آداب و رسوم پیش از نوروز در ایران | راهنمای کامل

آداب و رسوم پیش از نوروز در ایران مجموعه‌ای از آیین‌های خانوادگی، شهری و کهن است که مردم را برای رسیدن بهار و آغاز سال نو آماده می‌کند؛ از خانه‌تکانی و خرید عید تا سبزه انداختن، هفت‌سین، سمنوپزان و چهارشنبه‌سوری.

اگر بخواهیم کوتاه بگوییم، رسم‌های قبل از نوروز برای پاکیزه کردن خانه، تازه کردن دل، آماده کردن سفره نوروز و شروع سال با آرامش و شادی انجام می‌شوند.

سال روزهای پایانی خود را تجربه می‌کند و تقویم خبر از آمدن نوروز می‌دهد. مردم سرزمین‌مان به تکاپو افتاده‌اند تا از رسم‌های قبل از نوروز جا نمانند و سنت‌ها را به جای بیاورند.

همه کم و بیش آداب قبل از رسیدن سال نو را می‌دانند و از ماه‌ها قبل برای اجرای‌شان برنامه‌ریزی می‌کنند. باید همه چیز مهیای آمدن بهار و برپا شدن خوان نوروزی شود.

برای همین است که کسی چیزی برای اجرای آداب عید نوروز کم نمی‌گذارد و همه تمام توان‌شان را در هر چه بهتر اجرا کردن رسم‌ها به کار می‌گیرند؛ آیین‌هایی که از گذشته تا به امروز تغییرات زیادی به خود دیده‌اند.

در این میان، نوروز تنها مجموعه‌ای از رسم‌های خانه و خیابان نیست؛ پیوندی اجتماعی هم هست که مردم را به مهربانی، بخشش و همراهی نزدیک‌تر می‌کند. برای دیدن این وجه انسانی، مطلب نوروز؛ جلوه‌ای از همبستگی و انسان‌دوستی را بخوانید.

در این مطلب ابتدا با مرور آیین‌های نوروزی ایرانی و آداب امروزی کمی لحظات‌تان را شیرین می‌کنیم و سپس سفری به سال‌های گذشته را تجربه خواهیم کرد تا سنت‌های فراموش شده را به شما معرفی کنیم.

اگر می‌خواهید تصویر کامل‌تری از نوروز داشته باشید، مطالعه مطلب آداب و رسوم جشن نوروز هم می‌تواند همراه خوبی برای این روایت باشد.

با کارناوال همراه باشید...

از کجا شروع کنیم؟ برنامه کوتاه استقبال از نوروز

استقبال از نوروز فقط انجام چند کار پشت سر هم نیست؛ نوعی نظم دادن به خانه، دل و برنامه‌های خانواده است. اگر این کارها به روزهای آخر اسفند موکول شوند، شیرینی نوروز جای خود را به شتاب و خستگی می‌دهد.

بهتر است از همان هفته‌های پایانی زمستان، کارهای بزرگ را به بخش‌های کوچک تقسیم کنید. خانه‌تکانی، خرید، آماده کردن سبزه، رسیدگی به دید و بازدیدها و حتی برنامه سفر نوروزی، هرکدام زمان و حوصله خود را می‌خواهند.

در گذشته بسیاری از خانواده‌ها با آمدن اسفند، تقویم نانوشته‌ای در ذهن داشتند و هر روز را به کاری اختصاص می‌دادند. امروز هم می‌توان همان سنت را با برنامه‌ای ساده و امروزی زنده نگه داشت.

نوروز در ایران تنها یک جشن خانگی نیست و در بسیاری از فرهنگ‌های همسایه نیز رد پای آن دیده می‌شود. اگر کنجکاوید بدانید بیرون از مرزهای ایران چه رسم‌هایی برای آمدن بهار برگزار می‌شود، مطلب آداب و رسوم نوروز در کشورهای دیگر را از دست ندهید.

چک‌لیست کاربردی آداب پیش از نوروز برای خانه‌های امروز

برای آنکه آماده شدن برای نوروز به کاری فرساینده تبدیل نشود، بهتر است هر خانواده فهرست خودش را داشته باشد. این فهرست لازم نیست طولانی باشد؛ کافی است کارهای ضروری، کارهای دلخواه و کارهایی را که می‌توان حذف کرد، از هم جدا کند.

در بخش ضروری، کارهایی مثل نظافت آشپزخانه، رسیدگی به لباس‌ها، شستن پرده‌ها در صورت نیاز، آماده کردن مدارک سفر و خرید خوراکی‌های اصلی قرار می‌گیرند. اینها همان کارهایی هستند که اگر عقب بمانند، روزهای آخر سال را شلوغ و بی‌نظم می‌کنند.

در بخش دلخواه می‌توان کارهایی مانند تغییر چیدمان خانه، خرید وسیله تازه، درست کردن شیرینی خانگی یا آماده کردن هدیه‌های کوچک را نوشت. انجام این کارها حال و هوای نوروز را شیرین‌تر می‌کند؛ اما اگر فرصت یا توان کافی نبود، حذف‌شان چیزی از اصل عید کم نمی‌کند.

یک نکته مهم این است که خرید عید را با موجودی خانه شروع کنید، نه با ویترین مغازه‌ها. پیش از رفتن به بازار، مواد غذایی، ظروف پذیرایی، لباس‌ها و وسایل هفت‌سین را بررسی کنید تا خرید تکراری و بی‌استفاده انجام نشود.

در خانه‌های پرجمعیت، تقسیم کار می‌تواند خودش بخشی از آیین نوروز باشد. یکی مسئول سبزه شود، یکی خریدهای کوچک را انجام دهد، یکی به بزرگ‌ترها سر بزند و دیگری کارهای مربوط به سفره هفت‌سین را آماده کند.

