پایتخت

تهران، برای بسیاری شهر آرزوها و رویاهاست. پایتخت بزرگ ایران، با وسعت و فرصت های بیشمار و امکاناتی که در اختیار افراد می گذارد، به مقصد آمال بسیاری از ایرانیان، به ویژه جوانان بدل شده است. اما تهران از ابتدا این گونه نبوده و به مرور زمان و طی قرنها شکل کنونی خود را پیدا کرده است. به احتمال زیاد این نکته را درباره ی تاریخچه ی تهران شنیده اید که اول‌ بار قریه ای خوش آب و هوا در اطراف شهر ری کنونی بوده است. چه بسا بنا به دانشِ تاریخی که از دوران مدرسه برایتان به یادگار مانده هم می دانید که در زمان قاجار، یعنی چیزی بیش از 200 سال پیش، به پایتختی ایران زمین برگزیده شده است. اما این دانش تنها گوشه ای از سرنوشت شهر تهران در طی زمان را به نمایش می گذارد. تهران روایت های بسیاری از آنچه که بود، آنچه که بدان تبدیل شد و آنچه که در آینده خواهد شد را در دل دارد. 

در جنوبی ترین دامنه ی کوه های البرز، زمانی که خبری از ساختمان ها، راه ها و شهرهای کنونی نبود، روستایی کوچک و ناشناخته به نام تهران روزگار می گذراند. تحقیقات باستان شناسی جدید و کشف های تازه، تاریخ تهران را به ماورای آنچه تاکنون در مورد آن فکر شده می برد و صفحات جدیدی از قدمت 7000 ساله ی پایتخت ایران را در برابر دوستداران این کلانشهر زیبا قرار می دهد. 

 نام تهران برای نخستین بار در تذکره های قرن سوم هجری آمده است. "ابوعبدالله محمد بن حماد طهرانی" مشهور به "حافظ تهرانی" شخصی است که نام تهران را در شهرت خود یدک می کشد و اینگونه موجب ثبت این اسم در تاریخ می شود. زمان برای تهران و اهالی آن به سرعت می گذرد اما تغییرات زیادی در شکل و شمایل روستا اتفاق نمی افتد. قرن 700 هجری است و غازان خان، مشهورترین پادشاه ایلخانی، قریه ی خوش آب و هوای تهران را به عنوان استراحت گاه خود انتخاب می کند؛ انتخابی که مسیر جدیدی را پیش راه این روستا که شهره به انارهایش بوده، می گذارد. اندک اندک این منطقه ی خوش منظره جای خود را میان جاذبه های ایران باز کرده و سیاحان زیادی وصف آن را در سفرنامه های خود می آورند.

تهران که حالا از شرق و غرب گسترش یافته، میزبان شاه طهماسب، دومین پادشاه صفویان می گردد. او که خسته از جنگ با ازبکیان به سوی پایتخت آن روزهای صفویان، یعنی قزوین روانه بود، آوازه ی زیبایی های تهران را شنیده و تصمیم می گیرد در این مکان نفسی تازه کند. وجود قبر "سید حمزه (ع)"، جد صفویان، در شهر ری و علاقه مندی شاه به تهران از یک سو و حمله ی مداوم راهزنان به این شهر که باعث شده بود تهران شهری زیرزمینی شود، از سوی دیگر باعث گردید طهماسب صفوی دستور دهد تا حصار و برج و باروهایی بلند به تعداد 114 عدد در اطراف شهر ساخته شده و نگهبان آن باشند. این حصار با 4 دروازه به نامهای دروازه عبدالعظیم، دروازه شمیران، دروازه قزوین و دروازه دولاب تا دوره ی ناصرالدین شاه قاجار پایدار ماند. علاوه بر این دروازه ها، بازار تهران یادگار دیگری است که شاه طهماسب برای تهران برجای گذاشت.

