راه را گم نکنید! روش‌های جهت‌یابی در طبیعت

بقیه جا موندن یا ما عقب افتادیم؟! کاش از این طرف نمی‌اومدیم. بیا از همین راه برگردیم، ولی... این درخت رو اومدنی ندیدیم! همین طرفه؟! فکر کنم گم شدیم...

ممکنه تجربه گم کردن راه در طبیعت داشته باشید اما این وضعیت وقتی خطرناک میشه که، GPS یا قطب‌نما همراهتون نباشه. از جاده یا آبادی هم خیلی دور شده باشید، آب کافی نداشته باشید و هوا هم در حال تاریک شدن باشه.

البته اصلا نگران نباشید. روش‌های جهت‌یابی که در ادامه آموزش میدم رو با دقت به خاطر داشته باشید تا راه خانه رو پیدا کنید، و در پیری مثل یک قهرمان، این خاطره هیجان‌انگیز رو برای نوه‌هاتون تعریف کنید.

جهت‌یابی

جهت‌یابی به معنی تشخیص جهت‌های جغرافیایی ست. با دانستن این که مقصد شما، جاده و یا نزدیک‌ترین روستا در کدام سمت قرار داره، کافی ست جهت مورد نظرتون رو نسبت به موقعیتی که در اون قرار دارید پیدا کنید.

برای بقا در طبیعت باید با قوانین و رموز آن آشنا شد و برای نجات پیدا کردن در شرایط سخت از اون‌ها استفاده کرد.

روش‌هایی که در ادامه براتون میگم، هیچ کدوم به دقت قطب‌نما یا جی پی اس‌های پیشرفته امروزی نیستند، اما امتحان خودشون رو پس دادن. نکته مهم اینه که هیچ نشانه‌ای رو به تنهایی قطعی ندونید و همیشه چند روش رو با هم مقایسه کنید.

اما قبل از هرچیز، آشنایی با جهت‌های جغرافیایی برای ما مهم است.

اگر رو به شمال (North) بایستیم، سمت راست ما مشرق (شرق، خاور، East) هست و سمت چپ ما مغرب (غرب، باختر، West).

پشت سر ما جنوب (South) است. اینها چهار جهت اصلی هستند.

بین هر دو جهت اصلی، یک جهت فرعی هست. مثلا نیمساز جهت‌های اصلی شمال و شرق، شمال شرقی میشود.

حقایق و نکات ضروری قبل از حرکت

قبل از این که اصلا کار به جهت‌یابی اضطراری برسه، بهتره از همون اول کاری کنیم که راه را گم نکنید. ساده‌ترین قانون اینه: مسیر رفت، زمان برگشت، نقطه شروع و مقصد تقریبی رو با یک نفر مطمئن در میان بگذارید. اگر گروهی سفر می‌کنید، هر چند دقیقه یک بار پشت سر رو نگاه کنید؛ چون مسیر برگشت معمولا از زاویه‌ای کاملا متفاوت دیده میشه و همون سنگ، درخت یا پیچ مسیر که در رفت خیلی واضح بوده، موقع برگشت ممکنه اصلا به چشم نیاد.

برای طبیعت‌گردی، فقط به موبایل تکیه نکنید. شارژ باتری، آنتن‌دهی، خراب شدن دستگاه یا حتی افتادن گوشی در آب میتونه همه برنامه رو به هم بزنه. بهتره نقشه آفلاین منطقه، پاوربانک، سوت، چراغ‌قوه، کبریت یا فندک ضدآب، آب کافی، خوراکی سبک و یک لباس گرم همراهتون باشه. قطب‌نما هم وسیله‌ای کوچیکه اما در لحظه‌های حساس میتونه خیلی بزرگ عمل کنه. اگر قصد شب‌مانی دارید، خواندن مطلب راهکارهایی برای خواب بهتر در طبیعت کمک می‌کنه قبل از تاریکی، جای امن‌تری برای استراحت انتخاب کنید.