این مشارکت باعث می‌شود نوروز فقط مسئولیت یک نفر نباشد و همه اعضای خانواده در ساختن حال خوب آخر سال سهم داشته باشند.

برنامه‌ریزی برای دید و بازدید پیش از شلوغی عید

بسیاری از دلخوری‌ها و خستگی‌های نوروزی از بی‌برنامگی در رفت‌وآمدها شروع می‌شود. بهتر است پیش از آغاز تعطیلات، زمان دیدار با بزرگ‌ترها، خانواده نزدیک و دوستان صمیمی را با احترام و هماهنگی مشخص کنید.

اگر در خانواده فرد سالمند، کودک خردسال یا بیمار حضور دارد، مدت مهمانی‌ها را کوتاه‌تر و زمان آن را مناسب‌تر انتخاب کنید. نوروز برای آرامش و دیدار است، نه برای آنکه میزبان یا مهمان از فشار برنامه‌ها خسته شود.

هدیه نوروزی هم همیشه لازم نیست گران باشد. یک کتاب، یک گلدان کوچک، شیرینی خانگی یا حتی یادداشتی صمیمی می‌تواند همان پیام مهربانی و تازگی را منتقل کند.

اگر فقط چند روز تا نوروز مانده، چه کارهایی مهم‌تر است؟

گاهی روزهای اسفند آن‌قدر تند می‌گذرند که ناگهان می‌بینیم زمان زیادی تا سال تحویل نمانده است. در چنین حالتی بهتر است به جای انجام همه کارها، سراغ کارهایی برویم که بیشترین اثر را بر آرامش خانه و حال اهل آن دارند.

اول از همه، ورودی خانه، آشپزخانه و محل نشستن مهمان‌ها را مرتب کنید؛ چون این فضاها بیش از بخش‌های دیگر دیده و استفاده می‌شوند. لازم نیست همه کمدها، انباری‌ها و گوشه‌های کم‌رفت‌وآمد خانه در همان چند روز آخر زیر و رو شوند.

بعد از آن، خریدهای ضروری را از خریدهای تزئینی جدا کنید. نان، میوه، شیرینی، مواد اولیه غذا، داروهای لازم و وسایل اصلی پذیرایی در اولویت‌اند؛ اما خرید وسیله دکوری یا تغییر کامل چیدمان خانه، اگر وقت کم باشد، می‌تواند به بعد موکول شود.

برای آنکه کارها از دست‌تان در نرود، یک فهرست کوتاه بنویسید و کنار هر مورد، نام مسئول آن را مشخص کنید. حتی اگر فقط دو نفر در خانه باشید، همین تقسیم کوچک باعث می‌شود فشار روزهای پایانی سال از دوش یک نفر برداشته شود.

در این روزها بهتر است وسوسه کمال‌گرایی را کنار بگذارید. نوروز قرار نیست با خانه‌ای بی‌نقص آغاز شود؛ همین که خانه تمیز، سفره آماده و دل‌ها آرام باشد، بخش بزرگی از آداب پیش از نوروز به زیباترین شکل انجام شده است.

برنامه 48 ساعته برای جمع‌وجور کردن کارهای عید

اگر تنها دو روز فرصت دارید، روز اول را به نظافت ضروری و خریدهای اصلی اختصاص دهید. صبح را برای مرتب کردن آشپزخانه و پذیرایی بگذارید و عصر، با فهرست مشخص به خرید بروید تا در شلوغی بازار سردرگم نشوید.

روز دوم را به کارهای ظریف‌تر بسپارید؛ چیدن هفت‌سین، آماده کردن لباس‌ها، هماهنگی دید و بازدید و رسیدگی به سبزه. در پایان روز، چند ساعت را برای استراحت بگذارید تا سال نو را خسته و بی‌حوصله شروع نکنید.

زمان‌بندی سبزه هفت‌سین و خوراکی‌های شب عید

یکی از پرسش‌های همیشگی روزهای پایانی سال این است که سبزه را چه زمانی بکاریم تا نه کوتاه بماند و نه پیش از عید زرد شود. پاسخ دقیق، به نوع دانه، دمای خانه، میزان نور و شیوه آب دادن بستگی دارد.

به طور معمول، عدس و گندم برای بسیاری از خانه‌ها انتخاب‌های ساده‌تری هستند؛ چون هم در دسترس‌اند و هم رشدشان قابل پیش‌بینی‌تر است. ماش و شاهی هم طرفداران خودشان را دارند، اما مراقبت و زمان‌بندی‌شان کمی فرق می‌کند.

برای سبزه‌ای سالم‌تر، دانه‌ها را پیش از کاشت پاک کنید و از ظرف تمیز استفاده کنید. آب مانده، پارچه کثیف یا گرمای بیش از اندازه می‌تواند باعث کپک‌زدگی شود و سبزه را پیش از رسیدن نوروز خراب کند.

خوراکی‌های شب عید هم بهتر است با برنامه آماده شوند. اگر قرار است سبزی‌پلو، ماهی، کوکوسبزی یا شیرینی خانگی داشته باشید، مواد اولیه را زودتر بررسی کنید تا روز آخر مجبور به خرید عجولانه و پرهزینه نشوید.

در خانواده‌هایی که مهمان زیاد دارند، آماده کردن بخشی از کارها از قبل کمک بزرگی است. شستن و خرد کردن سبزی، مرتب کردن ظروف پذیرایی و تعیین جای سفره هفت‌سین، کارهای کوچکی هستند که وقت سال تحویل را آرام‌تر می‌کنند.

نوروز کم‌زباله و مهربان‌تر با خانه و طبیعت

بخشی از زیبایی نوروز در تازگی و پاکیزگی است؛ اما این تازگی نباید به اسراف و دورریز زیاد تبدیل شود. می‌توان همان آیین‌های قدیمی را انجام داد و در کنار آن، کمی بیشتر به خانه، شهر و طبیعت فکر کرد.

