مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد

یزد، محله تاریخی فهادان، کوچه رختشویخانه، کوچه حمام نو، مجاور بقعه دوازده امام

3.1

از 5 امتیاز

میانگین نظرات 6 کاربر

گالری تصاویر

مدت پیشنهادی بازدید

15 تا 45 دقیقه

ساعت دسترسی

امروز پنج‌شنبه 08:00 صبح تا 19:30

هزینه

4000 تومان

همه چیز درباره مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد

چرا بازدید کنیم؟

نقد و بررسی کارناوال

کجاست؟

نقشه و مسیریابی

مردم چی گفتن؟

نظرات کاربران

سوالی دارید؟

پرسش و پاسخ

نقد و بررسی کارناوال

بهاره فلاح

نویسنده ارشد کارناوال

انتشار

17 دی 1398

به روز رسانی

17 دی 1398

معرفی /

مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد | بنایی مبهم در تاریخ ایران

در گشت و گذار امروزمان می‌خواهیم به یکی از جاذبه های تاریخی یزد سر بزنیم؛ زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه که رازهای سر به مهر زیادی را در خود دارد. در این مطلب به شما می‌گوییم که این بنا چرا و چگونه سر از این شهر درآورده، چه کاربری‌هایی داشته و چرا سرنوشتش در هاله‌ای از ابهام است. برای‌تان توضیح می‌دهیم که زندان اسکندر یزد کجاست و چرا به آن مدرسه ضیائیه هم می‌گویند. ساعت بازدید از زندان اسکندر یزد و هزینه بلیت آن نیز در این مطلب آورده شده است تا به‌راحتی برای بازدید از این اثر برنامه‌ریزی کنید.

چرا زندان اسکندر یزد؟


  • بنای زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه یکی از جاذبه‌های تاریخی شهر یزد است که به‌سبب تاریخ مبهم خود، از شهرت زیادی برخوردار است.
  • فروشگاه‌های صنایع دستی جذابی در این مکان فعالیت می‌کنند و می‌توانید شاهد روند تولید انواع آنها باشید.
  • این بنا در بخش تاریخی شهر یزد قرار دارد که به ثبت جهانی یونسکو رسیده است.
  • با توجه به موقعیت جغرافیایی زندن اسکندر و قرارگیری آن در محله تاریخی فهادان، می‌توانید به‌راحتی از سایر جاذبه‌های تاریخی یزد نیز دیدن کنید.
Photo by : Unknown

 آشنایی با زندان اسکندر یزد یا مدرسه ضیائیه

در کوچه پس‌کوچه‌های محله فهادان یزد، تابلویی وجود دارد که گردشگران را به بازدید از بنایی با دو نام دعوت می‌کند؛ بنایی که نمی‌توان ارزش تاریخی آن را نادیده گرفت و منکر ویژگی‌های جذاب معماری‌اش شد؛ اما در هر حال این سوال در ذهن شکل می‌گیرد که بالاخره زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه؟ پاسخ این سوال را در ادامه این مطلب به صورت مفصل به شما می‌دهیم. برای آشنایی کوتاه با این اثر همین بس که بدانید این بنای مرموز، یادگاری از سده هفتم هجری قمری و دوره ایلخانیان است و امروزه کارگاه‌های صنایع دستی در آن فعالیت می‌کنند و اینجا را با تمام رمز و رازهایش به مکانی فرهنگی و جاذبه‌ای تاریخی تبدیل کرده‌اند.

نام این اثر از تاریخ ۲۳ اسفند ۱۳۴۶ با شماره ۷۷۰ در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد و از 24 بهمن 1384 در محدوده ثبت جهانی شده شهر یزد واقع شده است.

