کارناوال - راهنمای سفر

مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد

یزد، محله تاریخی فهادان، کوچه رختشویخانه، کوچه حمام نو، مجاور بقعه دوازده امام

3.1

از 5 امتیاز

میانگین نظرات 6 کاربر

گالری تصاویر

مدت پیشنهادی بازدید

15 تا 45 دقیقه

ساعت دسترسی

امروز چهارشنبه 08:00 صبح تا 17:00

هزینه

4000 تومان

همه چیز درباره مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد

چرا بازدید کنیم؟

نقد و بررسی کارناوال

کجاست؟

نقشه و مسیر

آقام چی گفتن؟

نظرات کاربران

سوالی دارید؟

پرسش و پاسخ

نقد و بررسی کارناوال

کارناوال

نویسنده ارشد کارناوال

انتشار

17 دی 1398

به روز رسانی

22 مهر 1400

معرفی /

مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد | بنایی مبهم در تاریخ ایران

در گشت‌وگذار امروزمان می‌خواهیم به یکی از جاذبه‌های تاریخی یزد سر بزنیم؛ زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه که رازهای سربه‌مهر زیادی را در خود دارد. از داستان زندان اسکندر یزد و اینکه این بنا چرا و چگونه سر از این شهر درآورده، چه کاربری‌هایی داشته و چرا سرنوشتش در هاله‌ای از ابهام است، برایتان خواهیم گفت. اگر می‌خواهید بدانید زندان اسکندر یزد کجاست و چرا به آن مدرسه ضیائیه هم می‌گویند تا انتهای این سفر تنهایمان نگذارید.

چرا زندان اسکندر یزد؟


  • بنای زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه یکی از جاذبه‌های تاریخی شهر یزد است که به‌سبب تاریخ مبهم خود، از شهرت زیادی برخوردار است.
  • فروشگاه‌های صنایع‌دستی جذابی در این مکان فعالیت می‌کنند و می‌توانید شاهد روند تولید انواع آن‌ها نیز باشید.
  • این بنا در بخش تاریخی شهر یزد قرار دارد که به ثبت جهانی یونسکو رسیده است.
  • با توجه به موقعیت جغرافیایی زندن اسکندر و قرارگیری آن در محله تاریخی فهادان، می‌توانید به‌راحتی از سایر جاذبه‌های تاریخی یزد نیز دیدن کنید.
Photo by : Unknown

 آشنایی با زندان اسکندر یزد یا مدرسه ضیائیه

در کوچه‌پس‌کوچه‌های محله فهادان یزد، تابلویی وجود دارد که گردشگران را به بازدید از بنایی با دو نام دعوت می‌کند؛ بنایی که نمی‌توان ارزش تاریخی آن را نادیده گرفت و منکر ویژگی‌های جذاب معماری‌اش شد؛ اما در هر حال این سوال در ذهن شکل می‌گیرد که بالاخره زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه؟ پاسخ این سوال را در ادامه این مطلب به صورت مفصل به شما می‌دهیم. برای آشنایی کوتاه با این اثر همین بس که بدانید این بنای مرموز، یادگاری از سده هفتم هجری قمری و دوره ایلخانیان است و امروزه کارگاه‌های صنایع‌دستی در آن فعالیت می‌کنند و اینجا را با تمام رمزورازهایش به مکانی فرهنگی و جاذبه‌ای تاریخی تبدیل کرده‌اند.

ثبت ملی: نام این اثر از تاریخ ۲۳ اسفند ۱۳۴۶ با شماره ۷۷۰ در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد و از 24 بهمن 1384 در محدوده ثبت جهانی شده شهر یزد واقع شده است.

Photo by : Unknown

تاریخچه | زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه؟

تاریخچه این بنا سراسر ابهام است و داستان‌های زیادی در مورد آن وجود دارد. به همین دلیل برای بررسی تاریخچه این اثر باید روایات مختلفی را که درباره آن وجود دارد برایتان بیان کنیم؛ تصمیم با شماست که کدام روایت را محتمل‌تر و مستدل‌تر بدانید و آن را به عنوان تاریخچه بنا بپذیرید:

چرا به اینجا مدرسه ضیائیه می گویند؟

کارشناسان بر این عقیده‌اند که این بنا مدرسه‌ای با 8 قرن قدمت است که در سال ۶۳۱ هجری قمری توسط عارف معروف، ضیاءالدین حسین رضی بنیان نهاده شد و در سال ۷۰۵ هجری قمری، پسران وی، مجدالدین حسن و شرف‌الدین علی آن را تکمیل کردند. این بنا بيش از 700 سال پيش محل تدريس بوده و میزبانی مجالس بحث و بررسی بزرگان و علما را بر عهده داشته است. بر اساس شواهد تاریخی خاندان رضی، در اطراف این بنا خانه‌های عالی و بادگيرهای بلند ساخته بودند. در آن زمان این ساختمان درگاه بلند، دو مناره رفیع و باغچه‌ای پر از درخت داشت و کتابخانه و حمام روبروی بنا واقع شده بودند.