در خرید نوروزی، اندازه واقعی مصرف خانواده را در نظر بگیرید. آجیل، شیرینی و میوه اگر بیش از نیاز تهیه شوند، هم هزینه را بالا می‌برند و هم ممکن است بخشی از آنها بدون استفاده بماند. خرید کمتر اما تازه‌تر، انتخاب عاقلانه‌تری است.

برای پذیرایی، می‌توان از ظرف‌های همیشگی خانه استفاده کرد و تا حد امکان سراغ ظروف یک‌بارمصرف نرفت. اگر مهمانی بزرگ است و چاره‌ای جز استفاده از این ظروف نیست، بهتر است گزینه‌های قابل بازیافت یا کم‌ضررتر انتخاب شوند.

پس از پایان تعطیلات، سبزه را در جای مناسب رها کنید و از انداختن آن در مسیر آب، خیابان یا فضای نامناسب پرهیز کنید. اگر امکانش هست، سبزه را به خاک برگردانید تا پایان این نماد رویش، با بی‌نظمی و آلودگی همراه نشود.

در چهارشنبه‌سوری نیز می‌توان شادی را ساده‌تر و امن‌تر برگزار کرد. آتش کوچک، فضای باز، دوری از خودروها و درختان، و مراقبت از سالمندان، کودکان و حیوانات خانگی، این آیین را به جشنی خوش‌خاطره‌تر تبدیل می‌کند.

نوروز کم‌زباله یعنی همان شادی قدیمی، اما با دقتی امروزی. وقتی خانه تمیز می‌شود، بهتر است بیرون از خانه را هم پاکیزه‌تر تحویل بهار بدهیم.

چطور خاطره آیین‌های نوروزی را برای نسل بعدی نگه داریم؟

بسیاری از رسم‌های پیش از نوروز، نه در کتاب‌ها که در خاطره خانواده‌ها زنده مانده‌اند. مادربزرگی که روش سبزه انداختن را یاد می‌دهد، پدری که از چهارشنبه‌سوری کودکی‌اش می‌گوید یا مادری که دستور شیرینی شب عید را حفظ کرده، هرکدام بخشی از این حافظه‌اند.

برای نگه داشتن این خاطره‌ها، لازم نیست کار بزرگی انجام دهیم. می‌توان هنگام خانه‌تکانی یا چیدن هفت‌سین، از بزرگ‌ترها درباره رسم‌های قدیمی بپرسیم و چند خط از حرف‌هایشان را یادداشت کنیم. همین یادداشت‌ها بعدها به گنجینه‌ای خانوادگی تبدیل می‌شوند.

عکس گرفتن از مراحل آماده شدن برای عید هم راهی ساده برای ثبت آیین‌هاست؛ از نخستین جوانه سبزه تا سفره‌ای که کنار آن سال نو را آغاز می‌کنید. اگر کودکان در این ثبت خاطره سهم داشته باشند، ارتباط‌شان با نوروز عمیق‌تر می‌شود.

در بعضی خانواده‌ها، هر سال یک نفر مسئول گفتن معنای یکی از سین‌های سفره می‌شود. این کار کوتاه و صمیمی، سفره هفت‌سین را از چیدمانی زیبا به گفت‌وگویی خانوادگی درباره برکت، تندرستی، روشنایی و امید تبدیل می‌کند.

می‌توان در پایان تعطیلات نیز چند دقیقه‌ای درباره بهترین لحظه نوروز صحبت کرد؛ دیدار یک عزیز، سفری کوتاه، غذایی که با هم پخته شد یا آشتی‌ای که دل را سبک کرد. همین گفت‌وگوها باعث می‌شوند آیین‌های نوروزی ایرانی در زندگی امروز هم نفس بکشند.

نوروز، دید و بازدید و برنامه‌ریزی سفر

یکی از رسم‌های شیرین نوروز، دید و بازدید و رفتن به خانه بزرگ‌ترهاست؛ اما برای بسیاری از خانواده‌ها، روزهای تعطیل فرصت سفر هم به شمار می‌آید. همین موضوع باعث می‌شود برنامه‌ریزی پیش از نوروز اهمیت بیشتری پیدا کند.

اگر هنوز میان چند مقصد مردد هستید، بررسی گزینه‌های رزرو هتل می‌تواند نقطه شروع مناسبی برای سنجیدن مسیر، بودجه و امکانات اقامت باشد.

اگر مقصدتان شهرهای دورتر است، بهتر است اقامت را به روزهای آخر موکول نکنید. بررسی گزینه‌های رزرو هتل در ایران پیش از آغاز تعطیلات، خیال‌تان را از بخش مهمی از سفر راحت می‌کند.

شمال کشور در تعطیلات نوروز، به‌ویژه برای کسانی که دل‌شان هوای جنگل، دریا و هوای مرطوب بهاری دارد، یکی از انتخاب‌های محبوب است. در این مسیر، رزرو هتل شمال ایران برای سفرهای شهری و خانوادگی گزینه‌ای کاربردی به حساب می‌آید.

بعضی خانواده‌ها ترجیح می‌دهند نوروز را در فضایی مستقل‌تر و نزدیک‌تر به طبیعت بگذرانند. در چنین حالتی، اجاره ویلا شمال ایران می‌تواند برای جمع‌های خانوادگی و سفرهای چندروزه انتخاب مناسب‌تری باشد.

اگر سفر خانوادگی‌تان به اقامت مستقل نیاز دارد، بهتر است پیش از شلوغی تعطیلات، گزینه‌های رزرو ویلا را با توجه به تعداد نفرات، دسترسی و امکانات ضروری بررسی کنید.