Photo by : Unknown

تاریخچه | زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه؟

تاریخچه این بنا سراسر ابهام است و داستان‌های زیادی در مورد آن وجود دارد. به همین دلیل برای بررسی تاریخچه این اثر باید روایات مختلفی را که درباره آن وجود دارد برای‌تان بیان کنیم؛ تصمیم با شماست که کدام روایت را محتمل‌تر و مستدل‌تر بدانید و آن را به عنوان تاریخچه بنا بپذیرید:

چرا به اینجا مدرسه ضیائیه می گویند؟

کارشناسان بر این عقیده‌اند که این بنا مدرسه‌ای با 8 قرن قدمت است که در سال ۶۳۱ هجری قمری توسط عارف معروف، ضیاءالدین حسین رضی بنیان نهاده شد و در سال ۷۰۵ هجری قمری، پسران وی، مجدالدین حسن و شرف‌الدین علی آن را تکمیل کردند. این بنا بيش از 700 سال پيش محل تدريس بوده و میزبانی مجالس بحث و بررسی بزرگان و علما را بر عهده داشته است. بر اساس شواهد تاریخی خاندان رضی، در اطراف این بنا خانه‌های عالی و بادگيرهای بلند ساخته بودند. در آن زمان این ساختمان درگاه بلند، دو مناره رفیع و باغچه‌ای پر از درخت داشت و کتابخانه و حمام روبه روی بنا واقع شده بودند.

ماجرای زندان اسکندر از کجا آمده است؟

با کمی دقت، متوجه می‌شوید که این بنا چندان شباهتی به زندان ندارد؛ اما روایت‌های محلی حرف دیگری می‌زنند. این روایات بر تصورات مردم در مورد زندان اسکندر دامن می‌زند و باز هم قصه‌هایی را بر سر زبان‌ها می‌اندازد. به برخی از این روایات اشاره می‌کنیم:

  • گفته می‌شود این نام در نتیجه آمدن گروهی از تبعیدیان اسکندر مقدونی به یزد به وجود آمد و البته عوامل دیگری همچون ویژگی‌های اقلیمی، دوردستی و دورافتادگی یزد از مراکز بزرگ و پر رفت و آمد در گذشته بر شهرت بیشتر این نام افزوده‌اند. در بخشی از دیوان حافظ به بیتی برمی‌خوریم که در مورد زندان اسکندر است:

دلم از وحشت زندان سكندر بگرفت                رخت بر بندم و زی ملک سليمان بروم

  • برخی دیگر بر این باورند که اسکندر مقدونی، در زمان حمله به ایران، این ساختمان را به‌عنوان یک زندان بنا نهاد که در گذر زمان به مدرسه تغییر کاربری پیدا کرد. در این رابطه در افسانه‌ها آمده که اسکندر پس از ورود به ایران، در کثه (نام قدیمی مرکز ناحیه یزد) قلعه‌ای برای زندانیان و بازماندگان دولتی می‌سازد و به همین دلیل در دوره اسلامی، شهر یزد به کنایه به زندان اسکندر مشهور می‌شود. برخی مورخان نیز کثه را نخستین بنای یزد دانسته‌اند که اسکندر مقدونی فرمان ساخت آن را صادر کرده و نامش را «زندان ذوالقرنین» گذاشته‌اند.

بد نیست بدانید در هیچ یک از اسناد تاریخی اثری از حضور یا عبور اسکندر از یزد ثبت نشده و تنها در صحبت مورخان محلی اشاره‌هایی به آن شده است. با این وجود، این شهر موقعیت استراتژیک مناسبی برای استقرار نیروهای نظامی یونانی داشته که تسهیل در تصرف ایالات پارس و ماد، توسط اسکندر را در پی داشته است.

  • معین‌الدین نظری، یکی از مورخان قرن نهم هجری قمری که معتقد است خطه یزد توسط ضحاک ساخته شده، بنای زندان اسکندر را متعلق به ضحاک می‌داند که در آن زمان با عنوان زندان ضحاک شناخته می‌شده است.
  • مورخان قرن 9 و 11 هجری قمری يزد در نوشته‌های‌شان اشاراتی به این بنا داشته‌اند که از جمله آنها می‌توان به احمد كاتب اشاره کرد؛ او در قرن نهم به وجود چاهی در محله قديم شهر قديم (فهادان امروز) اشاره می‌کند که به‌عنوان «بند خانه اكابر عجم» استفاده می‌شده است.