ماجرای زندان اسکندر از کجا آمده است؟

با کمی دقت، متوجه می‌شوید که این بنا چندان شباهتی به زندان ندارد؛ اما روایت‌های محلی حرف دیگری می‌زنند. این روایات بر تصورات مردم در مورد زندان اسکندر دامن می‌زند و باز هم قصه‌هایی را بر سر زبان‌ها می‌اندازد. به برخی از این روایات اشاره می‌کنیم:

  • گفته می‌شود این نام در نتیجه آمدن گروهی از تبعیدیان اسکندر مقدونی به یزد به وجود آمد و البته عوامل دیگری همچون ویژگی‌های اقلیمی، دوردستی و دورافتادگی یزد از مراکز بزرگ و پر رفت‌وآمد در گذشته بر شهرت بیشتر این نام افزوده‌اند. در بخشی از دیوان حافظ به بیتی برمی‌خوریم که در مورد زندان اسکندر است:

دلم از وحشت زندان سكندر بگرفت                رخت بر بندم و زی ملک سليمان بروم

  • برخی دیگر بر این باورند که اسکندر مقدونی، در زمان حمله به ایران، این ساختمان را به‌عنوان یک زندان بنا نهاد که در گذر زمان به مدرسه تغییر کاربری پیدا کرد. در این رابطه در افسانه‌ها آمده که اسکندر پس از ورود به ایران، در کثه (نام قدیمی مرکز ناحیه یزد) قلعه‌ای برای زندانیان و بازماندگان دولتی می‌سازد و به همین دلیل در دوره اسلامی، شهر یزد به کنایه به زندان اسکندر مشهور می‌شود. برخی مورخان نیز کثه را نخستین بنای یزد دانسته‌اند که اسکندر مقدونی فرمان ساخت آن را صادر کرده و نامش را «زندان ذوالقرنین» گذاشته‌اند.

بد نیست بدانید در هیچ‌یک از اسناد تاریخی اثری از حضور یا عبور اسکندر از یزد ثبت نشده و تنها در صحبت مورخان محلی اشاره‌هایی به آن شده است. با این وجود، این شهر موقعیت استراتژیک مناسبی برای استقرار نیروهای نظامی یونانی داشته که تسهیل در تصرف ایالات پارس و ماد، توسط اسکندر را در پی داشته است.

  • معین‌الدین نظری، یکی از مورخان قرن نهم هجری قمری که معتقد است خطه یزد توسط ضحاک ساخته شده، بنای زندان اسکندر را متعلق به ضحاک می‌داند که در آن زمان با عنوان زندان ضحاک شناخته می‌شده است.
  • مورخان قرن 9 و 11 هجری قمری يزد در نوشته‌های‌شان اشاراتی به این بنا داشته‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به احمد كاتب اشاره کرد؛ او در قرن نهم به وجود چاهی در محله قديم شهر قديم (فهادان امروز) اشاره می‌کند که به‌عنوان «بند خانه اكابر عجم» استفاده می‌شده است.

شواهد در مورد این بنا چه می‌گویند؟

پس از آنکه این بنا به ویرانه‌ای تبدیل شد، گودالی در یکی از قسمت‌های آن به وجود آمد که همگان آن را سیاه چال می‌پنداشتند و تصور زندان بودن این بنا در میان مردم قوی‌تر از پیش شد. در جریان مرمت و بررسی کارشناسان مشخص شد که این فرورفتگی در اثر احداث شبکه آبرسانی در زیر زمین به وجود آمده است. این فرورفتگی‌ها به جای آنکه نشانی از زندان باشند می‌توانند به عنوان گواهی درباره هوش و ذکاوت ایرانیان در مورد تلاش برای تامین آب در سرزمین کویری در نظر گرفته شوند. اکثر کارشناسان کاربری زندان را برای این بنا رد کرده‌اند و معتقدند زندانی با عنوان زندان اسکندر وجود نداشته و یا اگر بوده، به صورت بنایی جدا از مدرسه ضیائیه ساخته شده است.