یک نکته مهم دیگه اینه که اگر فهمیدید گم شدید، عجولانه راه نیفتید. چند دقیقه بایستید، نفس بکشید، آب بخورید و مسیرهایی رو که اومدید مرور کنید. خیلی وقت‌ها آدم از ترس، مسیر اشتباه رو با سرعت بیشتری ادامه میده. اگر هوا رو به تاریکی است، بهتره به جای حرکت بی‌هدف، جایی امن پیدا کنید، خودتون رو گرم نگه دارید و با نشانه‌های واضح مثل سوت، نور چراغ یا آتش کنترل‌شده درخواست کمک بدید.

اگر گم شدید، اول چه کار کنید؟

اولین واکنش خیلی‌ها بعد از گم شدن اینه که تندتر راه میرن تا زودتر از مسیر اشتباه خارج بشن؛ اما همین عجله معمولا فاصله شما رو از مسیر اصلی بیشتر می‌کنه. یک قانون ساده به خاطر بسپارید: بایست، فکر کن، اطراف رو نگاه کن و بعد تصمیم بگیر. بهتره چند دقیقه در یک نقطه امن بمانید، کوله رو زمین بگذارید، آب بخورید و آخرین نشانه‌ای رو که مطمئنید از کنار آن عبور کرده‌اید به یاد بیاورید. شاید یک پیچ رودخانه، یک درخت شکسته، یک سنگ بزرگ یا صدای جاده بتواند سرنخ برگشت باشد.

اگر همراه دارید، گروه رو پراکنده نکنید. همه باید در فاصله دید و صدا بمانند، چون پیدا کردن یک نفر گم‌شده از پیدا کردن چند نفر گم‌شده خیلی راحت‌تره. اگر مجبور شدید برای بررسی اطراف چند قدم دور شوید، مسیر برگشت به نقطه اصلی رو با سنگ‌چین کوچک، شاخه خشک یا نشانه‌ای که به طبیعت آسیب نزند مشخص کنید. در فضای مه‌آلود، جنگل انبوه یا کوهستان، فاصله‌ها فریبنده میشن؛ چیزی که نزدیک به نظر میاد ممکنه چند دره آن‌طرف‌تر باشه.

اگر احتمال میدید کسی دنبال شما میاد، بهتره نزدیک یک نشانه واضح بمانید؛ مثلا کنار مسیر پاکوب، حاشیه رودخانه، فضای باز یا جایی که از بالا دیده میشه. برای علامت دادن از سه سوت کوتاه، سه بار نور چراغ یا سه توده دود استفاده کنید؛ عدد سه در بسیاری از موقعیت‌های امدادی به معنی درخواست کمک شناخته میشه. شب هنگام، انرژی خودتون رو برای گرم ماندن و دیده شدن نگه دارید و فقط وقتی حرکت کنید که از جهت و مقصد مطمئن باشید.

بهترین زمان تمرین جهت‌یابی در طبیعت

بهترین زمان برای تمرین روش‌های جهت‌یابی، روزهای آفتابی و نیمه‌ابری بهار و پاییزه؛ وقتی هوا خیلی گرم یا خیلی سرد نیست و فرصت کافی دارید با حوصله سایه، جهت تابش خورشید و نشانه‌های مسیر رو بررسی کنید. در تابستان، گرمای ظهر میتونه تمرکز شما رو کم کنه و در زمستان، کوتاه بودن روز باعث میشه خیلی زود با تاریکی روبه‌رو بشید. اگر تازه‌کار هستید، تمرین رو در مسیرهای نزدیک، شناخته‌شده و همراه با افراد باتجربه شروع کنید.

برای علاقه‌مند شدن به طبیعت و دیدن چشم‌اندازهای مختلف، تماشای مجموعه طبیعت HD میتونه ایده‌های خوبی بهتون بده. گاهی دیدن تصاویر الهام‌بخش مثل عکس های رویایی و شگفت انگیز از طبیعت کره جنوبی یا تماشای قاب‌هایی از گوشه ای از طبیعت زابل و طبیعت ارومیه باعث میشه با دقت بیشتری به شکل کوه، جهت نور، پوشش گیاهی و تغییرات زمین نگاه کنید؛ همین نگاه دقیق، پایه اصلی جهت‌یابی در طبیعته.