شواهد در مورد این بنا چه می‌گویند؟

پس از آنکه این بنا به ویرانه‌ای تبدیل شد، گودالی در یکی از قسمت‌های آن به وجود آمد که همگان آن را سیاه چال می‌پنداشتند و تصور زندان بودن این بنا در میان مردم قوی‌تر از پیش شد. در جریان مرمت و بررسی کارشناسان مشخص شد که این فرورفتگی در اثر احداث شبکه آبرسانی در زیر زمین به وجود آمده است. این فرورفتگی‌ها به جای آنکه نشانی از زندان باشند می‌توانند به عنوان گواهی درباره هوش و ذکاوت ایرانیان در مورد تلاش برای تامین آب در سرزمین کویری در نظر گرفته شوند. اکثر کارشناسان کاربری زندان را برای این بنا رد کرده اند و معتقدند زندانی با عنوان زندان اسکندر وجود نداشته و یا اگر بوده، به صورت بنایی جدا از مدرسه ضیائیه ساخته شده است.

در کتاب یادگارهای یزد، نوشته ایرج افشار و برخی منابع دیگر، به این بنا با عنوان مدرسه، مسجد و آرامگاه اشاره شده و از زندان حرفی به میان نیامده است. احتمال می‌رود که زندان اسكندر امروزی بقایای یكی از خانه‌های خاندان رضی و گنبد بنا، باقی مانده بقعه قبور آنها باشد.

ویژگی های معماری بنا

زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه بنایی با معماری آذری است؛ سبکی منسوب به آذربایجان که در معماری ایرانی پس از اسلام و در زمان حکومت ایلخانان بر ایران رواج یافته است و با عنوان سبک مغول یا ایرانی - مغول نیز شناخته می‌شود.

ساخت این بنا در دو مرحله صورت گرفته است:

  • در مرحله اول، گنبدخانه قدیمی آن همزمان با حمله مغولان، برای آرامگاه ساخته شده و مدرسه‌ای در کار نبوده است.
  • در مرحله دوم و در حدود 200 سال بعد در اوایل قرن هشتم هجری قمری، ساخت یک مدرسه توسط نوه سازنده نخست گنبد، در کنار آن صورت می‌گیرد و سپس درگاهی از مدرسه به گنبدخانه باز می‌شود.

این ساختمان، از کوچه به صورت بنایی ساده با یک درب ورودی کوتاه دیده می‌شود. پس از ورود، با بنایی بسیار ساده مواجه می‌شوید که خبری از تزئیناتی همچون کاشی‌کاری در آن نیست و خشت خام، تنها مصالح به کار رفته در ساخت این بنای ساده و زیباست. شاید همین مصالح ساده موجب ماندگاری بنا تا امروز شده است.

Omid Momayezi | Yazdrasa 

 قسمتهای مهم بنا

گنبد و گنبدخانه

تنها قسمت چشمگیر این بنا، گنبد مرتفع 18 متری آن است. این گنبد از خشت خام بوده اما به علت مرمت گنبد، در قسمت‌هایی از آن آجر نیز مشاهده می‌شود. تزئیناتی همچون گچبری و نقاشی با آبرنگ طلايی و لاجوردی به این گنبد زینت می‌داده که امروزه تنها قسمت‌هايی از آن بر روی گچ سفيد قابل رویت است. به فضای زیر گنبد، گنبدخانه می‌گویند که آسیب‌های زیادی دیده و آثاری از کتیبه‌های آن بر جای نمانده است. در این محل موزه‌ای کوچک برپا شده که کتیبه‌ها و سنگ قبرهایی در آن نگهداری می‌شود. 

Mahmoud Arasteh Nasab 
Omid Momayezi | Yazdrasa 
Shahram Mirkhani 

حیاط

 در اطراف صحن یا حیاط، رواق‌هایی به چشم می‌خورد؛ فضاهایی مسقف و ستون‌دار که حداقل در یک طرف مسدود باشد و انسان را از تماس با بارش و تابش نور آفتاب حفظ کند. رواق‌ها در قسمت ضلع غربی، بزرگتر هستند و در کنار آنها محرابی از گچ وجود دارد. در حیاط علاوه بر ایوانچه‌های کوچک جلوی اتاق‌ها، چهار ایوان بلندتر نیز وجود دارد که بنا را به صورت چهارایوانی درآورده است.