در کتاب یادگارهای یزد، نوشته ایرج افشار و برخی منابع دیگر، به این بنا با عنوان مدرسه، مسجد و آرامگاه اشاره شده و از زندان حرفی به میان نیامده است. احتمال می‌رود که زندان اسكندر امروزی بقایای یكی از خانه‌های خاندان رضی و گنبد بنا، باقی مانده بقعه قبور آن‌ها باشد.

ویژگی های معماری بنا

زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه بنایی با معماری آذری است؛ سبکی منسوب به آذربایجان که در معماری ایرانی پس از اسلام و در زمان حکومت ایلخانان بر ایران رواج یافته است و با عنوان سبک مغول یا ایرانی - مغول نیز شناخته می‌شود.

ساخت این بنا در دو مرحله صورت گرفته است:

  • در مرحله اول، گنبدخانه قدیمی آن همزمان با حمله مغولان، برای آرامگاه ساخته شده و مدرسه‌ای در کار نبوده است.
  • در مرحله دوم و در حدود 200 سال بعد در اوایل قرن هشتم هجری قمری، ساخت یک مدرسه توسط نوه سازنده نخست گنبد، در کنار آن صورت می‌گیرد و سپس درگاهی از مدرسه به گنبدخانه باز می‌شود.

این ساختمان، از کوچه به صورت بنایی ساده با یک درب ورودی کوتاه دیده می‌شود. پس از ورود، با بنایی بسیار ساده مواجه می‌شوید که خبری از تزییناتی همچون کاشی‌کاری در آن نیست و خشت خام، تنها مصالح به‌کاررفته در ساخت این بنای ساده و زیباست. شاید همین مصالح ساده موجب ماندگاری بنا تا امروز شده است.

Omid Momayezi | Yazdrasa 

 قسمتهای مهم بنا

گنبد و گنبدخانه

تنها قسمت چشم‌گیر این بنا، گنبد مرتفع 18 متری آن است. این گنبد از خشت خام بوده اما به علت مرمت گنبد، در قسمت‌هایی از آن آجر نیز مشاهده می‌شود. تزییناتی همچون گچ‌بری و نقاشی با آبرنگ طلايی و لاجوردی به این گنبد زینت می‌داده که امروزه تنها قسمت‌هايی از آن بر روی گچ سفيد قابل رویت است. به فضای زیر گنبد، گنبدخانه می‌گویند که آسیب‌های زیادی دیده و آثاری از کتیبه‌های آن بر جای نمانده است. در این محل موزه‌ای کوچک برپا شده که کتیبه‌ها و سنگ قبرهایی در آن نگهداری می‌شود. 

Mahmoud Arasteh Nasab 
Omid Momayezi | Yazdrasa 
Shahram Mirkhani 

حیاط

در اطراف صحن یا حیاط، رواق‌هایی به چشم می‌خورد؛ فضاهایی مسقف و ستون‌دار که حداقل در یک طرف مسدود باشد و انسان را از تماس با بارش و تابش نور آفتاب حفظ کند. رواق‌ها در قسمت ضلع غربی، بزرگ‌تر هستند و در کنار آن‌ها محرابی از گچ وجود دارد. در حیاط علاوه بر ایوانچه‌های کوچک جلوی اتاق‌ها، چهار ایوان بلندتر نیز وجود دارد که بنا را به صورت چهارایوانی درآورده است.

پایاب و چاه

علاوه بر رواق‌ها، عنصر دیگری که در فضای صحن دیده می‌شود، پايابی با 38 پله به عمق 2.8 متر از سطح زمين است که دسترسی به آب قنات اله‌آباد را ممکن می‌سازد. چاه آبی نیز با قطر دهانه 2 متر در وسط حیاط وجود دارد که به سردابی به عمق 5 متر منتهی می‌شود و کف سرداب نیز حوضی قدیمی به‌عنوان یکی از آثار به جای مانده از بنای اولیه ساختمان، وجود دارد. گفته می‌شود سرداب و حوضچه، برای فراهم کردن آب و استفاده برای ساکنان مدرسه بوده‌اند.

اتاق بادگیر

در گوشه‌ای از حیاط، اتاقی موسوم به اتاق بادگیر دیده می‌شود که می‌توانید وارد آن شوید، دقیقا زیر بادگیر قرار بگیرید و از خنکای نسیم حتی در تابستان هم لذت ببرید. 