مسیر دسترسی و برگشت؛ قبل از گم شدن نقشه داشته باشید

وقتی درباره مسیر دسترسی در طبیعت حرف میزنیم، فقط منظور جاده رسیدن به مقصد نیست. باید بدونید از کجا وارد مسیر پیاده‌روی میشید، نزدیک‌ترین روستا یا جاده اصلی کجاست، رودخانه یا یال کوه در کدوم سمت قرار داره و در صورت تغییر هوا، کوتاه‌ترین مسیر برگشت چیه. اگر سفرتون چندروزه است، بهتره اقامت شب قبل یا بعد از برنامه رو از قبل مشخص کنید؛ مثلا از گزینه‌های رزرو هتل، اجاره ویلا و اقامتگاه یا در سفرهای شمالی از اجاره ویلا شمال ایران استفاده کنید تا مجبور نشید خسته و بی‌برنامه، در تاریکی مسیر طولانی‌تری رو برگردید.

روی نقشه، چند نقطه شاخص برای خودتون مشخص کنید؛ مثل قله، رودخانه، جاده خاکی، دکل برق، چشمه یا روستا. بعد از شروع حرکت هم هر از گاهی برگردید و شکل مسیر پشت سر رو ببینید. اگر در گروه هستید، آخرین نفر باید حواسش به عقب ماندن افراد باشه. هیچ وقت بدون هماهنگی از گروه جدا نشید و اگر مه، باران شدید یا طوفان شن شروع شد، ادامه مسیر رو فقط به امید حدس و گمان پیش نبرید.

چک‌لیست کوچک اما مهم قبل از ورود به مسیر

قبل از شروع پیاده‌روی، یک دقیقه زمان بگذارید و جهت کلی مسیر رو برای خودتون مشخص کنید. مثلا بدانید اگر رودخانه سمت راست شماست، در برگشت باید سمت چپ شما قرار بگیرد؛ یا اگر قله پشت سر شماست، در مسیر برگشت باید رو به آن حرکت کنید. همین نکته‌های ساده، وقتی خسته یا مضطرب هستید، کمک می‌کنند ذهنتون سریع‌تر مسیر رو بازسازی کنه.

باتری گوشی رو برای عکس گرفتن‌های غیرضروری خالی نکنید. از تابلوهای مسیر، دو راهی‌ها، محل پارک خودرو، چشمه‌ها و نشانه‌های مهم عکس بگیرید تا اگر شک کردید، بتوانید مسیر برگشت رو با عکس‌ها مقایسه کنید. اگر نقشه آفلاین دارید، قبل از اینکه آنتن قطع شود، محدوده را دانلود کنید و نقطه شروع رو ذخیره کنید. در مسیرهای کوهستانی بهتره اختلاف ارتفاع رو هم جدی بگیرید؛ پایین رفتن همیشه به معنی رسیدن به آبادی نیست و گاهی شما رو وارد دره‌ای بسته یا مسیر سخت‌تر می‌کنه.

لباس شما هم می‌تواند در شرایط اضطراری کمک کند. رنگ‌های تند و مشخص مثل نارنجی، قرمز یا زرد از دور بهتر دیده می‌شوند. سوت سبک‌تر از داد زدن است و انرژی کمتری مصرف می‌کند. اگر هوا سرد شد، قبل از اینکه عرق بدن خشک شود لباس اضافه بپوشید، چون سرما و خستگی تصمیم‌گیری رو سخت‌تر می‌کنند. یک خوراکی شیرین یا مغزهای سبک هم فقط شکم رو پر نمی‌کنند؛ گاهی همان انرژی کم باعث میشه با آرامش بیشتری فکر کنید.

اشتباهات رایج در جهت‌یابی

یکی از اشتباهات رایج اینه که آدم فقط به یک نشانه اعتماد می‌کنه؛ مثلا میگه چون خزه این سمت درخته، پس حتما شمال همینه. در طبیعت هیچ نشانه‌ای همیشه و همه‌جا درست جواب نمیده. سایه، خورشید، شکل زمین، مسیر آب، ستاره قطبی و حتی صدای جاده باید کنار هم بررسی بشن. اشتباه دیگه، حرکت مستقیم بدون توجه به موانعه. ممکنه روی نقشه یا در ذهن، یک روستا در جنوب شما باشه؛ اما بین شما و آن روستا رودخانه خروشان، پرتگاه یا جنگل انبوه قرار داشته باشه. پس پیدا کردن جهت، فقط نصف ماجراست؛ انتخاب مسیر امن، نصف مهم‌ترشه.

