آشنایی با سازه های تاریخی ایران

تکیه معاون‌الملک، بنایی قاجاری است که در محله لب آبشوران کرمانشاه قرار گرفته و به سبب کاشی‌کاری‌های بی‌نظیرش شهرت زیادی دارد؛ کاشی‌کاری‌هایی با رنگ‌های صددرصد طبیعی که به صورت برجسته و نیمه‌برجسته هستند و نقوش متنوعی از پادشاهان هخامنشی گرفته تا شخصیت‌های دوره قاجار و پیامبران و امامان و شخصیت‌های مذهبی را به نمایش گذاشته‌اند و داستان‌هایی از دل تاریخ را روایت می‌کنند. غنای تصویری و تنوع رنگ کاشی‌کاری‌های این تکیه به حدی است که آن را بنایی با کاشی‌های قصه‌گو توصیف می‌کنند.

این اثر به دستور حسین خان، معروف به معين الرعايا و با کمک سه برادرش اکبرخان معاون لشکر، حسن خان معاون الملک و حاج شیخ علی‌ اصغر معینی ساخته شده و در تاریخ ۱۰ آذر ۱۳۵۴ با شماره ۹۴۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

این سازه مهندسی شده منحصربه‌فرد، که نشان از هوش و ذکاوت نیاکانمان دارد، آس باد یا همان آسیاب‌های بادی ست که چشم‌نوازترین نمونه‌هایش را می‌توان در دیار آسبادهای ایران، نشتیفان خواف مشاهده کرد. از آنجا که آسیاب‌ها به‌عنوان اولین کارخانه‌های تاریخ محسوب می‌شوند، این مجموعه خشتی کم نظیر نیز که گفته می‌شود قدمتش به دوران صفویه باز می‌گردد، با یک ساختمان، یک منبع انرژی، ماشین آلات، اپراتورها و در نهایت تولید یک محصول کارخانه ایست سنتی، که روزگاری در همه روستاهای شهر خواف رونق بسیار داشته به گونه‌ای که تنها روستای بی آسباد این منطقه، به‌عنوان بیاس آباد (روستای بدون آسباد) معروف شده است.

نکته خوشایند آن است که در مجموعه آسبادهای نشتیفان خواف، تاریخ زنده است و طنین صدایی از گذشته شنیده می‌شود، چرا که از میان 32 آسباد نشتیفان، 6 آسباد هنوز قابلیت تبدیل گندم به آرد را دارد و آسیابانی سالدیده به نام آقای اعتباری که خود گنجینه زنده بشری ست با چرخش این آسبادها چرخ زندگی خود را می‌چرخاند و عطر خوش نان را که از آرد این آسبادها پخته می‌شود به اهالی نشتیفان هدیه می‌کند.

آنچه به‌عنوان طاق بستان می‌شناسیم مجموعه‌ای از سنگ‌نگاره‌ها و سنگ‌نوشته‌های مربوط به دوره ساسانی است که در محله طاق بستان در شمال‌غربی شهر کرمانشاه قرار دارد. ایجاد این محوطه به قرن سوم میلادی باز می‌گردد و از آن به‌عنوان یکی از ارزشمندترین آثار تاریخی ایران و حتی جهان یاد می‌کنند.

البته جذابیت طاق بستان به همین ارزش تاریخی و افسانه‌ای اش ختم نمی‌شود؛ اینجا به دلیل وجود کوه و چشمه از دیرباز، تفرجگاه و محل شکار و نمایش قدرت شاهان بوده و امروزه نیز به دلیل حال‌و‌هوای جذابش، مورد استقبال گردشگران قرار گرفته است. مردم محلی از این مکان به‌عنوان خنک‌‌ترین جای شهر و مکانی برای فرار از گرمای تابستان یاد می‌کنند و در فصول گرم به گردش در آن می‌پردازند.

یکی از بناهای تاریخی که در سفر به لرستان نباید دیدنش را از دست دهید مناره آجری خرم‌آباد است. این سازه به قرن چهارم هجری قمری تعلق دارد و چیزی در حدود 900 سال از عمر آن می‌گذرد. با توجه به معماری این سازه گمان می‌رود مناره آجری یادگاری از دوره دیلمیان باشد. این مناره در جنوب شهر واقع شده و 30 متر ارتفاع دارد؛ هر چند با بررسی معماری سازه، کارشناسان عقیده دارند که در گذشته مناره آجری ارتفاع بیشتری داشته است. در مورد کارکرد این مناره در گذشته، خوب است بدانید که از آن برای هدایت کاروان‌ها و زیر نظر داشتن دشمن استفاده می‌کردند. این مناره به قدری مرتفع است که در حال حاضر هم اگر بر فراز آن قرار بگیرید دورترین چشم‌انداز شهر را خواهید دید.