ساخت و ساز در این شهرِ ییلاق مانند اما به اینجا ختم نشد و در دوران شاه عباس کبیر، مقتدرترین پادشاه صفوی نیز ادامه یافت. او با اینکه در ابتدا در شهر تهران به مریضی سختی دچار شد و این شهر را نفرین کرد اما بعدها دلش با حال و هوای چهار فصل آن نرم شد و دستور داد تا چنارهای متعددی در جای جای تهران کاشته شود؛ به گونه ای که بعد از آن تهران به چنارستان مشهور گردید. دوران صفویه و افشاریه برای تهران به سرعت طی شد و اتفاقات ریز و درشتی بر سر راه پیشرفت آن قرار گرفت. روزگار گذشت تا اینکه زمانه ی حکومت سلسله ی زندیه رسید. وکیل الرعایا، کریم خان زند به تهران و به ویژه منطقه ی شمیران علاقه ی بسیار داشت. چندبار از این مکان خوش آب و هوا بازدید کرد و دستور آبادانی هرچه بیشتر آن را صادر نمود. هرچند اجل به او مهلت نداد تا شکوه تهران را بعد از صدور فرامین خود ببیند. 

نوبت فرمانروایی در ایران به ایل قاجار رسیده و آغا محمد خان قاجار بر مسند قدرت تکیه زده است. او مهمترین تصمیم را در حیات شهری، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تهران گرفت و آن را به عنوان پایتخت جدید حکومت در ایران انتخاب کرد. روزی که او در کاخ گلستان تاج سلطنت را بر سر می گذاشت، شاید هرگز فکر نمی کرد شهری که او برای مرکزیت سلطنت خود انتخاب کرده تا 200 سال بعد به اندازه ای رشد کند که چند برابر جمعیت آن روزها را در خود جای دهد. تهران تا پایان حکومت دومین شاه بی مبالات قاجار، فتحعلی شاه چندان گسترش پیدا نکرد و معدود ساختمان ها و محلاتی مانند کاخ صاحبقرانیه، محله های دروازه شمیران و نگارستان به مجموعه ی شهری آن اضافه گردید. 

ناصرالدین شاه اما مرزهای تهران را فراتر از جایی که از شاه تهماسب و نادرشاه به یادگار مانده بود برد؛ بناهای شهری فراوانی را در آن تاسیس و مقدمات مدرن شدن آن را مهیا کرد. وجود افرادی مانند امیرکبیر در کنار سفرهای متعدد شاه به خارج موجب شد تهران رنگ و بوی شهرهای مهم دنیا را به خود بگیرد، صاحب مدرسه ی دارالفنون و شفاخانه ی دولتی شود، آب رودخانه ی کرج را در شریان رگ های خود جاری ببیند و میزبان خیابان هایی مدرن مانند لاله زار و ناصریه گردد. نخستین آسمان خراش آن زمانِ تهران، شمس العماره نیز در همین زمان ساخته شد. در زمان وزارت میرزاحسین خان سپهسالار، نهاد بلدیه برای اولین بار در تهران پاگرفت و در دوره ی مظفرالدین شاه ساختمان پارلمان نیز به این مجموعه ی شهری اضافه شد. 

کار توسعه ی تهران به هنگام سلطنت پهلوی اول اما شکلی افسار گسیخته به خود گرفت. با حکم رضاخان دروازه های قدیمی این شهر تخریب شد و تهران از هر جهت به سرعت و با بی نظمی گسترش پیدا کرد. مهمترین ساختمانی که در این زمان به شهر جلاء و اعتبار بخشید، دانشگاه شهیر تهران بود. کم کم راه مهاجرت به سوی تهران باز شد و این شهر میزبان مهاجرانی از بسیاری نقاط ایران و دنیا گردید. 

رشد و توسعه برای تهران در دوره ی محمدرضا شاه سرعت بسیاری داشت و هر روز پایتخت ایران شاهد سازه، محله، خیابان و افرادی تازه شد. امروز به همراه شما در کارناوال قصد داریم سری به این دوره ی تاریخیِ تهران بزنیم و گذری سریع بر تصاویر جالب و دیدنی از آن زمان داشته باشیم. با ما در این سفر به طهران قدیم همراه باشید...ورود به صفحه ی اختصاصی راهنمای سفر به تهران

نمای هوایی از تهران جدید پایتخت سیاسی ایران | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