در هر نوع سفر نوروزی، بهتر است بخشی از زمان را برای آیین‌های محلی مقصد کنار بگذارید. بازارهای شب عید، خوراکی‌های محلی، شیوه چیدن هفت‌سین و رسم‌های پیشواز بهار، سفر را از یک جابه‌جایی ساده به تجربه‌ای فرهنگی تبدیل می‌کند.

برای کسانی که نوروز را فرصت آشنایی با گذشته ایران می‌دانند، مرور پربازدیدترین مکان‌های تاریخی در نخستین روزهای نوروز می‌تواند ایده‌های خوبی برای چیدن برنامه سفر بدهد.

چند نکته برای نوروزی آرام‌تر و کم‌هزینه‌تر

پیش از خریدهای نوروزی، بهتر است فهرستی از نیازهای واقعی تهیه شود. بسیاری از خرج‌های آخر سال از سر شتاب انجام می‌شوند و بعد از چند روز روشن می‌شود که چندان ضروری نبوده‌اند.

در آماده کردن هفت‌سین هم می‌توان به جای خرید وسایل زیاد، بر معنا و سادگی تکیه کرد. یک سفره کوچک، تمیز و باصفا گاهی از چیدمان‌های پرهزینه، نوروزی‌تر و دلنشین‌تر است.

برای چهارشنبه‌سوری نیز شادی زمانی زیباست که به آرامش دیگران و سلامت خودمان آسیب نزند. دوری از مواد محترقه خطرناک، مراقبت از کودکان و انتخاب فضای مناسب، این رسم کهن را به جشنی امن‌تر تبدیل می‌کند.

آنچه که از مراسم پیش از نوروز برجای مانده است

امروزه همه با نزدیک شدن به سال نو به کارهای خاصی مشغول می‌شوند که همگی آنها از گذشته‌های دور به یادگار مانده‌اند. این مراسم عبارتند از:

1- خانه تکانی | زدودن آلودگی‌ها

اواسط بهمن که از راه می‌رسد کم کم ذهن خانم خانه به شستن، تمیز کردن، وسایل نو خریدن، تعمیر کردن ابزارها، شستن فرش‌ها و لباس‌ها مشغول می‌شود.

طبق رسم دیرین، برنامه‌ریزی برای خانه تکانی نوروز را خانم خانه برعهده می‌گیرد؛ اما کسی نباید از زیر کار در برود و این مراسم مشارکت همه اعضای خانواده را می‌طلبد.

دلیل این خانه تکانی چیست؟ در ایران باستان اعتقاد بر این بود که نباید هیچ گونه آلودگی از سال پیش، بر جسم و جان خانه باقی بماند و باید سال نو در محیطی پاکیزه برای اعضای خانواده آغاز شود.

بهتر است در این میان فراموش نکنیم که خانه تنها یک نمود بیرونی از زندگی ماست و آنچه اهمیت دارد این است که با دلی پاک و عاری از هر گونه کینه و نفرت به استقبال عید نوروز برویم.

سالی بشد از دست در ایام جوانی

نوروز رسید و تو همینی که همانی!

گیرم که به رسم همگان خانه تکاندی!

پس کی دل افسرده خود را بتکانی؟

2- خریدهای نوروزی

با آغاز ماه اسفند بازارها و مراکز خرید رنگ دیگری به خود می‌گیرند. همهمه‌ای در بازارها و خیابان‌ها برپا می‌شود و بساط دست‌فروشان در همه جا به چشم می‌خورد.

هرکس بسته به وسع مالی خود سعی می‌کند تکه‌ای لباس نو بخرد و وسایل پذیرایی از مهمانان عید نوروز را آماده کند.

در این میان بسیاری به فکر نو کردن وسایل زندگی‌شان می‌افتند و دوست دارند با ورود به سال نو تعدادی لوازم نو نیز در خانه داشته باشند.

آجیل، میوه و شیرینی هم قسمت‌های خوشمزه این خرید هستند که در بخش پایانی از فهرست خریدهای نوروزی قرار دارند و معمولا دیرتر از همه اقلام دیگر تهیه می‌شوند.

3- از راه رسیدن حاجی فیروز و عمو نوروز

حاجی فیروز یک چهره شناخته شده در فرهنگ فولکلور ایرانی است که در روزهای پایانی سال، به شهرها و روستاها می‌آید تا خبر رسیدن نوروز را به مردم بدهد.

حاجی فیروز مردی لاغراندام است که کلاه دوکی بر سر دارد و گیوه‌های نوک‌تیز با لباسی سُرخ برتن می‌کند.

او یک دایره‌زنگی یا تنبک در دست می‌گیرد و به رقص، شیرین‌کاری و خواندن آواز می‌پردازد و هرکس می‌تواند بسته به وسع خود مقداری پول به او پرداخت کند.

به جز حاجی فیروز، چهره فولکلور دیگری نیز در خیابان‌ها به چشم می‌خورد که آمدن سال نو را نوید می‌دهد و با نام عمو نوروز یا بابا نوروز شناخته می‌شود.

این شخصیت افسانه‌ای به همراه حاجی فیروز می‌آید و در شهرها و روستاها به گردش می‌پردازد.

از ویژگی‌های ظاهری او می‌توان به مو و ریش سفید، کلاه نمدی، کمربند ابریشمی آبی، شال سفید، شلوار کتان و گیوه تخت‌ نازکش اشاره کرد.

4- کاشتن سبزه

سبزه هفت سین کهن‌ترین و بارزترین نمادی است که بر سر سفره هفت سین قرار می‌دهیم.

اهمیت این نماد به حدی است که در گذشته‌های دور و در ایران باستان، 25 روز مانده به پایان سال، دوازده ستون از خشت خام در میدان شهر می‌ساختند تا به نشانه 12 ماه سال بر روی هریک دانه یا غله‌ای بکارند.

گندم، جو، برنج، باقلا، کاجیله، ارزن، ذرت، لوبیا، نخود، کنجد، عدس و ماش را بر روی هر یک از این ستون‌ها سبز می‌کردند.