Omid Momayezi | Yazdrasa 
Ste Ba 
Omid Momayezi | Yazdrasa 

امکانات زندان اسکندر

  • سرویس‌بهداشتی
  • فروشگاه‌ها و کارگاه‌های صنایع‌دستی
  • کافه‌ای کوچک
Photo by : Ali Kordzadeh

راه دسترسی به زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه

آدرس: یزد، محله تاریخی فهادان، کوچه رختشویخانه، کوچه حمام نو، مجاور بقعه دوازده امام

ساعت و هزینه بازدید

زمان بازدید: همه روزه از 08:00 تا 19:30 در شش ماه اول سال و 08:00 تا 17:00 در شش ماه دوم سال

هزینه بازدید: 4000 تومان برای گردشگران ایرانی و 30000 تومان برای گردشگران خارجی

سخن آخر

در سفر به شهر جهانی یزد به سمت محله فهادان رفتیم و گذری داشتیم به زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه تا با این سازه کهن و رمز‌ورازهای آن بیشتر آشنا شویم. حال نوبت شما همراهان کارناوالی است تا برای ما از تجربه سفر خود به این مکان تاریخی بگویید. جذابیت آن برای شما چه بوده است؟ 

نتیجه نقد و بررسی کارناوال

3.5

بررسی شده توسط کارناوال

ارزش تاریخی(عالی) 4.5
شرایط نگهداری و مرمت(معمولی) 3
ارزش بازدید(خوب) 4
امکانات ویژه بازدید(بد) 2

نقاط قوت

  • یکی از جاذبه‌های تاریخی شهر یزد
  • قرارگیری در بافت تاریخی جهانی یزد
  • فعالیت کارگاه‌ها و فروشگاه‌های صنایع‌دستی
  • نزدیکی به سایر جاذبه‌های تاریخی
  • از جاذبه‌های مرموز ایران

نقاط ضعف

  • نبود راهنما
  • کمبود امکانات ویژه بازدید مانند بروشور، تابلو راهنما و ...

نقد و بررسی کاربران

میانگین امتیاز کاربران

از مجموع 6 رای

3.1

آیا بازدید از مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد را به دیگران پیشنهاد می‌کنید؟
ارزش بازدید(خوب) 4
امکانات ویژه بازدید(بد) 2.1

مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد را دیده‌اید؟

تجربه و نظر خود را با دیگران به اشتراک بگذارید

سوالی دارید؟

از کارشناسان و کاربران کارناوال بپرسید

جدیدترین نقد
neda AFRA

3

چقد بهتر میشد اگه امکانات بازدید بیشتری در اختیار بازدیدکنندگان میگذاشتند .

تجربه سفر neda AFRA به مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد

انتشار: 21 بهمن 1398

آیا این دیدگاه مفید بود؟
farhad

2.8

یه شاهکار معماری سنتی ایرانی دیگه .

تجربه سفر farhad به مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد

انتشار: 21 بهمن 1398

آیا این دیدگاه مفید بود؟
hamed

2.5

چه زندان با صفایی .

تجربه سفر hamed به مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد

انتشار: 21 بهمن 1398

آیا این دیدگاه مفید بود؟

پرسش و پاسخ

پرسش جدید

اپلیکیشن کارناوال

با وب اپلیکیشن (PWA) کارناوال، کنترل سفر دست شماست.
در این اپلیکیشن شما دنیایی از امکانات و خدمات را همیشه و همه جا در جیب خود دارید؛ آشنایی با جاذبه‌های گردشگری، رزرو آنلاین بلیط هواپیما، رزرو هتل، ویلا و اقامتگاه بوم‌گردی، رزرو آنلاین تورهای داخلی و خارجی و سایر خدمات توریستی گردشگری همه در اپلیکیشن کارناوال .

تماس با کارناوال

پشتیبانی 8 صبح تا 1 بامداد:

هدف اصلی کارناوال این است که بهترین خدمات گردشگری را به صورت آنلاین به کاربران خود ارائه دهد. هر آن چیزی که برای سفر خود نیاز دارید را از کارناوال بخواهید؛ از آشنایی با جاذبه ها، سوغات و غذاهای محلی تا رزرو آنلاین بلیط هواپیما و انواع اقامتگاه. در هر جا و در هر ساعت از شبانه روز، می توانید به صورت آنلاین خدمات سفر خود را رزرو کنید و یا هر سوالی دارید از ما بپرسید. کارناوال کنترل سفر شماست!

کلیه حقوق مادی و معنوی کارناوال برای شرکت کاروان سفر های هیرمان محفوظ است. استفاده از محتوای سایت تنها در صورت پذیرش شرایط و ضوابط امکان پذیر است.

خانهعکاسخانه

کنترل سفر دست شماست