1- خیابانی در تهران مملو از ماشین های پیکان نوستالژیک | تیر 1349

پیکان خودروی خاطره انگیز ایرانی ها، در سال 1346 راه خود را در جاده های کشورمان باز کرد و محبوب خانواده ها و جوانان ایرانی شد. این خودرو توسط شرکت ایران ناسیونال (ایران خودروی فعلی) به بازار ماشین کشور وارد شد و نخستین خودروی تولید داخل لقب گرفت. اما کیفیت پایین، مصرف بالای بنزین و از مد افتادن آن سبب شد تا کم کم از میزان تولید آن کاسته شده و در سال 1384 برای همیشه به تاریخ وسایل نقلیه در ایران بپیوندد. مدل پیکان جوانان به ویژه با رنگ گوجه ای هنوز در اذهان بسیاری از پدر و مادرهای قدیم خاطرات شیرینی را به یاد می آورد و خط لبخندی را بر لب می نشاند. برای بسیاری از مردم هنوز تاکسی، یادآور پیکان های نارنجی رنگی است که جذابیت خاصی به شهر می بخشیدند.

تهران قدیم | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

 2- صحنه ای از خیابان و عابرین پیاده در حال گذر | تیر 1349

عکس تهران قدیم | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

3- کاخ سفید سعدآباد | شهریور 1332

"کاخ سفید" یا "کاخ ملت" بزرگترین کاخ از مجموعه ی 110 هکتاری سعدآباد است که روزگاری به عنوان اقامتگاه تابستانی محمدرضا شاه و همسرش فرح مورد استفاده قرار می گرفت. این کاخ به علت رنگ سفیدِ نمای آن به این نام شهره شده و امور اداری و تشریفاتی آن زمان مملکت در آن انجام می پذیرفت. ساخت آن در سال 1310 در زمان رضاشاه آغاز و به سال 1315 کار ساخت آن به اتمام رسید. گچ بری ها، سنگ های مرمر مورد استفاده در تزئین کاخ، نمای بیرونی با سبک معماری کاخ های سلطنتی آلمان، معماری داخلی به سبک طرح ایرانی-بیزانسی و پرده های بزرگ نقاشی از جمله شاخصه های تزئینی و معماری برجسته ی کاخ سفید است.

سعدآباد، تهران | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

4- میدان سپه | مهمترین میدان آن روزهای پایتخت ایران | سال 1325

میدان سپه یا توپخانه که امروزه به نام میدان امام خمینی شناخته می شود، در قلب قسمت تاریخی تهران قرار دارد. میدان سپه به سال 1284 و با دستور امیرکبیر و در دوره ی سلطنت ناصرالدین شاه قاجار بنا شد. این میدان از زمان ساخت تا زمان معاصر جزو مهمترین میدان های پایتخت بوده و عمده رفت و آمدهای شهری به این مکان صورت می پذیرفته است. از جمله کارکردهای میدان سپه، می توان به محلی برای تجمع، آتش بازی و جشن، اعدام و قرارگیری مراکز مهم اداری و تجاری مانند تلگرافخانه و پست، بلدیه (شهرداری) و ... اشاره کرد.

میدان سپاه تهران | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

5- میدان زیبا و رنگارنگ ولیعصر (ع) | سال 1350

میدان ولیعصر که پیش از انقلاب میدان ولی عهد نام داشت، مهمترین میدان موجود در خیابان ولیعصر (عج)، بلندترین خیابان خاورمیانه است. اطراف این میدان با مراکز تفریحی نظیر انواع سینماها، پیاده راه بلوار کشاورز، انواع رستوران ها و غذاخوری ها، مراکز خرید و تجاری احاطه شده و از میدان های شهیر و محبوب تهران می باشد.

6- مد به سبک دهه 30 و 40 تهران

عکس قدیمی تهران | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

7- عابرین پیاده و ماشین ها در کنار هم | خیابان خاطره انگیز لاله زار تهران 

لاله زار مشهورترین خیابان قدیمی در تهران و شاید ایران است که نام و وصف زیبایی و جذابیت آن، بارها در کتاب ها، فیلم ها و خاطره های گوناگون نقل گردیده است. طرح این خیابان بعد از نخستین سفر فرنگ ناصرالدین شاه و بازدید از شانزلیزه ی فرانسه بر روی کاغذ آمد و در همان سالها جان گرفت و برای همیشه در خاطره ی جمعی تهران قدیم ثبت شد. اگرچه این خیابان اکنون رونق گذشته را ندارد اما روزگارانی میزبان بسیاری از رستوران ها، کافه ها، تئاترها، سینماها و فروشگاه های مهم تهران بوده و پاتوق اصلی هنرمندان، نویسندگان و سیاستمداران بسیاری به شمار می رفت.