قطب نمای ساده بسازید

یک سوزن رو با چاقو به روش القایی و یا مالش دادن با پارچه پنبه‌ای، دقت کنید فقط در یک جهت انجام شود، دارای بار مغناطیسی کنید. اون رو روی برگ خشک، تکه‌ای کاغذ یا چوب‌پنبه بگذارید و درون ظرف آب یا گودال آب راکد قرار بدید.
سوزن در راستای شمال جنوب شروع به چرخش میکنه. هرچند این روش همیشه کاربردی و دقیق نیست و به آرام بودن آب، دور بودن از اجسام فلزی و مغناطیسی شدن درست سوزن بستگی داره، ولی امتحان کردن اون در شرایط عادی میتونه براتون جالب باشه.

قبله کدام طرف است؟

ما در کشوری اسلامی زندگی می‌کنیم. بسیاری از سازه‌های ما مثل محراب مساجد یا قبرستان‌ها و... می‌توانند در پیدا کردن جهت‌ها به ما کمک کنند.
مثلا اگر به امامزاده‌ای روبه‌رو شدید، جهت قبله را به وسیله محراب آن پیدا خواهید کرد. در بیشتر نقاط ایران، قبله تقریبا در سمت جنوب غربی تا غربِ جنوب غربی قرار می‌گیرد، اما مقدار دقیق آن از شهری به شهر دیگر کمی فرق دارد.

قبرستان‌ها هم می‌توانند راهنمای تقریبی باشند. در شیوه رایج دفن اسلامی، بدن رو به قبله قرار می‌گیرد؛ بنابراین جهت قرارگیری قبرها و سنگ‌ها می‌تواند سرنخی برای حدس زدن قبله باشد، اما این روش رو بهتره فقط در کنار نشانه‌های دیگر استفاده کنید.

گاهی به آسمان نگاه کن...

جهت یابی به کمک خورشید

خورشید از شرق طلوع و در غرب غروب میکنه، همه ما این رو شنیدیم بدون اینکه بدونیم، این قانون تنها در استوا و در شرایط مشخص، تقریبا بدون نقص اجرا میشه.

در بقیه مناطق، تنها در اوائل بهار و پائیز به این صورت است.

در فصل‌های دیگه سال محل طلوع و غروب خورشید نسبت به شرق و غرب مقداری انحراف پیدا میکنه.

در تابستان شمالی‌تر از شرق و غرب میشه و در زمستان جنوبی‌تر از شرق و غرب.

به خاطر انحراف محور زمین، مقدار این اختلاف به عرض جغرافیایی، فصل و موقعیت شما بستگی داره و در ایران میتونه آن‌قدر قابل توجه باشه که برای جهت‌یابی دقیق، نباید نادیده گرفته بشه.

به همین خاطر، این روش نسبتاً غیر دقیق است و بهتره فقط برای یک حدس اولیه از آن استفاده کنید.

جهت یابی به کمک سایه

وقتی که خورشید در آسمان است، چوبی رو به طور عمودی در زمین فرو کنید و انتهای سایه رو با سنگی علامت بزارید. پس از ده دقیقه این کار را تکرار کنید.

اگر از نقطه اول به دوم خط فرضی بکشید، این خط تقریبا به سمت شرق میره و جهت مشرق رو بهتون نشون میده.

بنابراین جهت مخالف، غرب است. اگر طوری بایستید که دست راست شما به سمت شرق و دست چپ شما به سمت غرب باشد، روبه‌روی شما شمال و پشت سرتان جنوب خواهد بود.

جهت یابی به کمک ساعت مچی

ساعت مچی رو مقابل صورت بگیرید.

عقربه ساعت‌شمار رو طوری به سمت خورشید بگیرید که در امتداد جهت تابش نور خورشید باشه. حالا از مرکز ساعت به سمت ساعت 12 یک خط فرضی رسم کنید.