در بزرگراه قزوین زنجان و کمی مانده به شهر زنجان، گنبدی فیروزه ای رنگ خودنمایی می‌کند که نشان از گذرمان از کنار شهر سلطانیه دارد. این گنبد آن قدر خوش رنگ و لعاب و مرتفع است که محال است به چشم‌تان نیاید یا وسوسه دیدن آن از نزدیک به جان‌تان نیفتد. گنبد سلطانیه نمونه‌ای برجسته از هنر معماری ایرانی به شمار می‌رود و به‌عنوان یک اثر تاریخی کلیدی در توسعه معماری اسلامی از آن یاد می‌شود. می‌گویند این بنا احداث شده است تا به‌عنوان آرامگاه ابدی هشتمین ایلخان مغول، سلطان محمد خدابنده یا الجایتو مورد استفاده قرار گیرد؛ گرچه هیچ وقت، هیچ اثری از مقبره او در این محل دیده نشد و این مساله هنوز در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.

گنبد سلطانیه در بُعد جهانی نیز شهرت خاصی دارد و از نظر ارتفاع بعد از کلیسای سانتا ماریای ایتالیا و مسجد ایاصوفیه ترکیه به‌عنوان سومین گنبد جهان شناخته می‌شود. همچنین این گنبد، عنوان بزرگ‌ترین گنبد تاریخی در ایران را نیز به خود اختصاص داده است و نامش در فهرست میراث جهانی یونسکو به چشم می‌خورد.

یکی از جاذبه‌های تاریخی مهم کشورمان که در محوطه تاریخی نقش رستم واقع شده است، کعبه زرتشت نام دارد. این بنا شمایلی چهارگوش و سنگی دارد و درست رو به روی آرامگاه داریوش دوم قرار گرفته است. در این بنا از تکه سنگ‌های مختلف از جمله سنگ‌های آهکی سیاه و سفید استفاده شده و برخی از این سنگ‌های سیاه شباهت زیادی به سنگ‌های به کار رفته در تخت جمشید دارند؛ بنابراین با توجه به شواهد می‌توان گفت این بنا در دوره هخامنشیان ساخته شده است. سنگ‌های به‌کاررفته در بنا بزرگ و مستطیلی شکل‌اند و بدون استفاده از ملاط و با بست‌های دم چلچله‌ای روی هم سوار شده‌اند. این بنا از نظر تناسب و اندازه بسیار دقیق است و هیچ ایرادی به آن وارد نیست.

بقعه هارونیه، یکی از قدیمی‌ترین آثار شهر توس است که در ابتدای شهرک تاریخی توس و نزدیکی آرامگاه فردوسی قرار دارد و سال‌ها است بسیاری از گردشگران،‌ پژوهشگران و باستان شناسان از آن بازدید می‌کنند. هارونیه مرتفع‌ترین ساختمان قدیمی این شهرک تاریخی به حساب می‌آید و با تزیینات منحصربه‌فرد خود، از دیگر سازه‌های کهن خراسان متمایز می‌شود. گفته شده است که زمان ساخت این بنا به قرن‌های هفتم یا هشتم هجری قمری باز می‌گردد؛ اما این موضوع هنوز به طور کامل ثابت نشده است. هارونیه بنایی افسانه‌‌ای‌ است که کاربری اصلی آن هنوز شناخته نشده و همین موضوع بازدید از آن را جذاب‌تر می‌کند و آن را به یکی از پرطرفدارترین جاذبه‌های مشهد تبدیل کرده است. هارونیه در میان مردم با نام‌های بقعه هارونیه، گنبد هارونیه و بقعه هارون نیز شناخته می‌شود.

وارد میدان زیبای امیر چخماق یزد که بشوید آب انبار پنج بادگیری را خواهید دید که در گوشه‌ای از میدان جا خوش کرده است. این آب انبار در دوره ایلخانیان ساخته شد و نزدیک به 500 سال از ساخت آن می‌گذرد. پس از آن که شهرها کم‌کم به سیستم آب شهری مجهز شدند آرام‌آرام آب انبارها کاربری خود را از دست دادند و متروکه شدند، یکی از آن‌ها همین آب انبار میدان امیر چخماق است. در این میان مردی خوش ذوق به نام پهلوان علی درهمی طی تلاشی 30 سال موفق می‌شود تا در سال 1378 مجوز تغییر کاربری این بنا را بگیرد و شروع به بازسازی و تبدیل آن به زورخانه کند. حدود دو سال طول کشید تا آب انبار به زورخانه تبدیل و درهایش به روی بازدیدکنندگان باز شود.