مردم در ششمین روز فروردین، شادی‌کنان این سبزه‌ها را می‌کندند و جشنی برپا می‌ساختند.

درست است که امروزه دیگر خبری از آن ستون‌ها نیست؛ اما هنوز هم بسیاری در خانه‌های‌شان رسم سبزه سبز کردن را انجام می‌دهند.

ده روز یا دو هفته پیش از نوروز، در ظرف‌های کوچک و بزرگ دانه‌هایی چون گندم، عدس، ماش و … را سبز می‌کنند تا بر سر سفره هفت سین قرار گیرد.

5- پنجشنبه آخر سال

یادکردن از رفتگان یکی دیگر از مراسم استقبال از نوروز است که از دیرباز میان مردم رواج دارد.

این مراسم برای آنهایی که به تازگی و در طول سال گذشته عزیزی را از دست داده‌اند، رنگ و بوی دیگری دارد و از اهمیت خاصی برخوردار است.

حتی برخی سبزه و وسایل هفت سین یا نمادهایی از نوروز را بر مزار رفتگان می‌نهند تا روح آنها را در شادی این جشن سهیم کنند.

برای آنکه سال با حال و هوایی معنوی خاتمه یابد، به جز زیارت اهل قبور، رفتن به زیارتگاه‌ها و امامزاده‌ها و مزار شهدا نیز در این روز انجام می‌شود و اماکن متبرکه را مملو از جمعیت می‌کند.

6- سمنوپزون

سمنو یکی از اجزای خوشمزه سفره هفت سین است که در بسیاری از مناطق ایران طی مراسم خاصی طبخ می‌شود.

اعضای خانواده و دوستان دور هم جمع می‌شوند و با خواندن آوازهای خاص و حتی برگزاری رقص‌های محلی، سمنوی هفت سین را تهیه می‌کنند.

جوانه گندم و آرد مواد اصلی تشکیل‌دهنده این خوراکی هستند که علاوه بر نقش نمادین در هفت سین، خواص زیادی نیز برای سلامتی انسان دارد.

7- آماده سازی و وسایل هفت سین

سفره هفت سین مهم‌ترین نماد نوروز است که در خانه‌ها برپا می‌شود.

از دیرباز این سفره رنگین، 7 روییدنی و خوراکی که با حرف «سین» شروع می‌شوند را در خود دارد: سیب، سبزه، سنجد، سماق، سیر، سرکه و سمنو.

علاوه بر این خوراکی‌ها، قرآن، آینه، شمع، تخم‌مرغ رنگ شده، ماهی قرمز، نان و سبزی، گلاب، گل، سکه و ... نیز بر سر این سفره قرار می‌گیرند.

جالب است بدانید که مردم هر شهر و دیار به گونه‌ای متفاوت این سفره را می‌آرایند و سعی می‌کنند به بهترین شکل آن را آماده کنند.

8- چهارشنبه سوری | برافروختن آتش در پایان سال

غروب آخرین سه‌شنبه سال به چهارشنبه سوری مشهور است و در این شب مراسم مختلفی انجام می‌گیرد.

اصلی‌ترین مراسم، برپا کردن آتش و پریدن از روی آن است که در بسیاری از نقاط کشور برگزار می‌شود.

مردم در شهرها و روستاها جشنی برپا می‌کنند و نشاط و شادمانی در همه جا به چشم می‌خورد.

9- خوردن سبزی پلو | طعم تازگی و نشاط

در برخی خانواده‌ها به شب پیش از سال تحویل، شب عرفه می‌گویند و در طی آن از خانه‌ها، بوی سبزی پلو با کوکوسبزی، سیر تازه و ماهی به مشام می‌رسد.

در قدیم، آنهایی که توانمندتر بودند برنج، روغن، ماهی و تخم‌مرغ برای مستمندان تهیه می‌کردند تا آنها نیز بتوانند از این شب بهره ببرند.

اعتقاد بر این است که خوردن این غذا در این شب، دل را زنده می‌کند و نشاط و سرزندگی به همراه می‌آورد.

امروزه تهیه ماهی بسیار آسان است؛ اما در گذشته امکان تهیه آن به این راحتی وجود نداشت.

پس آن را بعد از صید در آب نمک غلیظ می‌خواباندند، دود می‌دادند و خشک و نمک‌سود می‌کردند تا ماهی دودی تهیه کنند و در شب عید به مصرف برسانند.

مراسمی که فراموش شده‌اند

سنت‌هایی که امروزه پابرجاست در گذشته نیز رواج داشته‌اند. در این میان برخی فعالیت‌ها و مراسم کم کم رنگ باخته و از میان رفته‌اند.

در گذشته 20 روز مانده به عید، مردم به تکاپو می‌افتادند تا به استقبال نوروز بروند. آنها فعالیت‌های زیر را انجام می‌دادند:

1- تزیین اماکن عمومی

از اوایل اسفند ماه دکان‌داران محل کسب خود را می‌آراستند و حال و هوایی نوروزی به آن می‌بخشیدند.

آجیل‌فروش‌ها با سینی‌های بزرگ و کوچک از آجیل، جلوی دکان را زینت می‌دادند، میوه‌فروش‌ها، پیازِ نرگس و سنبل را در گلدان‌های شیشه‌ای سبز می‌کردند و همه جلوه‌ای خاص به کسب و کارشان می‌دادند.

مفصل‌ترین تزیینات مربوط به قنادی‌ها بود چرا که از مردم بیشتری پذیرایی می‌کردند.

آنها طاقی را جلوی در دکان‌شان درست می‌کردند و با کله‌قند، نارنج و شیشه‌های آبلیمو و گلاب رشته‌هایی را می‌ساختند تا به طاق آویزان کنند.