نیم‌ساز زاویه بین عقربه ساعت‌شمار و عدد 12 جهت جنوب و سمت مخالف اون جهت شمال رو برای ما نشون میده.

اگر در کشوری هستید که ساعت رسمی برای استفاده از روشنایی روز یک ساعت جلو کشیده می‌شود، باید نیمساز زاویه بین عقربه ساعت‌شمار با عدد 13 یا همان 1 را در نظر بگیرید. در ایران، در حال حاضر تغییر ساعت رسمی انجام نمی‌شود؛ پس معیار معمول همان عدد 12 است، اما اگر خارج از کشور سفر می‌کنید، حتما وضعیت ساعت رسمی همان منطقه را در نظر بگیرید.

اگر ساعت شما دیجیتال است، کافیست ساعت رو خونده و به صورت عقربه‌ای روی کاغذ بکشید و بقیه کارها رو به همون صورت گفته شده انجام بدید.

جهت یابی به کمک ماه

روش اول:

دو سر هلال ماه رو با یه خط فرضی به هم وصل کنید، خط رو ادامه بدید تا به زمین برسه.

به طور کلی، بخش روشن ماه همیشه به سمت خورشید قرار دارد. اگر هلال ماه را بعد از غروب و در نیمه اول ماه قمری می‌بینید، سمت روشن آن معمولا به طرف غرب آسمان است.

اگر هلال باریک ماه را پیش از طلوع و در نیمه دوم ماه قمری می‌بینید، سمت روشن آن معمولا به طرف شرق آسمان قرار می‌گیرد. این روش بیشتر یک نشانه کمکی است و به زمان، عرض جغرافیایی، وضعیت ماه و ساعت مشاهده بستگی دارد؛ پس آن را قطعی ندانید.

روش دوم:

این روش، مناسب شب‌های مهتابی هست.

چوبی رو داخل زمین فرو کنید و با سنگ، نوک سایه چوب رو علامت بزارید. ده دقیقه بعد نوک سایه جدید رو علامت بزارید.

دو نقطه رو به هم وصل کنید. این خط، مسیر تقریبی شرق به غرب رو به ما نشون میده.

جهت یابی بوسیله ستارگان

برای پیدا کردن راهتون بوسیله ستاره‌ها، اول از همه آسمون باید صاف باشه و از آلودگی‌های نوری دور باشید، تا دیدی مناسب برای پیدا کردن ستاره قطبی داشته باشید.

ما در نیمکره شمالی کره زمین هستیم و به همین خاطر، ستاره قطبی می‌تونه راهنمای خوبی برای ما باشه.

دو روش ساده برای پیدا کردن این ستاره وجود دارد.

راه اول:

صورت فلکی دب اکبر یا خرس بزرگ رو در آسمون پیدا کنید. اگر فاصله دو ستاره نوک صورت فلکی را 5 برابر کنید و ادامه بدید، به ستاره قطبی می‌رسید.

ستاره قطبی، اولین ستاره صورت فلکی دب اصغر (خرس کوچک) است.

راه دوم:

صورت فلکی ذات الکرسی 5 ستاره دارد، که به شکل M یا W کنار هم قرار گرفتن.

اگر ستاره وسط W (راس زاویه وسطی) رو 5 برابر فاصله‌اش نسبت به ستاره‌های اطرافش به سمت جلو ادامه بدید، به ستاره قطبی می‌رسید.
صورت فلکی ذات الکرسی و دب اکبر تقریبا رو به روی هم قرار دارند، پس با پیدا کردن یکی از اونها دیگری هم به راحتی پیدا میشه.

این دو صورت فلکی در بسیاری از شب‌های صاف نیمکره شمالی قابل دیدن هستن؛ البته دیدن آن‌ها به فصل، ساعت، افق باز و آلودگی نوری هم بستگی دارد.

جهت یابی به کمک کهکشان راه شیری

اگر آسمون صاف و بدون آلودگی باشه، دیدن کهکشان راه شیری می‌تونه به شما کمک کنه آسمان رو بهتر بشناسید؛ اما جایگاه آن در آسمان با فصل و ساعت تغییر می‌کند و نباید آن را مثل قطب‌نما قطعی دانست.