پایاب و چاه

علاوه بر رواق‌ها، عنصر دیگری که در فضای صحن دیده می‌شود، پايابی با 38 پله به عمق 2.8 متر از سطح زمين است که دسترسی به آب قنات اله‌آباد را ممکن می‌سازد. چاه آبی نیز با قطر دهانه 2 متر در وسط حیاط وجود دارد که به سردابی به عمق 5 متر منتهی می‌شود و کف سرداب نیز حوضی قدیمی به‌عنوان یکی از آثار به جای مانده از بنای اولیه ساختمان، وجود دارد. گفته می‌شود سرداب و حوضچه، برای فراهم کردن آب و استفاده برای ساکنان مدرسه بوده‌اند.

اتاق بادگیر

در گوشه‌ای از حیاط، اتاقی موسوم به اتاق بادگیر دیده می‌شود که می‌توانید وارد آن شوید، دقیقا زیر بادگیر قرار بگیرید و از خنکای نسیم حتی در تابستان هم لذت ببرید. 

Omid Momayezi | Yazdrasa 
Ste Ba 
Omid Momayezi | Yazdrasa 

امکانات زندان اسکندر

  • سرویس بهداشتی
  • فروشگاه‌ها و کارگاه‌های صنایع دستی
  • کافه‌ای کوچک
Photo by : Ali Kordzadeh

راه دسترسی به زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه

آدرس: یزد، محله تاریخی فهادان، کوچه رختشویخانه، کوچه حمام نو، مجاور بقعه دوازده امام

ساعت و هزینه بازدید

زمان بازدید: همه روزه از 08:00 تا 19:30 در شش ماه اول سال و 08:00 تا 17:00 در شش ماه دوم سال

هزینه بازدید: 4000 تومان برای گردشگران ایرانی و 30000 تومان برای گردشگران خارجی

دیدنی های اطراف

بقعه دوازده امام | در چند قدمی

موزه سکه و مردم‌شناسی حیدرزاده | 210 متر

خانه لاری‌ها | 230 متر

آسیاب کوشک نو | 550 متر

مسجد جامع یزد | 600 متر

Mohammad Javad Rahbar 
Mohammad Javad Rahbar 

تجربه بازدید از زندان اسکندر | حرفهای خودمانی من

اگر از من بپرسین، یه یزده و یه محله فهادان؛ یعنی اگه این محله و آثارش رو نبینی انگار اصلا یزد نرفتی. لذت قدم زدن تو کوچه پس‌کوچه‌های مسقف و تماشای دیوارایی که هنوز همون شکل قدیمی رو دارن و خوب بازسازی شدن، حسابی حال آدم رو جا میاره. خب بین این همه بنای قدیمی، زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه هم عالمی داره برای خودش. از بیرون فقط یه ورودی کوچیک می‌بینی و یه گنبد با تزئینات متفاوت. اولش شاید کلا بی‌خیال دیدنش بشی ولی اگه کنجکاوی امونت نده، حتما بلیت رو می‌خری و می‌ری داخل و تازه می‌فهمی چه خبره. حالا وسط حیاط یه بنای تاریخی هستی که پر شده از کارگاه‌ها و فروشگاه‌های صنایع دستی. تنها جایی که واقعا فقط برای بازدیده، گنبدخونه‌س که تقریبا چیزی ازش نمونده و همه تزئینات و کتیبه‌هاش از بین رفته ولی همین بقایا هم می‌تونه در کنار دیدن سنگ قبرهای قدیمی جذاب باشه. انقدر دنیای اینجا رنگی رنگیه که محاله سرک نکشی تو هر غرفه تا ببینی کدوم هنرمند داره همه عشق‌شو جاری می‌کنه تو کارش. به کارگاه شَعربافی که می‌رسی، یه عالمه پارچه رنگی می‌بینی و اگه یه کم بگردی، حتما اتاق بادگیر رو هم همونجا پیدا می‌کنی. می‌ری زیر بادگیر و حسابی خنک می‌شی و یه نفس عمیق می‌کشی و حالت جا میاد. تو حیاط، وقتی پله‌ها رو میری پایین تا به سرداب برسی یهو می‌بینی می‌تونی اونجا رو تخت بشینی و یه نوشیدنی گرم یا سرد بخوری و کیف کنی.