سپر و شمشیر ساخته شده از نبات نیز جزو جدانشدنی این تزیینات بود. مخروط‌های گچی جلوی قنادی‌ها با لامپ‌هایی که به هنگام شب روشن می‌شدند نیز جلوه‌ای خاص به شهر می‌دادند.

قنادان، پرده‌های نقاشی شده مربوط به جنگ رستم و اسفندیار یا رستم و دیو سپید را بر سردر مغازه‌شان می‌آویختند و بر بالای آنها نیز چراغ‌هایی را روشن می‌کردند.

حمام‌های عمومی نیز زینت داده می‌شدند و قسمت رختکن به زیبایی آراسته می‌شد تا شکلی نوروزی به خود بگیرد.

2- به راه افتادن دسته آتش افروز

در هفته آخر سال، دسته‌هایی در شهرها و روستاها به راه می‌افتادند که به آتش افروز شهرت داشتند.

هر یک از این دسته‌ها 4 یا 5 نفر را در خود داشت که صورت و گردن خود را سیاه کرده بودند.

آنها مقداری خمیر را به سر می‌گرفتند، روی آن پنبه یا کهنه آغشته به نفت می‌گذاشتند و آتش می‌زدند.

هر یک از آنها مشعلی نیز به دست داشتند و با ضرب تنبک و تصنیف‌خوانی عده‌ای از مردم حرکت می‌کردند.

آتش افروزها در مسیرشان به مغازه‌های مختلف می‌رفتند و از هر کدام پول درخواست می‌کردند. شعر آنها این بود:

آتش افروز حقیرم        سالی یک روز فقیرم

3- به راه افتادن دسته غول بیابانی

دسته غول بیابانی، دسته‌ای بود که یک مرد بلند قد داشت.

این مرد بلند قد، لباس تنگ چسبانی از پوست گوسفند سیاه بر تن می‌کرد و در خیابان‌ها به راه می‌افتاد.

عده‌ای تنبک‌زن هم دور او را می‌گرفتند و می‌خواندند:

من غول بیابانم                سرگشته و حیرانم

دکان‌داران نیز موظف بودند به دسته آنها پولی پرداخت کنند.

4- روشن شدن چراغ‌های شب عید

در گذشته اعتقاد بر این بود که در شب سال نو خانه باید غرق در نور باشد.

به همین دلیل اجاق یا منقل و چراغ‌ها را روشن می‌کردند و تا صبح روز دوم عید آنها را روشن نگه می‌داشتند.

شیوه سوختن این چراغ‌ها، تفسیر خاصی داشت؛ روشن و سالم ماندن چراغ‌ها سالی پربرکت با دلخوشی و تندرستی را نوید می‌داد.

اگر لوله چراغ‌ها دوده می‌زد یا شمع درون آنها به یک طرف می‌افتاد، تاریکی و کدورت به وجود می‌آمد.

خاموش شدن چراغ نیز نشانه از دست رفتن مال و امید بود و در بدترین حالت شکستن یا واژگون شدن چراغ، درگذشت کسی از نزدیکان یا زیر و رو شدن زندگی اهل خانه را در پی داشت.

برخی آداب و رسوم جالب پیش از نوروز در شهرهای ایران

مردم سراسر ایران به گونه‌ای خاص به استقبال نوروز می‌روند؛ اما در این مطلب به گوشه‌ای از آنها اشاره می‌کنیم:

• در ترکمن صحرا، رسم بر این است که پس از خانه تکانی با نخ سفید و سیاه، اسپند، نظر چشم، منجوق، نمک و نوعی چوب به نام داغدان وسیله‌ای می‌سازند و آن را به نشانه برکت از بالای در خانه آویزان می‌کنند.
• در ورامین از حدود بیست روز پیش از عید، مراسم سمنوپزان برگزار می‌شود و زنان در طی پخت آن از حضرت زهرا حاجت می‌خواهند.
• آنها در روز پخت سمنو آش نیز خیرات می‌کنند و همچنین معتقدند که مردها و افراد ناپاک نباید به گندم خیس خورده سمنو نگاه کنند.
• در کردستان مردم با رسم کوسه‌گردی به استقبال نوروز می‌روند. در این مراسم فردی در آخرین روزهای پیش از عید با لباسی مانند کوسه در میان مردم می‌گردد تا باعث سرگرمی و تفریح و خنده آنها شود.
• همین طنز از عمیق‌ترین واقعیات تلخ جامعه سخن می‌گوید و دردها و رنج‌ها و آرزوهای تحقق‌نیافته یک قوم را بازگو می‌کند.
• در همدان سبزه انداختن با وسواس زیادی انجام می‌شود. آنها در گذشته معتقد بودند که دانه سبزه هفت سین، باید از فرد مومنی خریداری شود تا رشد بهتر سبزه و محصول بیشتر در سال آینده را به ارمغان آورد.
• در این میان اگر فروشنده‌ای مغازه‌ای به سوی قبله داشت فروش بیشتری را تجربه می‌کرد.
• همدانی‌ها، پیش از عید نوروز غذایی به نام قوت خدر نبی یا غذای خضر نبی می‌خورند که از ترکیب نان خشک، گردو، پنیر و شیر تهیه می‌شود.
• در گذشته باور بر این بود که با خوردن این غذا، حضرت خضر بر فرد نظر می‌کند.
• در ماسال، در صبح روز چهارشنبه پیش از نوروز، سه تا هفت مرتبه از روی رودخانه می‌پرند و طلب سلامتی خود و خانواده‌شان می‌کنند.
• در شفت، مردم با مراسم زیبای عروس گوله به استقبال نوروز می‌روند. عروس گوله یا گل عروس، نمایشی است که در آن غول، پیربابو و نازخانم نقش اصلی را برعهده دارند.
• غول نشانه‌ای از سیاهی و زمستان و پیربابو، نماد باغبانی و زیبایی بهار است. موضوع این نمایش دعوای غول و پیربابو بر سر نازخانم است که در نهایت به کشتی بین این دو می‌انجامد.
• زمان برگزاری نمایش از حدود نیمه دوم اسفند ماه آغاز می‌شود و برگزارکنندگان آن هدایایی مثل برنج، تخم‌مرغ، شیرینی و گاهی هم پول دریافت می‌کنند.
• در قوچان، هفده روز پیش از آمدن بهار، به دشت و صحرا می‌روند و سنگی را در محلی قرار می‌دهند.
• آنها یک یا دو هفته پس از عید دوباره به سراغ سنگ می‌آیند و اگر در زیر آن گیاه یا حشره‌ای ببینند آن را به نشان سال پر خیر و برکت می‌پندارند.
• همچنین در فرهنگ قوچانی‌ها دو روز مانده به شب اول فروردین، به روز عرفه یا روز اموات مشهور است.
• آنها در این روز به یاد درگذشتگان شیر برنج تهیه می‌کنند و خیرات می‌دهند.
• در برخی از شهرهای آذربایجان، در روز خاصی سبزه کاشته می‌شود. آنها سومین چهارشنبه اسفندماه را به خیس کردن و کاشتن گندم و عدس برای سبزه‌های نوروزی اختصاص می‌دهند.