در سفر به خرم‌آباد، هنگامی که به بافت تاریخی شهر و میدان تختی می‌رسید، کمی پایین‌تر از این میدان، یک سازه عجیب نظرتان را به خود جلب می‌کند؛ یک گرداب سنگی درست وسط شهر که دورتادور چشمه‌ای را فرا گرفته است. حدود 1600 سال پیش و در دوران ساسانی این گردابِ سنگی با قطر 18 متر و از آهک و گچ ساخته شد تا آب چشمه را ساماندهی و آن را به مسیر درست هدایت کند. به همین منظور دریچه‌هایی در اطراف سازه وجود دارد. همچنین این گرداب آسیابی که در 12 کیلومتری آن قرار داشته را نیز می‌چرخانده است.

به غرب شهر زیبای اصفهان می‌رویم تا به تماشای یکی از خارق‌العاده‌ترین سازه‌های معماری شهر، منارجنبان اصفهان بنشینیم. منارجنبان در اصل بنایی است که بر روی قبر عارفی به‌نام عمو عبدالله کارلادانی که در قرن هشتم هجری (دوره سلطان محمد خدابنده الجایتو) می‌زیسته، ساخته شده است. سقف بنا گنبدی شکل است و قبر این عارف دقیقا زیر گنبد سقف قرار دارد. این بنا دو مناره 17 متری دارد که ساختار و مهندسی به‌کار‌رفته در آن‌ها به‎‌گونه‌ای است که با تکان دادن یکی از مناره‌ها، مناره دیگر نیز تکان می‌خورد. جالب است بدانید که مناره‌های این بنا نازک و سبک‌اند و به همین دلیل لرزش مناره‌ها بسیار محسوس دیده می‌شود. از تزیینات زیبای بنا می‌توان به کاشی‌های فیروزه‌ای طاق ورودی و مناره‌ها و ستاره‌های چهارپر اشاره کرد. در کل می‌توان گفت که معماری بنا به سبک معماری ایلخانان بسیار نزدیک است.

تکیه بیگلربیگی بنایی قاجاری در بافت تاریخی کرمانشاه و محله فیض آباد است که قدمتش به دوران قاجار باز می‌گردد و ترکیبی از معماری دوره زندیه و قاجاری را به نمایش می‌گذارد. این اثر با تلاشهای عبدالله‌خان ملقب به بیگلربیگی ساخته شد و به همین دلیل به این نام خوانده می‌شود. آنچه که این بنا را از دیگر بناهای هم‌دوره و مشابهش، متمایز می‌سازد، آینه‌کاری‌هایی است که نظیرش را در کمتر جایی می‌توان دید. به جز ارزش تاریخی، معماری و هنری بنا، وجود موزه پارینه‌سنگی زاگرس، نخستین موزه پارینه‌سنگی خاورمیانه، و موزه خط و کتابت بر اهمیت این اثر می‌افزاید و بازدید از آن را در سفر به کرمانشاه اجتناب‌ناپذیر می‌کند.

در کوچه‌پس‌کوچه‌های محله فهادان یزد، تابلویی وجود دارد که گردشگران را به بازدید از بنایی با دو نام دعوت می‌کند؛ بنایی که نمی‌توان ارزش تاریخی آن را نادیده گرفت و منکر ویژگی‌های جذاب معماری‌اش شد؛ اما در هر حال این سوال در ذهن شکل می‌گیرد که بالاخره زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه؟ پاسخ این سوال را در ادامه این مطلب به صورت مفصل به شما می‌دهیم. برای آشنایی کوتاه با این اثر همین بس که بدانید این بنای مرموز، یادگاری از سده هفتم هجری قمری و دوره ایلخانیان است و امروزه کارگاه‌های صنایع‌دستی در آن فعالیت می‌کنند و اینجا را با تمام رمزورازهایش به مکانی فرهنگی و جاذبه‌ای تاریخی تبدیل کرده‌اند.

در شرق کرمان بنایی هشت ضلعی با گنبدی آجری توجه هر تازه واردی را به خود جلب می‌کند؛ سازه‌ای سنگی که نامش گنبد جبلیه است و با نام‌های گنبد گبری و گنبد زیگ و گنبد گنج هم شناخته می‌شود. این بنای سنگی از سال 1383، موزه سنگ کرمان را نیز در خود دارد و در فضای اطراف آن پارک جبلیه ایجاد شده است. از ویژگی‌های مهم این بنا، سنگی بودن آن است و احتمالا برای همین جبل‌ سنگی یا جبل‌ سنگ نیز خوانده می‌شود. مشخص نبودن تاریخچه و کاربری بنا نیز باعث شده تا آن را سازه‌ای مرموز بدانند که معلوم نیست به چه دلیلی و در چه زمانی سر از این محل درآورده است.