در یک کلام باید بگم زندان اسکندر به خاطر داستان مبهمش و معماری ساده و چشم‌گیرش جذابه و نباید ازش انتظار چیز خارق العاده‌ای داشته باشین. اینجا خبری از کاشی‌کاری، مقرنس، کاربندی، نقش و نگار و رنگ و لعاب تو بنا نیست. اگه علاقه وافری به تاریخ و معماری داشته باشین و یه کم در مورد تاریخچه این بنا بدونین، دیدنش براتون جذابه. اگه علاقه دارین به صنایع دستی و می‌خواید یه خرید ناب داشته باشین هم حتما راهتونو کج کنین به سمت زندان اسکندر. اما اگه انتظارات دیگه‌ای دارین و اهل بناهای با تزیینات زیاد و رنگارنگ هستید، خیلی دل نبندین به زندان اسکندر و به دیدن گنبدش از بیرون اکتفا کنین. با رفتنتون داخل بنا و غر زدن، فقط تجربه بازدید بقیه رو خراب می‌کنین. البته نبود راهنما و کمبود تابلوهای راهنما هم حسابی می‌تونه تو ذوق تون بزنه؛ پس حتما در موردش بخونین و بعد بازدید کنین. البته من هنوز این سوال تو ذهنمه که آیا این همه استفاده تجاری از یک بنای تاریخی خوبه یا بد؟ درسته که کارگاه‌ها باعث رونق تولید و آشنایی مردم با هنرهای مختلف می‌شن اما آیا آسیبی برای بنا ندارن؟

حالا به نظر شما اینجا مدرسه‌ای برای آموزش علم بوده یا زندانی برای حبس و شکنجه؟

از داستان‌هایی که در مورد این بنا شنیدید، بنویسید.

ما رو در لحظه‌های گشت و گذارتون شریک کنید.

ورود به صفحه کارناوالی شـــــــــــــو

نتیجه نقد و بررسی کارناوال

3.5

بررسی شده توسط بهاره فلاح

ارزش تاریخی(عالی) 4.5
شرایط نگهداری و مرمت(معمولی) 3
ارزش بازدید(خوب) 4
امکانات ویژه بازدید(بد) 2

نقاط قوت

  • از جاذبه های مرموز ایران
  • قرارگیری در بافت تاریخی جهانی یزد و نزدیکی به سایر جاذبه ها
  • فعالیت کارگاه ها و فروشگاه های صنایع دستی

نقاط ضعف

  • نبود راهنما
  • کمبود امکانات ویژه بازدید مانند بروشور، تابلو راهنما و ...

نقد و بررسی کاربران

میانگین امتیاز کاربران

از مجموع 6 رای

3.1

آیا بازدید از مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد را به دیگران پیشنهاد می‌کنید؟
ارزش بازدید(خوب) 4
امکانات ویژه بازدید(بد) 2.1

مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد را دیده‌اید؟

تجربه و نظر خود را با دیگران به اشتراک بگذارید

سوالی دارید؟

از کارشناسان و کاربران کارناوال بپرسید

جدیدترین نقد
neda AFRA

3

چقد بهتر میشد اگه امکانات بازدید بیشتری در اختیار بازدیدکنندگان میگذاشتند .

تجربه سفر neda AFRA به مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد

انتشار: 21 بهمن 1398

آیا این دیدگاه مفید بود؟
farhad

2.8

یه شاهکار معماری سنتی ایرانی دیگه .

تجربه سفر farhad به مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد

انتشار: 21 بهمن 1398

آیا این دیدگاه مفید بود؟
hamed

2.5

چه زندان با صفایی .

تجربه سفر hamed به مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر یزد

انتشار: 21 بهمن 1398

آیا این دیدگاه مفید بود؟

پرسش و پاسخ

پرسش جدید

کلیه حقوق مادی و معنوی کارناوال برای شرکت کاروان سفرهای هیرمان محفوظ است. استفاده از محتوای سایت تنها در صورت پذیرش شرایط و ضوابط امکان پذیر است.