چطور آیین‌های پیش از نوروز را در خانه‌های امروزی زنده نگه داریم؟

زندگی امروز، خانه‌های کوچک‌تر، زمان کاری طولانی‌تر و رفت‌وآمدهای شهری، شکل استقبال از نوروز را تغییر داده است؛ اما اصل ماجرا هنوز همان است. نوروز از ما نمی‌خواهد همه کارها را پرخرج و مفصل انجام دهیم؛ کافی است خانه و دل را برای آغاز تازه آماده کنیم.

در آپارتمان‌ها می‌توان خانه‌تکانی را از فضاهای کوچک شروع کرد؛ یک کمد، یک قفسه کتاب، کشوی آشپزخانه یا حتی جعبه خاطرات. همین بخش‌های کوچک، اگر با حوصله انجام شوند، حس نظم و تازگی را به خانه برمی‌گردانند و فشار روزهای پایانی سال را کمتر می‌کنند.

یکی از کارهای خوشایند این روزها، جدا کردن وسایلی است که دیگر استفاده نمی‌شوند اما هنوز سالم‌اند. لباس، کتاب، اسباب‌بازی، ظرف یا وسیله خانگی می‌تواند پیش از نوروز به دست کسی برسد که به آن نیاز دارد و این کار، معنای پاکیزگی خانه را از تمیزی ظاهری فراتر می‌برد.

برای خانواده‌هایی که کودک دارند، سپردن کارهای ساده به بچه‌ها نوروز را برای‌شان ملموس‌تر می‌کند. رنگ کردن تخم‌مرغ، آب دادن به سبزه، چیدن چند ظرف کوچک روی سفره یا کمک در نوشتن کارت تبریک، کودک را از تماشاگر مراسم به بخشی از آیین تبدیل می‌کند.

هفت‌سین ساده، اما پرمعنا

هفت‌سین لازم نیست بزرگ و پرزرق‌وبرق باشد. انتخاب ظرف‌های قدیمی خانه، استفاده از پارچه تمیز و ساده، گذاشتن چند شاخه گل تازه و چیدن سین‌ها با نظم، می‌تواند سفره‌ای بسازد که هم زیباست و هم به روح نوروز نزدیک‌تر است.

در انتخاب وسایل هفت‌سین بهتر است به دوام و نگهداری هم فکر کنیم. اگر ماهی قرمز تهیه می‌شود، باید ظرف مناسب، آب تمیز و امکان نگهداری درست وجود داشته باشد؛ و اگر چنین شرایطی فراهم نیست، می‌توان از نمادهای بی‌خطرتر و ماندگارتر استفاده کرد.

سبزه نیز بهتر است در ظرفی کاشته شود که بعد از نوروز دور ریخته نشود. بعضی خانواده‌ها از ظرف‌های سفالی، سبدهای قدیمی یا پارچه‌های قابل شست‌وشو استفاده می‌کنند تا هم شکل سفره طبیعی‌تر باشد و هم زباله کمتری تولید شود.

اگر در خانه فردی حساسیت تنفسی دارد، بهتر است در خانه‌تکانی از شوینده‌های تند، عطرهای سنگین و گردگیری بی‌محافظ پرهیز شود. باز گذاشتن پنجره‌ها هنگام نظافت، استفاده از دستکش و تقسیم کار در چند روز، سلامت اعضای خانواده را حفظ می‌کند.

نوروزی که فقط در خانه نمی‌ماند

بخش مهمی از آداب پیش از نوروز در بیرون از خانه شکل می‌گیرد؛ از بازار رفتن و دیدن رنگ‌های شب عید تا سر زدن به بزرگ‌ترها و آشتی کردن با کسانی که دلخوری‌ای از آنها مانده است. همین کارهای کوچک، حال و هوای شهر را نوروزی می‌کند.

اگر قصد سفر دارید، بهتر است پیش از حرکت از رسم‌های محلی مقصد هم کمی بدانید. در بسیاری از شهرها، نوروز با خوراک، موسیقی، نمایش‌های آیینی یا بازارهای مخصوص همراه است و شناختن همین جزئیات باعث می‌شود سفر، رنگ فرهنگی بیشتری بگیرد.

در دید و بازدیدها هم می‌توان به جای طولانی کردن مهمانی‌ها و سنگین کردن پذیرایی، به گفت‌وگو، احوالپرسی و توجه به بزرگ‌ترها اهمیت داد. نوروز زمانی زیباتر می‌شود که خستگی میزبان و دغدغه هزینه، جای شادی و صمیمیت را نگیرد.