خیابان لاله زار تهران | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

8- پیست شمشک در ارتفاعات تهران | سال 1350

شمشک از دیرباز جزء مناطق ییلاقی تهران به شمار می رفته و مردم در تعطیلات تابستانی خود، برای دوری از گرمای دشت تهران به این منطقه ی خوش آب و هوا در دامنه ی کوه البرز پناه می بردند. شمشک که از توابع رودبار قصران در شهرستان شمیرانات استان تهران است، برای پیست اسکی خود بسیار مشهور و محبوب شده است. این پیست اسکی در سال 1337 با 2 تله سيژ ، 3 تله اسكی بشقابی و 2 تله اسكی چكشی مورد بهره برداری قرار گرفت و اکنون از مناطق تفریحی زمستانی استان تهران به حساب می آید.

پیست شمشک تهران | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

9- کوهی از نقش و نگار | سال 1352

فرش های تازه شسته شده در کوهی در نزدیک تهران در پهنه ی آفتاب قرار گرفته اند تا خشک شوند. 

تهران قدیم | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

10- ماشین ها در یک خط پشت سر هم | تیر 1349

تهران قدیم | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

11- خیابان تخت جمشید قبلی و بلوار آیت الله طالقانی فعلی | سال 1350

خیابان طالقانی یا آنگونه که در قدیم نامیده می شد، خیابان تخت جمشید، از جمله خیابان های مهم پایتخت می باشد. این خیابان که روزگاری شمالی ترین خیابان تهران بوده در امتداد شرق و غرب این شهر کشیده شده و ادارات و سازمانهای دولتی بسیاری را در خود جای داده است. مشهورترین ساختمانی که در این خیابان قرار دارد، بنای سفارت پیشین آمریکا است.

خیابان آیت الله طالقانی تهران | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

 12- زندگی روستایی اطراف تهران | نمایی از کوه استوار دماوند 

عکس قدیمی کوه دماوند | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

13- دانشجویان زن و مرد دانشکده پزشکی در دانشگاه تهران | دهه سی و چهل شمسی

سنگ بنای دانشکده ی پزشکی دانشگاه تهران در سال 1313 و بعد از صدور فرمان تاسیس این دانشگاه گذاشته شد. در ابتدا دانشگاه تهران پنج دانشکده داشت که یکی از آنها به پزشکی (طب) اختصاص داده شد. می توان گفت دانشکده ی پزشکی نخستین دانشکده ای است که در کشور ساخته شده است.

دانشگاه تهران | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

14- نمایی از مناطق شهری تهران که افراد طبقه متوسط در آن سکونت داشتند | دهه 40

تهران قدیم | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

 15- ماشین، خیابان و سازه های شهری در تهران قدیم | گذر سریع زمان

تهران قدیم | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

16- فرودگاه مهرآباد | دهه چهل و پنجاه شمسی

منطقه ای که فرودگاه مهرآباد فعلی در آن قرار گرفته است، در ابتدا روستای حسین آباد نام داشته و بعدها به نام مهرآباد تغییر اسم داد. روستای حسین آباد بعد از اینکه به عنوان مهریه در تملک عصمت الدوله (1) درآمد، مهرآباد نام گرفت. اما با خرج های بی رویه همسر عصمت الدوله، این روستا و زمین های آن از دست او خارج شد. این اراضی تا سالها بدون کاربری باقی ماند تا اینکه در سال 1317 فرودگاه مهرآباد تاسیس و برای اولین بار به روی هواپیماهای نظامی باز گردید. کم کم و با رشد صنعت هوایی ایران و عضویت کشورمان در سازمان ایکائو، فرودگاه مهرآباد میزبانی شایسته برای هواپیماهای باری و مسافری شد و تا سالها، عنوان شلوغ ترین و مدرن ترین فرودگاه منطقه را به خود اختصاص داده بود. 