در بعضی شب‌ها و در عرض‌های جغرافیایی ایران، نوار راه شیری از بخشی از آسمان شمال شرقی تا جنوب غربی دیده می‌شود، اما این وضعیت همیشگی نیست. اگر با صورت‌های فلکی آشنا نیستید، بهتره از راه شیری فقط به عنوان نشانه کمکی استفاده کنید و برای تعیین جهت، ستاره قطبی را معیار اصلی قرار دهید.

گیاهان و جانوران، بلد راه هستند...

جهت یابی به کمک تنه بریده درختان:

به دنبال تنه بریده درختی بگردید. متاسفانه این روزها خیلی راحت میشه اون‌ها رو پیدا کرد.

اگر با دقت به تنه نگاه کنید، تعدادی دایره هم مرکز می‌بینید. بهشون خطوط سنی درخت میگن چون هر کدوم یک سال عمر درخت رو نشون میده.

در نیمکره شمالی، بخشی از تنه که نور و گرمای بیشتری می‌گیرد معمولا رشد بیشتری دارد و حلقه‌ها در آن سمت بازتر دیده می‌شوند؛ در بسیاری از نقاط ایران این سمت می‌تواند رو به جنوب باشد. با این حال شیب زمین، باد، کمبود آب و رقابت با درختان اطراف روی شکل حلقه‌ها اثر می‌گذارد؛ پس این روش را دقیق و قطعی ندانید.

خزه و گلسنگ

تنه‌ی درختان در سمت شمالی معمولا سایه و رطوبت بیشتری دارد بنابراین خزه و گلسنگ بیشتری رشد میکنه. بنابراین سمت مخالف اون، می‌تواند جهت جنوب را نشان بده؛ اما این نشانه هم همیشه قابل اعتماد نیست، چون کنار رودخانه، دره‌های مرطوب یا جنگل‌های انبوه ممکن است خزه در چند سمت رشد کند.

پوشش گیاهی

به تپه‌ها نگاه کنید، سمتی که به طرف جنوب هست، معمولا آفتاب بیشتری می‌گیرد و در مناطق خشک، کم‌گیاه‌تر و خشک‌تر دیده می‌شود. در مناطق مرطوب یا جنگلی، این تفاوت ممکن است خیلی کم باشد.

مورچه ها را دنبال کنید...

مورچه‌ها گاهی خاک رو از لانه بیرون می‌ریزن تا ذخیره‌گاه خودشون رو بزرگ‌تر کنند، اما جهت ریختن خاک برای همه گونه‌ها و همه مناطق ثابت نیست. بنابراین اگر کنار لانه مورچه‌ها توده خاک دیدید، آن را فقط یک نشانه فرعی بدانید و برای پیدا کردن جهت، حتما با سایه، خورشید یا قطب‌نما مقایسه کنید.

توصیه کارناوال

دوستان، توجه کنید که در نیمکره جنوبی، بعضی از جهت‌های به دست آمده، به ویژه روش‌های وابسته به خورشید و ساعت، متفاوت یا برعکس می‌شود.
این روش‌ها کاملا دقیق نیستند. تنها در شرایط بحرانی از آنها استفاده کنید.
بنابراین همیشه در طبیعت، قطب‌نما یا جی پی اس همراه داشته باشید.
اما پیشنهادی برای شما دارم. اینبار که به طبیعت رفتید، به اطراف دقت کنید، نشانه‌ها را ببینید، روش‌های گفته شده را امتحان کنید و در نهایت با چک کردن بوسیله قطب‌نما مهارت خود را بسنجید.

یادتون باشه هدف از یاد گرفتن جهت‌یابی، ماجراجویی بی‌برنامه نیست؛ هدف اینه که اگر روزی مسیر اشتباه رفتید، آرامش خودتون رو حفظ کنید و تصمیم بهتری بگیرید. طبیعت با کسانی مهربان‌تره که آماده، صبور و دقیق واردش میشن.

سخن آخر

طبیعت، سخاوتمندانه به بخشیدن تمام آنچه برای ادامه حیات ما لازم است ادامه میدهد و ای کاش ما انسان‌ها هم خودخواه نباشیم و برای بقای آن قدمی برداریم.