یکی از سنت‌های ارزشمند روزهای پایانی سال، بخشیدن کدورت‌هاست؛ رسمی که کمتر دیده می‌شود اما اثرش از بسیاری از آماده‌سازی‌های ظاهری ماندگارتر است. اگر خانه تکانده شود اما دل‌ها غبار داشته باشند، استقبال از بهار کامل نمی‌شود.

اشتباهات رایج در روزهای قبل از نوروز

گاهی شوق رسیدن بهار باعث می‌شود همه کارها را با عجله انجام دهیم و همین عجله، آرامش نوروز را کم‌رنگ کند. شناختن چند اشتباه ساده کمک می‌کند رسم‌های قبل از نوروز را با حوصله و بی‌دردسرتر به جا بیاوریم.

اولین اشتباه، شروع دیرهنگام خانه‌تکانی است. وقتی همه کارها به چند روز آخر سال می‌افتد، خستگی جای لذت را می‌گیرد و حتی دیدن خانه تمیز هم دیگر آن شادی همیشگی را ندارد.

دومین اشتباه، خرید بدون برنامه است. بازار شب عید پر از رنگ و صداست و طبیعی است که وسوسه خرید بیشتر شود؛ اما بهتر است پیش از هر خرید، بودجه و اولویت‌ها مشخص باشد.

سومین اشتباه، سنگین کردن پذیرایی‌هاست. نوروز قرار نیست میزها از خوراکی پر شوند و میزبان از خستگی نتواند کنار مهمان بنشیند. پذیرایی ساده، تمیز و صمیمی، با روح عید سازگارتر است.

چهارمین اشتباه، بی‌توجهی به ایمنی چهارشنبه‌سوری است. این جشن کهن با روشنایی و شادی معنا پیدا می‌کند، نه با خطر و نگرانی. انتخاب فضای باز، دوری از مواد محترقه و همراهی بزرگ‌ترها برای کودکان، ضروری است.

چطور سبزه، سمنو و هفت‌سین را بهتر مدیریت کنیم؟

برای سبزه بهتر است زمان کاشت را با نوع دانه هماهنگ کنید. دانه‌هایی مانند گندم و عدس معمولا زمان کمتری می‌خواهند، اما اگر دیر شروع کنید، ممکن است سبزه تا لحظه تحویل سال شکل دلخواه نگیرد.

سمنوپزان هم اگر در خانه انجام می‌شود، به زمان، حوصله و مراقبت پیوسته نیاز دارد. بهتر است این کار را زمانی انجام دهید که چند نفر برای هم زدن، رسیدگی به حرارت و آماده کردن ظرف‌ها حضور داشته باشند.

در چیدن هفت‌سین، بهتر است وسایل شکستنی، شمع و ظرف آب در جایی قرار بگیرند که برای کودکان و حیوانات خانگی خطر نداشته باشد. زیبایی سفره زمانی کامل است که خیال اهل خانه هم از آن راحت باشد.

اگر سفره هفت‌سین چند روز در خانه می‌ماند، رسیدگی روزانه به سبزه، تعویض آب گل‌ها و مرتب کردن ظرف‌ها کمک می‌کند سفره تا روزهای نخست فروردین تازه و آراسته بماند.

در نهایت، بهتر است از خودمان بپرسیم کدام کار واقعا به حال خوب نوروز کمک می‌کند. هرچه از نمایش و شتاب فاصله بگیریم، آداب نوروزی دوباره به همان معنای اصلی خود نزدیک‌تر می‌شود: نو شدن، مهربانی و امید.

پرسش‌های پرتکرار درباره آداب و رسوم پیش از نوروز

مهم‌ترین آداب پیش از نوروز در ایران چیست؟

خانه‌تکانی، خریدهای نوروزی، کاشتن سبزه، آماده کردن هفت‌سین، پنجشنبه آخر سال، سمنوپزان، چهارشنبه‌سوری و خوردن سبزی‌پلو از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های پیش از نوروز هستند.

سبزه نوروز را چند روز قبل از عید می‌کارند؟

بسته به نوع دانه، معمولا حدود 10 تا 14 روز پیش از نوروز زمان مناسبی برای سبزه انداختن است. گندم، عدس و ماش از رایج‌ترین دانه‌ها برای سبزه هفت‌سین به شمار می‌آیند.

چرا پیش از نوروز خانه‌تکانی می‌کنند؟

در باور کهن ایرانی، خانه باید سال نو را پاکیزه و روشن آغاز کند. خانه‌تکانی نمادی از دور کردن آلودگی، کهنگی و آماده شدن برای بهار است.

چهارشنبه سوری چه زمانی برگزار می‌شود؟

چهارشنبه‌سوری در غروب آخرین سه‌شنبه سال برگزار می‌شود و به استقبال چهارشنبه پایانی سال می‌رود. برافروختن آتش، شناخته‌شده‌ترین بخش این آیین است.

آیا آداب پیش از نوروز در شهرهای ایران یکسان است؟

نه. بسیاری از رسم‌ها مانند خانه‌تکانی و هفت‌سین مشترک‌اند؛ اما آیین‌هایی مثل عروس گوله در گیلان، کوسه‌گردی در کردستان و رسم‌های خاص سبزه در آذربایجان، رنگ و بوی محلی دارند.

سخن آخر

نوروز مراسمی دیرینه و کهن است که باید برای استقبال از آن به بهترین شکل آماده باشیم تا این کهن‌جشن به بهترین شکل برگزار شود.

شما چگونه به استقبال نوروز می‌روید؟

آیا کارهای‌تان را انجام داده و برای شروع سال نو آماده شده‌اید؟

از حال و هوای شهرتان و مراسم خاص‌تان برای‌مان بگویید.

تجربیات، نظرها و پیشنهادات خود را با دوستان کارناوالی خود به اشتراک بگذارید...