پاورقی 


1- عصمت الدوله دختر ناصرالدین شاه قاجار و همسر دوست محمد خان معیرالممالک بود و روستای حسین آباد به عنوان مهریه عروسی به او هدیه داده شد.

فرودگاه مهرآباد تهران | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

17- خیابان فردوسی تهران | اردیبهشت 1325

خیابان فردوسی از خیابان های قدیمی تهران است و اهمیت اقتصادی فراوانی دارد. این خیابان از دیرباز میزبان صرافی های متعدد و دلارفروش های رسمی و غیر رسمی بوده که وجهه اقتصادی و مالی اش را در تضاد با نامی که بر آن گذاشته شده، پر رنگ تر نشان می دهد. علاوه بر این صرافی ها، صنف های چرم، نقره و کفش در کنار موزه های مشهوری مانند موزه ی جواهرات ملی، موزه ی سکه و همچنین ساختمان مرکزی بانک های سپه و بانک ملی ایران، شهرت و اثر گذاری بیشتری به این خیابان داده اند.

خیابان فردوسی تهران | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

18- نمای هوایی از دانشگاه تهران 

نخستین مرکز آموزش مدرن در ایران به همت میرزا تقی خان امیرکبیر با تاسیس دارالفنون به سال 1230 در دوره ی ناصرالدین شاه قاجار راه اندازی شد. تجربه ی موفق دارالفنون در تربیت دانش آموختگان، راه را برای تاسیس اولین دانشگاه به سبک غربی و آن روزهای دنیا در ایران باز کرد. در همین راستا دکتر محمود حسابی، دانشمند شهیر ایرانی، در سال 1307 پیشنهادِ مرکزی جامع که در آن اکثر علوم آموزش داده شود را با علی اصغر حکمت، وزیر وقت فرهنگ، در میان گذاشت. طرح ایجاد دانشگاهی برای تهران در سال 1312 در جلسه ی هیات دولت مطرح گردید. علی اصغر حکمت، که باید مفهوم دانشگاه را در ذهن دولتی ها ایجاد می کرد و موافقت آنها را می گرفت، در میان تعریف و تمجیدهای آنان از شهر زیبای تهران جمله ای کلیدی بر زبان آورد: "البته که در آبادی و عظمت پایتخت شکی نیست ولی تنها نقص آشکار آن این است که "انیورسته" ندارد و حیف است که این شهر نوین از این حیث از دیگر بلاد بزرگ عالم، واپس ماند."

این سخن تاثیر خود را گذاشت و او توانست 25 هزار تومان بودجه ی اولیه برای ساخت دانشگاه را از هیئت دولت بگیرد. با این حال خرید و انتخاب زمین سختی های فراوانی را مقابل ساخت آن گذاشت و کار تاسیس دانشگاه را با مشکل ایجاد کرد. اما در نهایت با خوش فکری های علی اصغر حکمت در حل این مسائل و طراحی و معماری آندره گدار، معمار مشهور فرانسوی، در تاریخ بهمن 1313 لوح یادبود تاسیس دانشگاه تهران با حضور مقامات دولتی در دل خاک و در مقابل پلکان جنوبی دانشکده پزشکی به امانت گذاشته شد.

نمای هوایی دانشگاه تهران | Photo by : Unknown
Photo by : Unknown

سخن آخر

امروز به همراه شما سری به آرشیو عکس های تاریخی تهران زدیم و در گذری کوتاه تصاویر زیبا و جالبی از زمان های نه چندان دور پایتخت ایران را به نظاره نشستیم. 

به نظر شما مکان های معرفی شده تا چه اندازه در این سالها تغییر کرده اند و آیا این تغییرات منظر شهری را بهتر کرده اند یا بدتر؟

نظرات و عکس های قدیمی خود را از تهران با ما و دوستانتان در کارناوال به اشتراک بگذارید؛ منتظرتان هستیم. 

ورود به صفحه اختصاصی راهنمای سفر به استان تهران
دیدگاه ها : 2
account_circle
email

لطفا منتظر بمانید ....